بيىل اتاقتى كەنە حاننىڭ، قازاقتىڭ سوڭعى حانى سانالاتىن كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ تۋعانىنا 215 جىل تولىپ وتىر. ابىرويلى اتادان اسىل تۋعان كەنەسارىنىڭ بۇكىل عۇمىرى ات ۇستىندە، جاۋمەن ايقاستا ءوتتى. بىتىراعان حالىقتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، دەربەس مەملەكەت قۇرۋ ماقساتىندا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ايقاستى. دارىندى قولباسشى، باتىر، ساياساتكەر كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ ءومىرى مەن ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس تۋرالى دەرەكتەر تاريح بەتىنەن ماڭگى وشپەيدى.
پاتشا وكىمەتىنىڭ 1822 جىلى جارىققا شىققان جارعىسى قازاق دالاسىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءداستۇرلى حاندىق بيلىكتى جويىپ، دالانى ءسىبىر اكىمشىلىگىنە باعىناتىن وكرۋگتەرگە بولۋگە جول اشتى. تەرەڭ ويلاستىرىلماعان بۇل شارا قازاق دالاسىندا تاباندى قارسىلىقتارعا تاپ بولدى. اسىرەسە، قازاقتاردى باسقارۋدا اسا ىقپالدى ابىلاي حان اۋلەتى مۇنداي شەشىمگە قارسى ورە تۇرەگەلدى. ونىڭ ۇستىنە 1824 جىلدان باستاپ وتارشىل بيلىك ارقا وڭىرىندە باسا كوكتەپ، اسكەري بەكىنىستەر سالۋعا كىرىستى. قۇنارلى جەرلەر مەن كوك شالعىن جايىلىمدارعا كوشىپ كەلگەن ورىس شارۋالارى قالاۋلارىنشا قونىستانىپ، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىنىسىن تارىلتا ءتۇستى. وتارلاۋعا قارسى كۇرەستى العاش ءۋالي حاننىڭ ۇلكەن ۇلى، ابىلايدىڭ نەمەرەسى عۇبايدوللا سۇلتان ابىلايدىڭ تاعى ءبىر ۇلى قاسىمنان تۋعان سارجانمەن بىرگە باستادى. عۇبايدوللانى ورىس بيلىگى ەكى قايتارا تۇتقىنداپ، يتجەككەنگە جەر اۋداردى. وسى كۇرەسكە ول كەزدە ءالى ءجاسوسپىرىم كەنەسارى دا قاتىستى. كەنەسارىنىڭ اكەسى قاسىم ابىلاي حاننىڭ قالماق ايەلىنەن تۋعان ەدى. ابىلاي اۋلەتى ورىسقا قارسى كۇرەستە قوقان حاندىعىمەن وداقتاسپاق بولىپ ارەكەتتەندى. الايدا قوقاندىقتاردىڭ تۇمسىعىنىڭ استىنان ارىنى كورمەيتىن، تاياز ساياساتى جاعدايدى تۇيىققا تىرەدى. كەنەسارىنىڭ ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكە شىققان باۋىرلارى سارجان جانە ەسەنگەلدىنى كەلىسسوزگە بارعاندا قوقان بيلۋشىلەرى قانىپەزەرلىكپەن ءولتىردى. كوپ كەشىكپەي تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياسساۋيگە ءمىناجات ەتۋگە بارعان قاسىم دا قوقاندىقتار قولىنان قازا تاپتى. بۇعان مويىماعان، كەرىسىنشە، شىڭدالا تۇسكەن كەنەسارى قازاقتاردىڭ ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسىنە باسشىلىقتى ءوز قولىنا الدى. 1841 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە تورعاي وزەنىنە جاقىن ماڭدا ونى ورتا ءجۇز بەن كىشى ءجۇزدىڭ يگى جاقسىلارى اق كيىزگە وتىرعىزىپ، حان كوتەردى. ەندى كەنەسارىعا قوسىلۋ ءۇشىن جان-جاقتان قازاق ساربازدارى اعىلدى. كوپ كەشىكپەي-اق ونىڭ ساربازدارىنىڭ سانى جيىرما مىڭعا جەتتى. ءوزىنىڭ ەرەكشە تابيعي دارىنى جانە جوعارىدا اتالعان تۋىستارى مەن باۋىرلارى باستاعان سوعىستارعا جاستاي قاتىسىپ، باي اسكەري تاجىريبە جيناقتاۋىنىڭ ارقاسىندا ول توڭىرەگىنە جينالعان اعىباي، يمان، جانايدار، باسىعارا، جاۋكە، جانايدار ءتارىزدى باتىرلار باستاعان قالىڭ قولدى كەمەڭگەرلىكپەن باسقارا ءبىلدى. ونىڭ تاماشا قولباسىلىق دارىنى تۋرالى ورىستاردىڭ وزدەرى دە، شەتەلدىكتەر دە از جازعان جوق. سوندىقتان دا وعان توقتالىپ جاتپايمىز. كەنەسارى ءارى شەبەر ديپلومات، ساياسي تۇلعا رەتىندە دە ەرەكشەلەندى. ورىستىڭ وڭاي جاۋ ەمەس ەكەندىگىن تۇسىنگەن ول، و باستا ورىسپەن ارانى بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە اسا نازار اۋداردى. ونىڭ ومبى، ورىنبور، جانە باتىس ءسىبىر بيلەۋشىلەرىنە، پەتەربۋرگكە جازعان حاتتارىندا وسى سارىن بايقالادى. وسىنداي ساياسات ۇستانعان كەنەسارى تىپتەن، 1840 جىلى I نيكولايعا جازعان حاتىندا ونى اسقاقتاتا ماراپاتتاپ، «ۇلى پاتشا» دەپ دارىپتەدى، يمپەراتوردى قاقپانعا تۇسىرمەك بولىپ، ساياسي قۋلىقپەن ودان شەن، شەكپەن دە سۇرادى. كەنەسارىنىڭ ورىستار الدىنداعى وسىلاي، «ادەيى كىشىرەيۋ» تاكتيكاسىن تۇسىنبەگەن قازاقتىڭ تىلەش شويىنبايەۆ ءتارىزدى تاريحشىلارى تاريحشى ە.بەكماحانوۆپەن ايتىسقاندا وسى حاتتارعا سۇيەنىپ، كەنەسارىنى «حاندىققا قول جەتكىزۋدى اڭساعان فەودال-مونارحيست» رەتىندە ءبىرجاقتى ايىپتادى. الداعى ۋاقىتتا تاريحىمىزدا مۇنداي قاتەلىكتەرگە جول بەرىلمەۋ ءۇشىن كەنەسارى حاننىڭ استارلى ديپلوماتياسىن دۇرىس تۇسىندىرۋگە اسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك.
