قازىرگى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار زامانىندا سول اقپارلاردىڭ سان ءتۇرىن تاراتاتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءرولى ايرىقشا. ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ مەن ءتىل مادەنيەتىنىڭ ساقتالۋى تۇرعىسىنان قاراعاندا دا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ىقپالى مەن قوعامدىق ساناعا اسەرى وتە كۇشتى. سول سەبەپتەن دە قازاق تىلىندە اقپارات تاراتاتىن باق-تىڭ سانىن دا، ولارداعى جاريالانىمدار مەن حابارلاردىڭ ساپاسىن دا ارتتىرۋ مەملەكەتتىك، ۇلتتىق ماڭىزى زور ماسەلە. 
ءبىز بۇگىنگى تاڭداعى اقپاراتتىق كەڭىستىگىمىزدەن ءوز ورنىن الىپ، قىزمەتتەرىن اتقارىپ جاتقان باق-تاردى كوپسىنبەيمىز. اسىرەسە، قازاق تىلىندە اقپارات تاراتاتىن تەلەارنالار مەن سايتتاردىڭ، پورتالداردىڭ ارتا تۇسۋىنە مۇددەلىمىز. ەكىنشى جاعىنان، بۇگىنگى بارىمىزدى باعالاپ، جەتىستىكتەر مەن جاقسى تاجىريبەدەن ۇلگى الىپ، كەتكەن كەمشىلىكتەردى ۋاقتىلى تۇزەتىپ وتىرۋىمىز دا قاجەت. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە، جالپى كوپشىلىك پەن قالام ۇستاعان قاۋىم، اسىرەسە، ءبىز – ءتىل ماماندارى ب ا ق ءتىلىنىڭ مادەنيەتىنە باسا نازار اۋدارىپ، ونى زەرتتەپ-زەردەلەپ، جاقسىسىن ۇلگى ەتىپ، كەمشىلىكتەرىن اتاپ كورسەتىپ، تۇزەتىپ وتىرۋعا مىندەتتىمىز. سوندا عانا ۇلتىمىزدىڭ جازۋ، سويلەۋ مادەنيەتى جوعارىلايدى، ءتىلبۇزارلىق، ءسوزقولدانىستاعى جاۋاپسىزدىق پەن تالعامسىزدىق ورىستەمەيدى.

«ەگەمەن قازاقستان»، «انا ءتىلى»، «جاس الاش»، «قازاق ادەبيەتى»، «ايقىن»، «تۇركىستان» سياقتى رەسپۋبليكالىق جانە كوپتەگەن وبلىستىق، قالالىق گازەتتەرىمىزدىڭ، جۋرنالدارىمىزدىڭ «قازاقستان»، «بالاپان»، «حابار»، «استانا»جانە باسقا دا تەلەارنالارىمىزدىڭ، «قازاق راديوسى»، «شالقار» سياقتى راديولارىمىزدىڭ، ءبىرقاتار ءقازاقتىلدى سايتتارىمىزدىڭ ۇلتتىق ءتىلىمىزدىڭ دامۋىنا، ەلىمىزدە قازاق ءۇنىنىڭ ۇستەم شىعۋىنا قوسىپ كەلە جاتقان ۇلەسى، اتقارىپ جاتقان قىزمەتى از ەمەس. ءتىلىمىزدىڭ مىڭ ءبىر ماسەلەسىن كوتەرەتىندەر دە، مۇڭ-زارىن ايتاتىندار دا وسى اقپارات قۇرالدارى. مۇنى اتاپ ايتۋ كەرەك. سولاي بولا تۇرا، بۇل باق-تاردىڭ دا تىلىندە كەمشىلىك جوق دەۋگە بولمايدى. ءبىز گازەت-جۋرنالدارىمىز بەن تەلە-راديو تىلىندە ءجيى كەزدەسەتىن سونداي كەمشىلىكتەرگە قالام ۇستاعان قاۋىم، جۋرناليستەر نازارىن اۋدارتۋ ماقساتىمەن سولاردىڭ ءبىرقاتارىن اتاپ كورسەتۋدى ءجون سانادىق.
