ورتا ازيا جانە قازاق توپىراعى سوناۋ كونە زاماننان مادەنيەت پەن وركەنيەت وشاعى بولعاندىعى بارشامىزعا ءمالىم. ەجەلگى ساق-عۇن داۋىرلەرىنەن قالعان «التىن ادام» سىندى قۇندى جادىگەرلەردى ايتپاعان كۇننىڭ وزىندە كۇلتەگىن، ورحون-ەنيسەي جازۋلارى بۇنىڭ بىردەن-بىر دالەلى بولىپ تابىلادى. سونىمەن قوسا، الەم مادەنيەتتەرى مەن وركەنيەتتەرىن بايلانىستىرعان ۇلى جيبەك جولىنىڭ قازاق دالاسى ارقىلى ءوتۋى دە ونىڭ ءارى قاراي ىلگەرلەپ دامۋىنا زور ىقپالىن تيگىزدى. بۇل تۇستا VII-VIII عاسىرلاردا وسى وڭىرلەرگە كەلىپ جەتكەن يسلام ءدىنىنىڭ ءرولىن تىلگە تيەك ەتپەۋ مۇمكىن ەمەس. يسلام ءدىنى كەلىسىمەن تۇركى حالىقتارىنىڭ كوپ بولىگى ونى قابىلداپ قانا قويماي، ءوز سالت داستۇرلەرىمەن ۇشتاستىرىپ، ۇلتتىق سانالارىنىڭ قازىعى ەتتى.

يسلام ءدىنىنىڭ كەڭىنەن ەتەك جايۋى ورتا ازيا مەن قازاق دالاسىنان عالىم-عۇلامالاردىڭ كوپتەپ شىعۋىنا تىكەلەي اسەر ەتتى. يسلام ءدىن رەتىندە، مادەنيەت رەتىندە بۇل وڭىرلەردە كەڭ تاراۋىمەن قاتار عىلىم رەتىندە، عىلىمنىڭ كىلتى رەتىندە دە كوپشىلىك نازارىن اۋداردى. عىلىمعا بەت بۇرۋ ارقاسىندا ورتا ازيا مەن قازاق دالاسىندا وزىنە ءتان عىلىمي مەكتەپ، عىلىمي ورتا قالىپتاستى. ءتىپتى، يسلام ءدىنى مەملەكەتتىك ءدىن ستاتۋسىنا دا يە بولدى. ال قالىپتاسقان عىلىمي مەكتەپ دوكترينالارى وسى مەملەكەتتەردىڭ اتا زاڭى قىزمەتىن اتقاردى. سول حانافي-ماتۋريديلىك دوكترينالار ورتا ازيادا سامانيلەردەن كەيىن بيلىك قۇرعان قاراحانيدتەر (389-607/999-1211) مەملەكەتىنىڭ ءدىني يدەولوگيالىق پلاتفورماسىن قۇرادى. قاراحانيتتەردىڭ بيلىگى ورتا ازياداعى ماۋارانناحر مەن تۇركىستان ايماقتارىن قامتىدى. مەملەكەتتىڭ رۋحاني-مادەني ورتالىعى سامارقان مەن بۇحارا بولدى. قاراحانيتتەر كەزەڭىندە سامارقان، بۇحارامەن قاتار ورتا ازيا ايماعىنىڭ ۋزگەنت، احسيكەنت، كاسان، مارعينان، قاشقار، بالاساعۇن، تاراز جانە يسفيجاب سىندى وزگە وڭىرلەرىندە دە وتىرىقشىل قالا مادەنيەتى دامىدى. قاراحانيدتەر مەملەكەتىن تۇركى قاعاناتتارىنىڭ ىشىندەگى يسلام ءدىنىن مەملەكەتتىك رەسمي ءدىن رەتىندە قابىلداپ، وتە ساۋاتتى ءدىني ساياسات جۇرگىزگەن العاشقى مەملەكەت دەپ باعالاۋعا بولادى. قاراحانيتتەر كەزەڭىندە كوپتەگەن ورتاعاسىرلىق شىعىس حانافي عالىمدارى اراسىنان يمام ءماتۋريديدىڭ ءىلىمى ەرەكشە مانگە يە بولا باستادى.