العاش سىر بويىنداعى قامالداردى قوقان بيلىگىنەن ازات ەتۋدى ويلاعان كەنەسارىعا قارسى ورىستاردىڭ جورىقتارى 1843 جىلدان باستاپ ۇدەپ كەتتى. كەنەسارى ولارعا بىرنەشە رەت ويسىراتا سوققى بەردى. 1844-1845 جىلدارى ورىس جازالاۋشىلارىنىڭ كەنەسارى اسكەرىن قورشاپ الىپ، جويىپ جىبەرمەك بولعان ارەكەتتەرى ىسكە اسپادى. الايدا قازاقتىڭ كەيبىر سۇلتاندارىنىڭ ورىستارمەن اۋىز جالاسىپ، كوتەرلىسشىلەردىڭ سوڭىنا ءتۇسۋى جاعدايدى اۋىرلاتا ءتۇستى. ەندى كوتەرلىسشىلەردىڭ قوزعالىس اۋقىمى تارىلا باستادى. سوندىقتان دا كەنەسارى 1845 جىلىدىڭ جازىندا جاڭا جايىلىمدىق جەرلەر ىزدەپ، ءالى دە پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ىقپالىنا تۇسە قويماعان سىر بويىنا كەلدى. بۇل وڭىرگە ورىستاردىڭ ەنە قويماعان سەبەبى، مۇندا قوقان قامالدارى ورنالاسقان ەدى. وسىندا ول، ءبىرازدان بەرى قوقاندىقتارمەن كۇرەسىپ جۇرگەن جانقوجا باتىردى وزىنە بىرىگۋگە ۇگىتتەپ، «...سىزدەن سۇرايتىنىم: ەگەر ءسىز كەلىسسەڭىز، وندا مەن ۇلى جانە ورتا وردادان جىگىتتەر جيناپ، سوزاق قالاسىنا كەلەمىن، ال ءسىز كىشى وردادان جىگىتتەر جيناپ، قوقاندىقتارمەن سوعىسۋ ءۇشىن سوزاققا كەلىڭىز” دەگەن سارىندا حات جولدادى. جانقوجا بۇل ۇسىنىستى قۇپ الدى. كەنەسارى مەن جانقوجا بىرىككەن كۇشتەرى قوقاندىقتار قاراۋىنداعى جاڭاقورعان، جۇلەك، سوزاق ءتارىزدى قامالداردى قورشاپ قوقاندىقتاردى تالقاندادى. اسكەردىڭ ءبىر بولىگى اقمەشىتتى دە قورشاۋعا العان ەدى. الايدا ساربازدار اراسىندا جۇقپالى اۋرۋدىڭ تارالۋىنان جانە بارلاۋشىلار ارقىلى قوقان مەن بۇقارا حاندىقتارىنىڭ بىرىگىپ، قارسى شابۋىلعا دايىندالىپ جاتقانىن ەستىگەن كەنەسارى جىگىتتەرىن شىعىنعا ۇشىراتپاۋ ءۇشىن بالقاش، ىلە وڭىرىنە قونىس اۋدارادى. وسىندا قامال اتتى تۇبەكتە قىستاپ شىققان ول، گەنەرال-مايور ۆيشنيەۆسكيي باستاعان جازالاۋشىلاردىڭ جانە ونى قولداۋشى قازاق سۇلتاندارىنىڭ قىسپاعىنا ۇشىرادى. جاۋلارىمەن ۇرىس جۇرگىزە وتىرىپ، كەنەسارى امالسىزدان ۇلى ءجۇز ايماعىنا ءوتىپ، شۋ وزەنى بويىنا كوشىپ كەلدى. بۇل اۋىر احۋالدى كەنەسارىعا جاقىن دوسقاجا جىراۋ ءوزىنىڭ تۋعان ولكەمەن قوشتاسۋ جىرىندا تومەندەگىشە سيپاتتايدى:
«...كورەمىز بە دۇنيە-اي،
مىنا جاتقان ەسىلدىڭ
كوكوراي تارتقان وزەنىن؟!