ەڭ ءجيى ۇشىراساتىن كەمشىلىكتىڭ ءبىرى – ءسوز ماعىناسىنا ءمان بەرمەۋ. ءسوزدىڭ تۋرا ماعىناسى، اۋىس ماعىناسى، ماعىنالىق رەڭكتەرى بولاتىنى بەلگىلى.تىلىمىزدەگى سوزدەردىڭ ەداۋىر بولىگى كوپماعىنالى. سولاردىڭ اراسىنان ايتقالى وتىرعان ويدى، ۇعىمدى ءدال جەتكىزەتىنىن تاڭداپ الۋ، ماعىنالىق رەڭكتەردى اجىراتۋ ءتىلدى جەتىك ءبىلۋدى قاجەت ەتەدى. ەگەر ءسوزدىڭ دۇرىس تاڭدالعاندىعىنا، ءتيىستى ماعىنادا جۇمسالعاندىعىنا كۇمان تۋىنداعان جاعدايدا قاجەتتى ادەبيەتتەردى، سوزدىكتەردى قاراعان دۇرىس. ولاي ەتپەسە، تومەندەگىدەي قاتەلىكتەرگە جول بەرىلەدى. باسپا ءسوز بەتىنەن الىنعان مىسالدارعا جۇگىنەلىك.
«وزبەك ۇشاعى اسپانىمىزدا نەگە تايراڭداي ۇشتى؟» (سەيىلبەك اسانوۆ. «قازاقستان-Zaman»، 1 ناۋرىز 2012 جىل) دەگەن سويلەمدە دە «تايراڭداۋ» ءسوزى دۇرىس قولدانىلماعان.«تايراڭداۋ» ءسوزىنىڭ «ەركىنسۋ»، «كوزگە ىلمەۋ»، «داندايسۋ» دەگەن اۋىس ماعىنادا قولدانىلاتىنى راس. ءبىراق بۇل ءسوزدىڭ ول اۋىس ماعىناسى تۇيەنىڭ تايراڭداعان جۇرىسىنە ۇقساتىپ، ايتۋدان تۋىنداعان. ياعني، ەركىنسىگەن ەبەدەيسىز قيمىلمەن، جۇرىسپەن بايلانىستى، كوبىنەسە ادامعا قاتىستى قولدانىلادى. ال اسپاندا ۇشۋ، ۇشاقتىڭ قيمىلى ونداي اسسوسياسيا، بەينە تۋعىزبايدى. ۇشاق تايراڭدايتىن تۇيە ەمەس، ول سامعايدى، زىمىرايدى. ءسوز ماعىناسىنىڭ وسىنداي نازىك قىرىن اڭعارىپ، ونىڭ تىركەسەتىن سوزىنە كولەڭكەسىن تۇسىرمەۋ جاعىنا جەتە ءمان بەرىلمەسە، ءساتسىز قولدانىستار تۋىندايدى.
گازەت بەتىنەن «قاراعاندى قالاسىنداعى ورىس مەكتەبىنىڭ 8-سىنىبىندا وقيتىن زىڭگىتتەي قىزبالا ءوز ءمۇعالىمىن …بوقتاپ جىبەرىپتى» («جاس الاش»، 2 قاراشا 2010 جىل) دەگەن سويلەمدى وقىدىق. بىرىنشىدەن، «قىز بالا» بولەك جازىلادى. ەكىنشىدەن، و زاماندا، بۇ زامان قازاق قىز بالاعا قاتىستى «زىڭگىتتەي» ءسوزىن قولدانباعان. «ۇلكەن، ءىرى جانە سوقتالداي، ەڭگەزەردەي» دەگەن ماعىنالاردى بىلدىرەتىن «زىڭگىتتەي» ءسوزى «زىڭگىتتەي جىگىت»، «زىڭگىتتەي ازامات» تۇرىندە تەك ەر ادامعا قاتىستى جۇمسالاتىن ەدى، ەندى قىزدارىمىزدى دا «زىڭگىتتەي» دەيتىن بولىپپىز.