ەندى سول يمام ماتۋريدي ءىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى ماۋارانناحر مەن تۇركىستان جەرلەرىنە توقتالساق:

«ماۋارانناحر» اراب تىلىنەن اۋدارعاندا «وزەننىڭ ارعى جاعى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى، ياعني امۋداريا وزەنىنىڭ ارعى جاعىن مەكەن ەتكەن حالىقتارعا ايتىلادى. «ماۋارانناحر» دەپ اتالۋى جانە كەيىن دە وسى اتپەن تاريحتا قالۋىنىڭ تۇپكى ءمانى مىنادا جاتسا كەرەك:

بىرىنشىدەن، گەوگرافيالىق تۇرعىدان العاندا يسلام حاليفاتىنىڭ نەگىزگى ورتالىقتارى سانالاتىن باعدات، باسرا، داماسك قالالارى تاراپىنان قاراعاندا امۋداريا وزەنىنىڭ شىعىس جاعالاۋى وزەننىڭ ارعى جاعى بولىپ ەسەپتەلۋى.

ەكىنشىدەن، ەتنولوگيالىق تۇرعىدان العاندا بۇل ءوڭىردى مەكەن ەتكەن حالىقتاردىڭ كوپشىلىگى تۇركى جانە پارسى تەكتەس حالىقتار بولۋىندا.

ۇشىنشىدەن، ساياسي-اكىمشىلىك تۇرعىدان العاندا وزەننىڭ بەر جاعىنداعىلار ابباسي حاليفاتىنىڭ تولىعىمەن قول استىندا بولسا، وزەننىڭ ار جاعىنداعىلاردىڭ جارتىلاي نەمەسە كەيبىرىنىڭ تولىقتاي تاۋەلسىز بولۋىندا.

ءتورتىنشى سەبەبى ءارى ەڭ ماڭىزدىسى عىلىمي تۇرعىدان العاندا ماۋارانناحر ءوڭىرىنىڭ تۇتاستاي حانافي قۇقىقتىق مەكتەبىمەن قوسا ءماتۋريدي سەنىمدىك مەكتەبىن ۇستانۋىندا. ءماتۋريدي سەنىمدىك مەكتەبىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى: يسلام ءدىنىنىڭ باستى قاينار كوزدەرىمەن قوسا ءوز زەرتتەۋلەرىندە راسيونالدىق ءادىستى كەڭىنەن قولدانۋلارىندا، بۇل دەگەنىمىز اقىل مەن ناقىلدىڭ ءار قايسىسىن ءوز ورنىمەن، ءوز رەتىمەن قولدانا وتىرىپ ەكەۋىن بىر-بىرىنە قايشى كەلمەيتىندەي ەتىپ ۇشتاستىرۋ.

ۇلكەن عىلىم مەن مادەنيەت ورتالىعى بولعان ماۋارانناحر جەرىنىڭ ءبىرشاما بولىگى قازىرگى قازاقستان تەرريتورياسىنىڭ وڭتۇستىك ايماعىنا تيەسىلى ەكەنى ءمالىم. الايدا اراب ادەبيەتتەرىندە ماۋاراناحر دەپ تەك شەكتەۋلى تەرريتوريانى عانا ەمەس، كەرىسىنشە امۋداريانىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان بارشا يسلام مەملەكەتتەرىنە بەرىلگەن اتاۋ، بۇل تۇستان قاراعاندا قازاقستان تەرريتورياسىنىڭ بارلىعىن جاتقىزۋعا بولادى. ويتكەنى، ماۋاراناحردا عىلىم وتە ۇلكەن قارقىنمەن دامىپ وتىرعان بولسا، ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرى وسىنداعى عىلىمنان سۋسىنداپ، ءنار الىپ وتىرعان.