...كوردىڭىز بە يەسىز
ءارۋاقتىڭ قالعانىن؟!
امان بول، قالدىڭ كوگەرىپ،
باستارى سامال تاۋلارىم!
اراسى بيىك باۋلارىم!
كەتەمىن دەگەن ەستە جوق،
كوشىردى دۇشپان جاۋلارىم!..».
ءيا، كەنەسارى ۇلى ءجۇز اۋماعىنا امالسىزدان قادام باستى. الايدا ول ءوزىن وسىنداعى تۋىستارى رۇستەم، سۇيىك پەن ءالي ابىلايحانوۆ باستاعان تورەلەر قولدار دەگەن ۇمىتتە ەدى. وكىنىشكە قاراي، ۇلى ءجۇز رۋلارىن بيلەگەن وسى تورەلەردىڭ وزدەرى كەنەسارىعا كەلگەندە ەكى ءجۇزدى، تياناقسىز ساياسات ۇستاندى. بۇعان ولاردىڭ بيلىككە قۇمار جەكە امبيسيالارىن ايتپاعاندا، قالىپتاسقان گەوساياسي احۋال دا كەسىرىن تيگىزدى. ۇلى ءجۇزدى بيلەيتىن 11 قازاق سۇلتانى جانە رۋلاردى باسقاراتىن 28 بي 1846 جىلى 23 ماۋسىمدا گەنەرال-مايور ۆيشنيەۆسكييگە كەنەسارىنى قولدامايتىندارىن ايتىپ ۋادە بەردى. جازباشا ساقتالعان بۇل قۇجاتتا العاشقى تۇرعاندار سۇيىك ابىلايحانوۆ، ءالي ءادىلوۆ بولىپ تابىلادى (قاراڭىز: ناسيونالنو-وسۆوبوديتەلنايا بوربا كازاحوۆ پود پرەدۆوديتەلستۆوم كەنەسارى كاسىموۆا (سب.دوكۋمەەنتوۆ. الماتى «عىلىم»، 1996.-446-447 ب.).). الايدا بۇلاردىڭ اراسىندا كەيىننەن كەنەسارىمەن بىرگە قىرعىزعا اتتانعان، اۋليەاتا وڭىرىندەگى دۋلاتتاردى بيلەگەن رۇستەم سۇلتان دا، دۋلاتتىڭ بوتباي رۋىنىڭ ءبيى سىپاتاي دا، دۋلاتتىڭ شىمىر رۋىنىڭ ءبيى بايزاق تا جوق ەكەنىن كورەمىز. كەيبىر اۆتورلار قاتەلەسىپ، ۆيشنيەۆسكييگە ۋادە بەرگەندەر قاتارىنا رۇستەم سۇلتاندى دا قوسىپ جىبەرىپ ءجۇر (قاراڭىز: كەنەسارى حان. الماتى 2017.-65 ب.).
وسىدان سوڭ ۇلى ءجۇزدىڭ جوعارىداعى قۇجاتقا مورلەرىن باسقان باسشىلارى كەنەسارىنى قولداۋدان باس تارتا باستادى. ال بۇل ءىس كەنەسارى قولىنىڭ سانىن كۇرت ازايتتى. وسىلايشا، جەتىسۋ مەن وڭتۇستىك قازاقستان ايماعى بۇل تۇستا ەكى وتارلاۋشى مەملەكەت رەسەيدىڭ جانە قوقان حاندىعىنىڭ مۇددەسى تايتالاسقا تۇسكەن وڭىرگە اينالدى. حالىققا ىقپالدى ابىلاي ۇرپاقتارى مۇندايدا كىمدى قولدارىن بىلمەي ساستى. اقىرى رەسەيدىڭ ۇلى ءجۇز ايماعىن وتارلاۋى ولاردى رەسەي جاعىنا شىعۋعا ماجبۇرلەدى. مۇنى كەنەسارى كوتەرىلىسى جەڭىلىسكە ۇشىراعان 1847 جىلى ساۋىردە رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى باسشىلارىنىڭ ءبىرى گراف ك. نەسسەلرودەنىڭ نيكولاي I يمپەراتورعا جازعان ۇسىنىسىنان دا بايقاي الامىز. وندا مىناداي جولدار بار: «گەنەرال-گۋبەرناتور كنياز گورچاكوۆتىڭ پىكىرىنە سايكەس ۇلى ءجۇزدىڭ اتالمىش ءتورت سۇلتانى - سۇيىك ابىلايحانوۆتى، عاليدى، كاكىمدى جانە رۇستەمدى ءوز رۋلارىنىڭ باسشىلارى ەتىپ بەكىتىپ، ولاردىڭ ءارقايسىسىنا ورتا ءجۇز سۇلتاندارىمەن بىردەي جىلىنا 343 سوم كۇمىس اقشا مولشەرلەرىندە جالاقى تاعايىنداۋعا رۇقسات ەتۋ كەرەك» (قاراڭىز: «كازاحسكو-رۋسسكيە وتنوشەنيا ۆ XVIII-XIX ۆەكاح. الما-اتا.1964. ت.2.334-335 ب.»).