ەلميرا ماتىبايەۆا «جاستاردىڭ وتاۋ قۇرۋعا نەگە قۇلقى جوق؟» («ايقىن»، 10 جەلتوقسان 2011 جىل) دەگەن ماقالاسىندا «وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ساناقشى ماقاش ءتاتىموۆ ءسۇربويداقتاردىڭ سانى 150 مىڭنان اسىپ كەتتى دەگەن-تۇعىن» دەپ جازىپتى. مۇنداعى «ساناقشى» دەگەن ءسوز «دەموگراف» ءسوزىنىڭ ماعىناسىن مۇلدە بەرمەيدى. «ساناقشى» تىلىمىزدە «ءبىر نارسەنىڭ ەسەبىن الۋشى، ساناۋشى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. «ساناقشى» ءسوزى دەموگرافتان گورى «سچەتوۆود» پەن «پەرەپيسچيك» سوزدەرىنىڭ بالاماسى بولۋعا لايىق. ال پروفەسسور ماقاش ءتاتىموۆ ساناقشى دا ەسەپشى دە ەمەس، دەموگراف عالىم. دەموگراف – حالىقتىڭ، ۇلتتىڭ، ۇلىستىڭ، ەتنيكالىق  توپتىڭ قۇرامى مەن قۇرىلىمىن، اۋماققا ءبولىنۋ، ورنالاسۋ جايىن، كوشىپ-قونۋىن، سانىن، ءوسۋ نە كەمۋ ديناميكاسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، قوعامدىق-تاريحي جاعدايلارمەن بايلانىستىرىپ زەرتتەيتىن عىلىم سالاسىنىڭ مامانى. سول سەبەپتى كىرمە سوزدەردىڭ، تەرميندەردىڭ ورنىنا تىلىمىزدە بار سوزدەردى دايىن كۇيىندە نەمەسە ولاردى اۋدارىپ، بالاما ۇسىنىپ قولدانعاندا دا اباي بولۋ قاجەت.
ەكىنشى ءبىر كەمشىلىك– سوزدەردىڭ تىركە­ءسىم­دىلىك قابىلەتىن ەسكەرمەي، ءساتسىز ءسوز تىركەستەرىن جاساۋ.
تىلىمىزدە قولدانىسى ابدەن ورنىققان جۇزدەگەن ءسوز تىركەستەرى بار. كەيدە سولاردى بىلمەگەندىكتەن، ال كەيدە تىڭ قولدانىس، توسىن تىركەس ىزدەگەن قالام يەلەرى ءساتسىز ءسوز تىركەستەرىن تۋعىزىپ جاتادى. پوەزيادا، پروزادا اقىن-جازۋشىلاردىڭ بەينەلىلىك، كوركەمدىك ءۇشىن جاتتاندىلىقتان، قاساڭدىقتان قاشىپ، قيىننان قيىستىرىپ جاڭا ءسوز تىركەستەرىن تۋعىزۋى سول كوركەم ادەبيەت تىلىنە ءتان سيپات. ال نەگىزى مىندەتى تىڭداۋشى مەن وقۋشىعا اقپاراتتى جەدەل، ءدال ءارى ناقتى جەتكىزۋدى ماقسات ەتەتىن ب ا ق ءتىلىنىڭ سيپاتى وزگەشەلەۋ. سول سەبەپتەن دە اقپارات جەتكىزۋدە شەكتەن تىس شىعارماشىلىق، يمپروۆيزاتورلىق تانىتۋ تالاپ ەتىلمەيدى. تىڭ تىركەستەر بەلگىلى ءبىر قاجەتتىلىكتەن، جاڭا ۇعىمدى، بۇرىن بولماعان قۇبىلىستى ءبىلدىرۋ ماقساتىمەن تۋىنداپ جاتسا، ءبىر ءسارى. ال ونداي قاجەتتىلىك بولماسا، «جاڭاشىلدىققا» تىم اۋەستەنبەگەن ابزال. ەندى وسى ءساتسىز ءسوز تىركەستەرى كەزدەسەتىن بىرەر مىسالعا توقتالالىق. «استانا اقشامى» بەتىنەن «قارجىگەرلەر كۇش قاعىستىردى» (8 جەلتوقسان 2011 جىل) دەگەن سويلەمدى وقىدىق. تىلىمىزدەگى «قاعىستىر» ەتىستىگى «1.