ماۋاراناحر جەرىنەن شىققان عالىمدار سانىنىڭ كوپتىگى سونشا، ەشكىم ولاردىڭ سانىن كەسىپ ايتا المايدى. تەك تۇركىستان مەن فاراب قالالارىنىڭ وزىنەن قانشاما ال-فارابيلەر مەن ات-تۋركيستانيلەر شىققان.

اراب تىلىندە جازىلعان كوپتەگەن قولجازبالاردا جانە باسىلىپ شىققان كىتاپتاردا “ات-تۋركيستاني” نەمەسە “ات-تارازي” ەسىمدەرى كوپتەپ كەزدەسەدى. ەسىمىزدى جيىپ، ىرگەمىزدى كوتەرگەلى سول عالىمدار مەن ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن ىزدەپ تاۋىپ، زەرتتەپ زەردەلەپ، وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋ ءبىزدىڭ بابالار الدىنداعى اسىل بورىشىمىز بولىپ تابىلادى. بۇل زەرتتەۋلەردىڭ باسى قۇدايعا شۇكىر باستالىپ تا ۇلگەردى. مىسالى، “حيباتۋللا ات-تارازي جانە ونىڭ رۋحاني مۇراسى”، دەگەن اتپەن جارىق كورگەن ءا.دەربىسالى اتامىزدىڭ ەڭبەگىن اتاپ وتۋگە بولادى.

حيباتۋللا ات-تارازي تاراز قالاسىنان شىققان حانافي-ماتۋريدي عالىمى. ول كىسى حازىرەتى ءابۋ حانيفا مەن ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ اقيداسىن ياعني ءدىني سەنىم-كوزقاراستارىن جەتكىزگەن “تاحاۋي اقيداسى” اتتى ءماتىندى كەڭىنەن ءتۇسىندىرىپ، جازىپ قالدىرعان ايگىلى ماتۋريدي عۇلاماسى.

ال، ال-فارابيلەرگە توقتالار بولساق، عالىمدارىمىزدىڭ ايتۋىنشا قازاق توپىراعى 30-دان استام ال-فارابيلەردى تارتۋ ەتكەن ەكەن. ولاردىڭ كەيبىرى قازىرگى تاڭدا زەرتتەلىپ، ەڭبەكتەرى قايتا وڭدەلىپ قولىمىزعا جەتىپ جاتسا، قول جازبا كۇيىندە ارحيۆتەردە شاڭ باسىپ جاتقانى قانشاما. ءالفارابي ءسوزى “فاراب” قالاسىنان ياعني “وتىرار” قالاسىنان شىققان دەگەن ماعىنانى بەرەتىنىن ەسكەرسەك، وتىرار قالاسىنىڭ قانشالىقتى ۇلكەن عىلىم ورداسى بولعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. بۇعان قوسا وتىراردا الىپ كىتاپحانانىڭ بولعانى دا ءسوزىمىزدىڭ ايقىن دالەلى. سول عۇلامالاردىڭ ءبىرى، ءارى بىرەگەيى ءابۋ ناسر مۇحاممەد يبن مۇحاممەد يبن تارحان ءال-فارابي.

ءابۋ ناسر ءال-فارابي يسلام فيلوسوفياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، ۇلكەن ويشىل، ەنسەكلوپەديست عالىم. ونىڭ قالام تۇرتپەگەن سالاسى كەمدە-كەم. اسىرەسە، ونىڭ الەۋمەتتىك جانە ساياسي تاقارىپتاردا جازعان “قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراسى” سىندى تراكتاتتارى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوز وزەكتىلىگىن جوعالتقان ەمەس. قازىرگى تاڭدا ءابۋ ناسر ءال-فارابي مۇراسى ءوزىنىڭ تاريحي وتانىنا ورالىپ، ەگەمەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق برەندىنە اينالىپ وتىر.