قازاق حاندارىنىڭ ءارۋاعىن سىيلاي وتىرىپ، مىنانى دا ايتۋعا ءماجبۇرمىز: ابىلاي تۇقىمىنىڭ وسىنداي تياناقسىزدىعى كەيبىر ۇلى ءجۇز رۋلارىنىڭ كەنەسارىعا اسكەر جيناپ بەرۋلەرىنە كەدەرگى بولدى. الايدا مۇندايدا كەنەسارى تۋىستىق بايلانىستارعا عانا سەنىم ارتتى دەسەك، ءبىرجاقتىلىققا سالىنار ەدىك. ول سونىمەن قاتار جاڭا ايماققا كەلگەندە كوپتەگەن رۋباسىلار مەن بيلەر، اتاقتى باتىرلار قوقاندىقتاردىڭ زومبىلىعىنان قۇتىلۋ ءۇشىن وزىنە قولداۋ كورسەتەدى دەپ ويلادى. شىندىعىندا دا حاندى مۇندا ساۋرىق، سۇرانشى، تويشىبەك، سىپاتاي، بۇعىباي، بايسەيىت ءتارىزدى باتىرلار مەن بيلەر جىلى ىقىلاسپەن قارسى الىپ، سولاردىڭ اراسىندا ول، اسىرەسە، دۋلاتتىڭ شىمىر تارماعىن باسقاراتىن بايزاق داتقاعا سۇيەنبەك بولدى. مۇنى جوعارىدا اتالعان دوسقوجا جىراۋدىڭ كەنەسارىعا باعىتتالعان جىر جولدارىنان ايقىن اڭعارا الامىز:
«...قونىستان اۋماق بولساڭىز،
جىبەرىڭىز تەز حابار.
جوعارى دۋلات ءتورت اۋىل –
جازى، ساڭىراق ەرلەرمەن
بايۇزاق باتىر(بايزاق ت.و.)، بوگەنگە.
بەكىرەدەي تاسقا باسىن ساباعان،
ارانعا تۇسكەن ايۋداي،
قايعىمەن ءىشى جاراعان،
بايۇزاق نەگە توقتاسىن،
ءسىز كوشەمىن دەگەندە..».
ءيا، كەنەسارى سەنىمىن بايزاق اقتادى. ءوزى باسقاراتىن دۋلاتتىڭ شىمىر رۋىنان قول جيناپ كەلىپ، سوڭىنا دەيىن حانمەن بىرگە بولدى. قىرعىزعا جورىق باستالعاندا تاۋ باسىندا بەكىنىپ جاتقان قىرعىزدارعا بارۋ ءۇشىن بايزاق كەنەسارىعا تاۋ شاتقالىنان جول اشۋدى ۇسىندى. ءوزى كۋا بولعان وسى ءساتتى نىسانباي جىراۋ تومەندەگىشە جىرلايدى:
«ايتەلىك - دەپ بايۇزاق،
قامشى باستى بەكەرگە.
-تاۋدان جولدى سالايىق،
جابىل! - دەدى نوكەرگە.
اتتان ءتۇسىپ الدىمەن،
ءوزى ءبىر تاستى كوتەردى.
باسشى بولدى بايۇزاق
ءبىر قايراتتى ەتەرگە.
بايۇزاق اتتان تۇسكەن سوڭ،
اتىنان ءتۇستى حانىمىز.
حانىمىز اتتان تۇسكەن سوڭ،
توگىلەر بولدى ارىمىز.
بۇزباساقتا ول تاۋدى،
تۇسە قالدىق ءبارىمىز...»
مىنە، كەنەسارىنىڭ سەنىمدى سەرىگى بايزاقتىڭ قىرعىزعا قارسى سوعىستا شەشۋشى ءرولى وسىنداي. وسى ۇرىستا ناۋرىزبايدىڭ باتىرلىعىن بايانداعاندا دا جىراۋ بايزاقتى تومەندەگىشە تاعى اتاپ كەتەدى: «...جەتكەن ەكەن قامالعا
ناۋرىزباي اتتى سۇر بەرەن،
قارقاراداي استىندا
بايۇزاق بەرگەن كوك دونەن.
كۇن شىعىس جاۋدىڭ شەتىنەن
قامالعا كىردى كولدەنەڭ».
بايزاقتىڭ تاعى ءبىر كورىنەتىن جەرى سامسى مەن قىزىلسۋ كەمەرىندە قىرعىز باتىرى بيدەرىنىڭ قارسى كەلگەندە جەكپە-جەككە شاقىرعان كەزى. سوندا قازاقتار اتاقتى باتىرعا قارسى شىعۋدان تايسالىپ، توسىلىپ قالدى. وسى ساتتە بايزاقتىڭ جىگىتتەرىن قايراپ ايتقان جالىندى سوزدەرىن نىسانباي تومەندەگىشە بەرەدى:
قارا اعاشتاي كوپ قازاق،
حانعا بولدىڭ قاراشى
- بيدەرى كىردى مايدانعا –
قىرعىزدىڭ ءبىر بالاسى.
ونىڭ بىزدەن ارتىق پا،
اتاسى مەن اناسى؟!