ارى-بەرى قوزعاۋ. 2.سوعىستىرۋ، ءتۇيىستىرۋ. 3.قاققىلاپ، سوققىلاۋ، ءتىنتۋ» جانە «ەسەبىن تابۋ، رەتىن كەلتىرۋ» دەگەن اۋىس ماعىنادا جۇمسالادى. بۇل ماعىنالاردىڭ قاي-قايسىسى دا «كۇش» سوزىمەن ۇيلەسىم تاۋىپ تۇرعان جوق. سول سەبەپتەن دە «كۇش قاعىستىردى» دەگەن تىركەستىڭ ماعىناسى كۇڭگىرتتەۋ، تۇسىنىكسىزدەۋ بولىپ تۇر. جۇرتتىڭ بارىنە تۇسىنىكتى «كۇش سىناستى» نەمەسە وعان قاراعاندا ءبىرشاما سيرەكتەۋ قولدانىلاتىن «كۇش تالاستىردى»، «كۇش تانىتتى» دەگەن تىركەستەردىڭ بىرىنە ءجىپ تاقپاي، اۆتوردىڭ «قاعىستىرۋدى» قايدان تاپقانىن، نە ءۇشىن العانىن ءتۇسىنۋ قيىن. باسقاسىن ايتپاعاندا، قازاق ءتىلى ءدال وسى كۇشكە قاتىستى ءسوز تىركەستەرىنە وتە باي. كۇش الدى، كۇش قوستى، كۇش كورسەتتى، كۇش جيدى، كۇش قولداندى، كۇش ءبىتتى، كۇشكە سالدى، كۇش بەردى، كۇش بەرمەدى، كۇش ءتۇستى، كۇشىنە ەندى، كۇشى تاسىدى، كۇشكە باستى، كۇشىن ساتتى، كۇشى جەتتى، كۇشىن جويدى دەپ جالعاسا بەرەدى. وسىنشا بايلىق تۇرعاندا، «كۇش قاعىستىرۋعا» قۇمارتۋدىڭ سىرىن ۇعىپ كورىڭىز.
گۇلميرا ءابىقاي«التىن جاتىرلى انالاردىڭ ءار كەلىنىنەن بۇگىندە 7-8 نەمەرە بار» («جاس قازاق»، 24 جەلتوقسان 2010 جىل) دەپ جازىپتى. «التىن قۇرساقتى انالار» دەگەن اپ-ادەمى تىركەسىمىز تۇرعاندا، ونى «التىن جاتىر» دەپ انايىلاندىرۋ، ەستىر قۇلاققا ەرسى. ايتا بەرسەك، تىزە بەرسەك، مۇنداي مىسالدار كوپ-اق.
جوعارىداعى سەكىلدى كەيبىر ءسوز تىركەستەرى ءوز تىلىمىزدەگى سوزدەردى ءساتسىز تىركەستىرۋ ارقىلى جاسالعان بولسا، كەيىنگى جىلدارى ورىس تىلىندەگى ءسوز تىركەستەرىن تىكەلەي كوشىرىپ اۋدارۋ ارقىلى پايدا بولعان «اۋدارما تىركەستەر» سانى ارتا باستاعانى بايقالادى. جۋرناليست سەرىكبول حاسان «يتكە قابىلعان بالالارى جۇقپالى اۋرۋعا ۇشىراي ما دەپ قورقادى» («جاس قازاق»، 2 ناۋرىز 2012 جىل) دەپ جازىپتى. كەيىنگى جىلدارى «تۋدى» نەمەسە «تۋعان» دەۋدىڭ ورنىنا «تۋىلدى»، «تۋىلعان» دەپ جازۋ بەلەڭ الىپ بارا جاتقانى سياقتى، اتام زاماننان بەرى «يت قاپتى» دەيتىن ەدىك، ەندى ءوزىمىز بارىپ «يتكە قابىلاتىن» بولىپتىق. مۇنداي جاڭالىق جاساماي-اق، «يتكە قابىلعان» ورنىنا «يت قاپقان» («يت تالاعان») دەگەن ءداستۇرلى تىركەستى قولدانعاندا سويلەم تۇسىنىكتى ءارى جاتىق قۇرىلعان بولار ەدى.