بايقاعانىمىزداي ورتا ازيا مەن قازاق دالاسىندا عىلىم مەن مادەنيەت قوسا دامىپ، الەمدىك وركەنيەتتىڭ ىلگەرلەۋىنە ۇلكەن ۇلەسىن قوسقان. يسلام ءدىنىن تولىققاندى ءتۇسىنىپ، تاعىلىمدارىنا دۇرىس امال ەتۋدىڭ ارقاسىندا ەشقانداي ءدىني تەكە-تىرەس ورىن الماعان. كەرىسىنشە، ءماتۋريدي سەنىم مەكتەبىنىڭ، حانافي قۇقىقتىق مەكتەبىنىڭ اياسىندا قوي ۇستىندە بوز تورعاي جۇمىرتقالاعان زامان تۋدىرىپ، تىنىشتىق پەن بەيبىتشىلىك ساياسىندا عۇمىر كەشكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ ويلارىنا ءدىني الاۋىزدىق، ەكسترەميزم، تەرروريزم، راديكاليزم سىندى تەرىس پىكىرلەر كىرىپ تە شىقپاعان. ويتكەنى ولار يسلام ءدىنىنىڭ اقيقاتىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ، سالعىرت، ءۇستىرتىن ويلاۋدان بارىنشا اۋلاق-تىن.

ءبىز دە ءوز كەزەگىمىزدە ەلىمىزدىڭ ىرگەسىن بيىك قالاپ، وسىپ-وركەندەيمىز دەسەك، ەلىمىزدە ورىن الىپ جاتقان ءتۇرلى قاقتىعىستاردىڭ الدىن الامىز دەسەك مىندەتتى تۇردە اتا-بابالارىمىز سان عاسىرلار بويى ۇستانعان ءماتۋريدي سەنىمىن تولىق زەرتتەپ، ونى بارشا الەۋمەتكە، اسىرەسە جات اعىمنىڭ ىقپالىنا كونۋگە بەيىم جاستار قاۋىمىنا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا ءتيىسپىز. سوندا عانا ەلىمىزدى راديكاليزم، ەكسترەميزم، تەرروريزم ۇرەيلەرىنەن امان الىپ قالماقپىز. بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماق ورناعان جەردە عىلىم دا، مادەنيەت تە دامىماق. اتا-بابالارىمىز ۇستانعان جولدى مىقتاپ قارمانساق ارامىزدان يبن سينالار، ال-فارابيلەر، ات-تۋركيستانيلەردىڭ شىعۋى دا ەش عاجاپ ەمەس.

سوندىقتان، رۋحاني جاڭعىرۋىمىزدىڭ كىلتىن الىستان ەمەس، ءتول تاريحىمىزدىڭ قويناۋىنان ىزدەۋگە ءتيىس ەكەنىمىزدى جادىمىزدان شىعارماعانىمىز ابزال. ءبارىن ايتتا ءبىرىن ايت دەمەكشى، ءماتۋريدي سەنىم مەكتەبى مەن حانافي قۇقىقتىق مەكتەبى سان عاسىرلاردان بەرى اتا بابالارىمىز ۇستانعان ءداستۇرلى يسلامنىڭ نەگىزىن قۇرايتىندىقتان، يسلام ءدىنىنىڭ قۇندىلىقتارى مەن ونىڭ ادەپتەرىن بۇحارا حالىققا تانىستىرۋ - تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ كەپىلى ەكەندىگىن نىق سەنىممەن ايتا الامىز.

ەسداۋلەت ​​ەرگەلدى

ءال-ازحار​​ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ​​تۇلەگى، ءال-فارابي​​ اتىنداعى ​​قازۇۋ، ​​ءال-فارابي​​ ورتالىعىنىڭ عىلىمي​​ قىزمەتكەرى