بيدەرىگە قارسى بارىڭدار،
بىزدەن ءبىر باتىر داناسى.
تاۋسىلدىڭ با، مامبەتتىڭ
نايزا ۇستاعان بالاسى؟».
بايزاقتىڭ بۇل جەردە ءوز اكەسى مامبەت باتىردىڭ اتىن ءبولىپ ايتاتىن ءجونى بار. بۇگىندە تاراز قالاسىنىڭ تەكتۇرماس اتتى اۋليەلى مەكەنىندە سۇيەگى جاتقان مامبەت كەزىندە كەنەسارىنىڭ اتاسى اتاقتى ابىلاي حاننىڭ سەنىمدى سەرىگى، جاس باتىرى بولعان. ونىڭ ەرلىكتەرىنە رازى بولعان ابىلاي حان ءوزى دە قىزىنا ۇيلەنگەن كەرەي رۋىنىڭ اتاقتى بايلارىنىڭ ءبىرىنىڭ قىزىن الىپ بەرىپ، وسىلايشا مامبەت باتىرمەن باجا بولعان. مىنە، كەنەسارى مەن بايزاقتى جاقىنداستىراتىن وسىنداي تۋىستىق بايلانىس بار. ال جوعارىداعى جەكپە-جەكتەرگە كەلسەك، قىرعىزدىڭ بيدەرى باتىرىن دا، ونان سوڭ جەكە شىققان وراز باتىرىن دا، ونان سوڭ جەكپە-جەككە ۇمتىلعان جاڭعاراش ءبيدىڭ ءىنىسىن دە ناۋرىزباي حان مايداندا ءوزى ءولتىردى. وسى قىرعىزدىڭ ءۇش باتىرىنىڭ دەنەلەرى دە، استارىنداعى تۇلپارلارى دا قازاقتاردىڭ قولىندا قالدى. ال ۇرىس دالاسىنا شاۋىپ بارىپ بيدەرىنىڭ تۇلپارىن ۇستاپ العان اعىباي باتىر ونى كەنەسارى حانعا اكەلىپ تارتۋ ەتتى. قىرعىزبەن بولعان قىرعىن سوعىستا كەنەسارىنىڭ مەڭدىباي، دۋلات، اعىباي، شاكىر، جاۋكە، تولىباي، قابان، بۇقارباي ءتارىزدى سەرىكتەرى ەرلىكتىڭ ناعىز ۇلگىسىن كورسەتتى. الايدا نىسانباي جىراۋ ايتپاقشى «الاتاۋدىڭ تاسىنداي» سانى كوپ قىرعىز ءبارىبىر جەڭىسكە جەتتى.
ماسەلەنىڭ بۇلاي اياقتالۋىنا ەڭ الدىمەن قىرعىز ساربازدارىنىڭ سان جاعىنان الدەقايدا كوپ بولۋى ەمەس، كەنەسارى حاننىڭ قىرعىزدارعا قارسى قاتال كۇشپەن باعىندىرۋ ساياساتىن ۇستانۋى دا سەبەپ بولدى. حاننىڭ شەكتەن شىققان قاتالدىعى قىرعىزدارعا عانا ەمەس، قازاقتاردىڭ وزدەرىندە شوشىندىردى. ادەتتە، بۇگىنگى تاريح عىلىمىندا وسى تاقىرىپتى جازىپ جۇرگەندەر وسىعان نازار اۋدارادى. مۇندايدا دا ءبىرجاقتى بولماعانىمىز ءجون: وسى قىرعىزعا باعىتتالعان جورىقتا قازاق حانى رەتىندەگى كەنەسارىنىڭ عانا ەمەس، كەرەي مەن جانىبەكتەن باستالىپ، ابىلايعا دەيىن مەملەكەتتىلىگىن ەلگە مويىنداتقان قازاق حاندىعىنىڭ تاعدىرى شەشىلەتىن ءسات تۋدى. بۇل — نە ابىرويمەن ءولۋ نەمەسە جەڭىسكە جەتىپ، قازاق حاندىعىن ساقتاپ قالۋ ەدى. وكىنىشكە قاراي، قالىپتاسقان اۋىر احۋال كەنەسارىنى امالسىزدان العاشقى جولدى تاڭداۋعا ماجبۇرلەدى. جانە وسى تاڭداۋ قالاي دەسەك تە ونى تاريحىمىزداعى ەڭ ۇلى حاندار قاتارىندا جانە قازاقتىڭ سوڭعى داڭقتى حانى رەتىندە تاريحتا قالدىردى. قىرعىز جورىعىندا كەنەسارى جان باعىپ، قاشىپ شىققاندا ونىڭ ءوزى دە، ول باسقارعان قازاق حاندىعى دا ابىرويدان جۇرداي بولاتىن ەدى. كەنەسارىنىڭ قىرعىزعا جورىعىنداعى قاتالدىعىن ايىپتايتىن تاريحشىلار مىنە، وسىنى ەسكەرمەيدى. سونىمەن، ناتيجەسىندە، 1847 جىلدىڭ كوكتەمىندە كەكىلىك-سەڭگىر تاۋىنىڭ ەتەگىندە مايتوبە دەگەن جەردە حانمەن ورتاق كەلىسىمگە كەلە الماعان رۇستەم تورە (بۇل جوعارىدا گراف ك. نەسسەلرودە نيكولاي I پاتشاعا جالاقى تاعايىنداۋعا ۇسىنىلعانداردىڭ ءبىرى) مەن سىپاتاي باتىر باستاعان 12 مىڭ قازاق ساربازدارى ۇرىس دالاسىن تاستاپ كەتتى. ارينە، مۇنىڭ دا ءارتۇرلى سەبەپتەرى بار جانە بۇل تۋرالى از جازىلعان جوق. دەسەك تە، تاريحىمىزدا تاعى دا بۇرمالانىپ جۇرگەن ءسال شەگىنىس جاساۋدى قاجەت ەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە بار. كەنەسارىنى تاستاپ كەتكەندەر تۋرالى ايتقاندا، ادەتتە، ولاردىڭ باسشىسى رەتىندە سىپاتاي باتىر كىنالانادى، شىن مانىندە وسى بوتپاي رۋىنا اسا ىقپالدى ابىلاي حان تۇقىمى رۇستەم تورە تاسادا قالىپ قويادى. بۇل - ءبىر.