مۇنداي قازاق ۇعىمىنا جات، جاڭا ءتىر­كەس­تەردىڭ پايدا بولۋى ورىس ءتىلىنىڭ ىقپالى دەۋگە نەگىز جەتكىلىكتى. وعان كوز جەتكىزۋ ءۇشىن قازاقشا جازىلعان وسى سويلەمدى ورىسشاعا تىكەلەي اۋدارىپ كو­رەلىك. «ون(ا) بويتسيا توگو، چتو دەتي، ۋكۋشەن­نىە سوباكوي، موگۋت زارازيتسيا ينفەك­سيوننوي بولەزنيۋ» بولىپ شىعادى. جوعارىداعى ءبىزدىڭ «يتكە قابىلعانىمىز» ورىس تىلىندەگى «ۋكۋشەننىە سوباكوي»-دىڭ تىكەلەي كوشىرىل­گەن اۋدارماسى ەكەندىگى تالاس تۋدىرماسا كەرەك.
تاعى ءبىر مىسال: زاڭسىز سالىنعان ۇيلەر بۇزىلۋعا جاتادى. («الماتى اقشامى»، 4 قىركۇيەك 2010 جىل) دەگەن سويلەمدەگى «بۇزىلۋعا جاتادى» تىركەسى دە الدىڭعىسىنان اۋمايدى. بۇل سويلەمدى وقىعاندا «نەزاكوننو پوستروەننىە دوما پودلەجات سنوسۋ» دەگەن ورىسشا سويلەم كوز الدىڭىزعا كەلەدى. سويلەمدەگى «بۇزىلۋعا جاتادى» – «پودلەجات سنوسۋ»-دى تىكەلەي اۋدارۋ ناتيجەسىندە تۋعان نە ورىسشا ەمەس، نە قازاقشا ەمەس، ءتۇرى وزىمىزدىكى بولىپ كورىنگەنىمەن، ءتۇبى بوتەن بۋدان تىركەس. وسىنداي اۋدارما بارىسىندا تۋىندايتىن ءساتسىز ءسوز تىركەستەرى ءجيى كەزدەسەتىندىكتەن، تىلىمىزدەگى «جاساندى»، «اسىراندى»، «جۋىندى»، «شايىندى»، «سىپىرىندى» سياقتى جاعىمسىز ماعىنا بەرەتىن سوزدەردىڭ ۇلگىسىمەن «كوشىرىندى» دەگەن جاڭا ءسوز تۋعىزىپ، ونىڭ قاتىسۋىمەن «كوشىرىندى تىركەس» دەگەن لينگۆيستيكالىق جاڭا تەرميندى قولدانىسقا ەنگىزگىڭ كەلەدى ەكەن. بۇل تىركەستەر ورىس ءتىلىنىڭ شىلاۋى­نان شىعا الماي قالۋدىڭ سالدارىنان تۋىنداعان «…قاتىسۋىمەن بولعان»، «قۇراپ وتىر»، «…اتاپ وتىلگەن»، «ويىمەن ءبولىستى» سياقتىلاردىڭ قاتارىنا كىرەدى.
ءقازىر وسىنداي «اۋدارما تىركەستەر» كوپ كەزدەسەدى، ولاردىڭ سانى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. بۇل قۇبىلىس باسپاسوزدەن گورى زاڭ تىلىنە، رەسمي قۇجاتتار تىلىنە كوبىرەك ءتان. ءتىلدىڭ فۋنكسيونالدىق ستيلدەرىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بولعانىمەن، ولاردىڭ اراسىندا جۇڭگو قورعانى جوق. كوپتەگەن سىرەسپە تىركەستەر باسپا ءسوز تىلىنە سول رەسمي قۇجاتتار، ءىسقاعاز تىلىنەن اۋىپ جاتىر. اۋدارماعا تاۋەلدىلىكتەن ارىلماساق، الداعى ۋاقىتتا ءقازىردىڭ وزىندە قاپتاپ كەتكەن مۇنداي سىرەسكەن ءسوز تىركەستەرىنەن اياق الىپ جۇرە المايتىن جاعدايعا جەتەتىن ءتۇرىمىز بار.