ەكىنشى، ءالى كۇنگە دەيىن تاريحتا تۇزەتىلمەگەن قاتەلىك: كەنەسارىنى تاستاپ كەتكەن قازاق ساربازدارىن ساتقىن رەتىندە، قىرعىزدار جاعىنا شىعىپ كەتكەندەر رەتىندە كورسەتۋ. 1943 جىلى جارىق كورگەن العاشقى «قازاق تاريحىندا» بۇل تۋرالى مىناداي جولدار بار (ەڭبەك ورىسشا جازىلعاندىقتان اۋدارماسىن بەرمەدىك): «...مەجدۋ تەم، نوچيۋ نەۋستويچيۆايا چاست ۆويسكا دەزەرتيروۆالا. درۋگايا چاست، ۆو گلاۆە س بيامي سىپاتاەم ي ۋرەستەموم يز رودا دۋلاتوۆ، يزمەنيلا ۆوستانيۋ ي پەرەشلا نا ستورونۋ ۆراگا». (ءبولىپ كورسەتكەن ءبىز-ت.و.). (قاراڭىز: يستوريا كازاحسكوي سسر س دريەۆنەيشيح ۆرەمەن دو ناشيح دنەي - 3 يزد...-الماتى، 2011،357 ب.). بۇل جولداردى كەنەسارى كوتەرىلىسىن العاش رەت زەرتتەگەن، تاريحتان العاش عىلىم دوكتورى اتانعان ە. بەكماحانوۆ جازعان. (وسىندايدا ەسكەرتە كەتەر تاعى ءبىر نارسە: ە.بەكماحانوۆ قازاقتا العاشقى دوكتور اتاعىن العان تاريحشى بولعانىمەن، كەيبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي، العاشقى كاسىبي تاريحشى ەمەس. قازاقتىڭ العاشقى كاسىبي تاريحشىسى تولەڭگىتتەر تاريحىنان 1938 جىلى ماسكەۋدە ءبىرىنشى ديسسەرتاسيا قورعاعان حالەل ادىلگەرەيەۆ. بۇل كىسى دە تورە تۇقىمىنان. ح. ادىلگەرەيەۆتى ە. بەكماحانوۆتىڭ ءوزى دە قاتتى قۇرمەتتەگەن جانە كەزىندە ە.بەكماحانوۆتىڭ ەڭبەگىن قولداعانى ءۇشىن ول الماتىدان شىمكەنتكە جەر اۋدارىلعان). مىنە، وسىلايشا، ە.بەكماحانوۆتىڭ قيسايىپ كەتكەن قالامىنىڭ ۇشى سىپاتاي مەن رۋستەمدى عانا ەمەس، بۇكىل دۋلات تايپاسىن قاشقىندارعا ەمەس، ساتقىندارعا اينالدىرىپ جىبەردى. ەگەر اڭگىمە وسىمەن عانا بىتسە، بىزدە ۇندەمەي-اق قويار ەدىك. ءبىراق بۇل جاعىمسىز پىكىر ادەبي-درامالىق شىعارمالاردا ءوربىپ، ەلگە تارالدى عوي.
وسىندايدا زەرتتەۋشىلەر ەسكەرمەيتىن ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار. ول — بايزاق باسقارعان دۋلاتتاردىڭ شىمىر رۋىنىڭ حانىمەن بىرگە قالىپ، قىرعىزعا تۇتقىن بولۋى. اۋليەاتا توڭىرەگىندەگى شىمىر رۋىنىڭ اقساقالدارى ءبىر تابىن جىلقى ايداپ بارىپ، بايزاق پەن ونىڭ سەرىكتەرىن قىرعىزدان بوساتىپ الدى، ال حاندى ولاردىڭ بوساتپاعانى بەلگىلى. بۇل مالىمەتتەر بىشكەك مۇراعاتىندا ساقتاۋلى. مۇنى كەزىندە پروفەسسور ا. ماحايەۆا دا ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە جازعان بولاتىن. ماسەلە وسىلاي بولا تۇرسا دا، قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىنىڭ كەڭەستىك بيلىك تىيىم سالعان «حان كەنە» اتتى درامالىق شىعارماسىندا ماسەلەنىڭ بايىبىنا تولىق بارماي، بايزاقتى ەشبىر نەگىزسىز، رۇستەم تورە مەن سىپاتايدىڭ ىقپالىندا جۇرگەن قاۋقارسىز قاريا رەتىندە كورسەتەدى جانە كەنەسارىنىڭ قاسىرەتىنە بارلىق دۋلات تايپاسىن ورىنسىز كىنالايدى. تەگىندە مۇحاڭ ءوزىنىڭ درامالىق شىعارماسىن جازۋدا ەرتەرەكتە ءجۇسىپ ءباسىرعانيننىڭ رەداكسيالاۋىمەن جارىق كورگەن نىسانباي جىراۋ بۇرمالانعان ۇلگىسىن پايدالانسا كەرەك.
كەنەسارىنىڭ سەنىمدى سەرىگى بولعان بايزاقتى دوسقوجا، نىسانباي ءتارىزدى قازاق جىراۋلارى ەرەكشە قۇرمەتتەگەنىنە قاراماستان، كەيىنگى جانە قازىرگى كەيبىر زەرتتەۋشىلەر دە ونى نازاردان تىس قالدىرۋدا نەمەسە م. اۋەزوۆكە ۇقساپ بۇرمالاپ بەينەلەۋدە. مىسالى، بەلگىلى تاريحشىمىز، مارقۇم جانۇزاق قاسىمبايەۆ ءوزىنىڭ 2002 جىلى ياعني تاۋەلسىزدىك تۇسىندا جارىق كورگەن «پوسلەدنيي پوحود حانا كەنەسارى ي ەگو گيبەل» اتتى ىرگەلى مونوگرافياسىندا بايزاقتى دۋلات ەمەس، قوڭىرات تايپاسىنا دەپ قاتە كورسەتكەن. ج. قاسىمبايەۆ دۋلاتتار كەنەسارىنى ساتىپ كەتكەندىكتەن بايزاقتى دۋلات بولۋى مۇمكىن دەپ ويلاپ، وسىنداي وتىرىكتى قوسىپ جىبەرسە كەرەك. «كەيىننەن قوقان ءامىرى ءتورت زەڭبىرەكتىڭ اۋزىنا بايلاپ اتقان بايزاق ەلگە قۇرمەتتى تۇلعا. جامبىل وبلىسىندا ءبىر اۋدان ونىڭ ەسىمىمەن اتالعان بولسا، استانادا، الماتىدا، تارازدا ونىڭ اتىندا كوشەلەر بار. ءوزى تۋىپ وسكەن ولكەدە، زەڭبىرەك وعى پارشالاپ جىبەرگەن دەنەدەن قالعان ەكى ساۋساعىنىڭ باسىنا ورناتىلعان ساۋلەتتى كۇمبەزى الىستان كوزگە شالىنادى، اۋدان ورتالىعىنا ەسكەرتكىشى قويىلعان.
مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز، قازاقتىڭ داڭقتى جانە سوڭعى حانى كەنەسارى تۋرالى اڭگىمەلەگەندە ونىڭ ءوزى نەمەسە سەرىكتەرى تۋرالى تاريحي شىندىق بۇرمالانباي، دۇرىس كورسەتىلۋ كەرەك. وسىندايدا ايتپاسقا بولمايتىن تاعى ءبىر ماسەلە، كەنەسارىنى قىرعىزداردىڭ قالاي ولتىرىلگەنى سان-ساققا جۇگىرتىلۋدە. بىرەۋلەر ونى ۇلكەن قازانداعى ىستىق سۋعا تىرىدەي پىسىرگەن دەسە، تاعى بىرەۋلەر جوتاسىنان جارىپ، جۇرەگىن العان، جۇرەگىن تۇك باسىپ كەتكەن ەكەن دەپ جازادى. حاندى دولدانعان قىرعىز ايەلدەرى يتكە تالاتىپ، تاسپەن ۇرىپ ولتىرگەن دەيتىندەر دە بار. كەنەسارىنىڭ ءور تۇلعاسىن تاريحىمىزدا كوپە-كورنەۋ تومەندەتۋ ءۇشىن ونى ار-ۇجدان تۇرعىسىنان ماسقارالاپ، ارسىزدار قاتارىنا قوسقان عىلىمي ەڭبەكتەر دە ءالى كىتاپحانا سورەلەرىندە تۇر. مىسالى، رەداكسيالىق كوللەگياسىنا م.اۋەزوۆ، س.بايىشيەۆ، س.مۇقانوۆ، ا. نۇسىپبەكوۆ ءتارىزدى بۇگىندە ەلگە ءقادىرلى عالىمدارىمىز كىرگەن جانە وزدەرى دە اۆتور بولعان «قازاق سسر تاريحى» اتتى ىرگەلى ەڭبەكتىڭ ۆ. شاحماتوۆ جازعان بولىگىندە كەنەسارى تۋرالى بىلاي جازىلعان: «...كەنەسارىنىڭ ءوزى بەيبىت حالىققا مەيىرىمسىز قاتاڭدىق ىستەدى. ونىڭ بۇيرىعىمەن جۇزدەگەن ادام ءولتىرىلدى. ول جۇرتتى قورقىتىپ، وزىنە كوڭىلدeستىككە قازاق قىزدارىن الدىراتىن بولدى، قىز بەرۋدەن باس تارتقاندار بولسا ، قازاق ستارشينالارىن اماناتقا الىپ، ولاردى قيناپ، كىسەندەپ ۇستايتىن بولدى...» (قاراڭىز: قازاق كسر تاريحى. I توم. - قازاق مەملەكەت باسپاسى، الماتى، 1957. -339 ب.). جوعارىداعى ءيسى قازاققا قادىرمەندى اعالارىمىزدىڭ كىتاپتى باسۋعا جىبەرە دە: «كەنەسارىنىڭ كوتەرىلىسىن «رەاكسيالىق، فەودالدىق-مونارحيالىق» دەپ جازدىق قوي، ال، ەندى كەنەسارىنىڭ ءوزىنىڭ جەكە باسىن وسىنشا تومەندەتپەي-اق قويالىق» دەپ قازاققا جانى اشىماس ۆ.شاحماتوۆقا توقتاۋ سالۋعا جاراماعاندارى قىنجىلتادى.
ءيا، قىرعىزداعى كەنەسارى تاعدىرىنا قاتىستى تاعى باسقا اڭگىمەلەر از ەمەس. بۇعان ايتارىمىز: ەكى باۋىرلاس حالىقتىڭ اراسىندا سىزداعان جاراعا اينالعان وسى ماسەلەنى ۇشىقتىرا ءوربىتۋ قاجەت پە؟ قالاي دەسەك تە قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى بۇگىندە حالقىمىزدىڭ نامىسىن قايرايتىن ۇلتىمىزدىڭ اسقاق ماقتانىشى. ونىڭ قايسار تۇلعاسى ءالى قازاقتىڭ عانا ەمەس، وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسكەن تۇركىتىلدەستەردىڭ سانداعان ۇرپاقتارىن ەرلىككە شاقىرىپ، تاۋەلسىزدىكتىڭ زاڭعار بيىگىنە ۇمتىلدىرا بەرەتىن بولادى.
كەزىندە XX عاسىردىڭ 20 جىلدارىندا فەرعانادا باسماشىلىق قوزعالىستى قىزىلدار تالقانداعان سوڭ، شەتەلگە ەميگراسياعا كەتىپ بارا جاتقان باشقۇرت ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كورنەكتى باسشىسى، كەيىننەن تۇركى دۇنيەسىنە ايگىلى عالىم بولىپ، تۇركيادا كوز جۇمعان احمەت زاكي ءۋاليديدىڭ ءوزىنىڭ باشقۇرت حالقىنا ارناعان وسيەتحاتىندا «...باشقۇرتىم ەل بولامىن دەسەڭ سەن، قازاقتان قول ۇزبە، ويتكەنى قازاقتاردىڭ دەربەس مەملەكەت قۇرۋ ءداستۇرى بار، كەنەسارى ءتارىزدى ازاتتىققا شاقىراتىن قاھارمان حاندارى بار، ول بولاشاقتا ءسوز جوق تاۋەلسىزدىك الادى. سوندا سەن باشقۇرتىم ورىستىڭ قۇشاعىندا قالىپ قويما» دەپ اقىل ايتقان ەدى. مىنە كورەگەندىك دەپ وسىنى ايت، بۇعان نە دەرسىڭ؟ ءيا، كەنەسارى تۇلعاسى قازاق حالقىنىڭ ساناسىندا ماڭگىلىك ورىن تەپتى. مۇنى كەزىندە ورىس عالىمدارى دا مويىندادى. مىسالى، ب.گەراسيموۆ ءوزىنىڭ «پوەزدكا ۆ بارلىكسكيە مينەرالنىە يستوچنيكي ۆ 1903 گ.” دەپ اتالاتىن ەڭبەگىندە كەنەسارى تۋرالى جىرلاعان قازاق جىرشىسى وعان قاراپ: «مەن سىزدەرگە ءبىزدىڭ سۇلتانىمىز (باتىرىمىز) كەنەسارى تۋرالى جىرلاپ بەرەمىن. ونىڭ و دۇنيەلىك بولعانىنا كوپ ۋاقىت وتسە دە، قىرعىز (قازاق-ت.و.) حالقىنىڭ جۇرەگىندە ول ءتىرى جانە ماڭگى ولمەيدى»، - دەپ ايتقانىن ايتادى.(قاراڭىز: گەراسيموۆ ب. پوەزدكا ۆ بارلىكسكيە مينەرالنىە يستوچنيكي ۆ 1903 گ.//پۋتيەۆىە نابروسكي.// زاپيسي سەميپالاتينسكوگو وتدەلا زاپ.سيب. وتد. يرگو، ۆىپ.II.سەميپالاتينسك. 1905. س.18-19.). ءيا كەزىندە كەنەسارىنىڭ ەرلىگىن بۇكىل قازاق دالاسى جىرلادى. مۇنداي شابىتپەن ايتىلعان تۋىندىلارعا كەڭەستىك زامان عانا ۋاقىتشا توسقاۋىل سالا الدى. ءبىراق كەنەسارى تۋرالى شىندىق وتكىر قانجار ءتارىزدى قاپ تۇبىندە جاتپايدى عوي.
تالاس وماربەكوۆ
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ جانىنداعى عىلىمي ورتالىقتىڭ ديرەكتورى،
پروفەسور.