باق-تا ءجيى كەزدەسەتىن كەمشىلىكتىڭ ءبىرى – تەرميندەر قولدانىسىنداعى ءبىرىزدى­لىكتىڭ ساقتالماۋى. «قازاق راديوسىنان بەرىلەتىن «ەڭبەك ادامى» حابارىنىڭ 2012 جىلعى 20 قاراشاداعى (ساعات – 14.45) شىعارىلىمىندا وسى حاباردى جۇرگىزگەن جۋرناليست گۇلناز سايلاۋ قىزى «مەيىربيكە ماماندىعى وڭاي ماماندىق ەمەس دەسە، حابارعا قاتىسۋشى گۇلىماي بازارباي قىزى «مەنىڭ ماماندىعىم – مەيىرگەر» دەدى. تىڭداۋشىعا ەكەۋى ەكى ماماندىق تۋرالى ايتىپ وتىرعان سياقتى تۇسىنىك تۋدىرادى. وسى ءبىر دارىگەرلىك ماماندىق يەسىنىڭ قازاق تىلىندەگى اتاۋىنىڭ تىلدە تولىق ورنىقپاۋى – ونىڭ قولدانىسىنا دا اسەر ەتىپ وتىرعانىن كورەمىز. ءدال وسى جەردە ءجۋرناليستى دە، مەديسينا قىزمەتكەرىن دە كىنالاۋ ورىنسىز. ورىس تىلىندەگى «مەدسەسترا» اتاۋىنىڭ بالاماسى رەتىندە كەيىنگى 15-20 جىل كولەمىندە ۇسىنىلعان مەدبيكە، اياجان، مەدبيبى، مەيىربيكە، مەيىرگەر، مەيىركەش، مەيىريە، مەدايىم، ەمشىبيكە، ەمشىبيبى سياقتى نۇسقالاردىڭ قولدانىسى ءالى تولىق تۇراقتاي الماي كەلەدى. مەمتەرمينكوم 2011 جىلى 9 جەلتوقسانداعى وتىرىسىندا «مەدسەسترا» مەن «مەدبرات» اتاۋلارىنىڭ قازاقشا بالاماسىن «مەيىرگەر» دەپ بەكىتتى. الايدا 2014 جىلى وسى كوميسسيا ماقۇلداۋىمەن جارىق كورگەن 30 تومدىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتىڭ مەديسيناعا ارنالعان 14-تومىندا «مەيىربيكە» دەپ بەرىلەدى. ءتىل ءبىلىمى سالاسىنداعى ەڭ بەدەلدى عىلىمي مەكەمە ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى شىعارعان ۇلكەن ءبىر تومدىق (2013) جانە 15 تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىكتەردە (2011) «مەدبيكە» نۇسقاسىنا باسىمدىق بەرىلگەن. مەديسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ باس­تى قۇجاتى سانالاتىن «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» ق ر كودەكسىندە «مەيىربيكە»، دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن (2009.11.24) بەكىتىلگەن «دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتكەرلەرى لاۋازىمدارىنىڭ نومەنكلاتۋراسىندا» «باس مەيىربيكە»، «كىشى مەيىرگەر» دەپ ەكى ءتۇرلى الىنىپتى. مەملەكەتتىك ورگاندار مەن عىلىمي مەكەمەلەر وسىنداي رەتسىزدىككە جول بەرىپ وتىرسا، سوندا قالىڭ جۇرتشىلىق كىمگە سەنىپ، قايسىسىن قولدانۋى كەرەك؟ بۇل ءبىر عانا مىسال. مۇنداي مىسالداردى ءار سالادان كەلتىرۋگە بولادى. نەگە سولاي؟ سەبەبى – تەرميندەردى بىرىزدەندىرۋ، ۇيلەستىرۋ جۇمىستارى ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزىلمەيدى. سونىمەن قاتار، ءتۇرلى سەبەپتەرمەن رەسمي بەكىتىلگەن، سالا ماماندارى مەن كوپشىلىك قابىلداعان تەرميندەر ورنىنا جاڭا تەرمين ۇسىناتىندار، ماقۇلدانباعان نۇسقانى قولداناتىندار دا بىرىزدىلىكتىڭ ساقتالۋىنا، تەرميننىڭ تۇراقتاۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى.
«ەكىجاقتى ستاندارت»، «قوسارلى ستاندارت»، «قوسارلانعان ستاندارت»، «ەكىۇداي ستاندارت» سىندى جاڭا قولدانىستاردى جارىستىرىپ قويۋ دا تەرمين قولدانىسىنداعى كەمشىلىكتەرگە ۇرىندىرادى. ماسەلەن، «ال ياوب قازاقستانعا سالۋ الەمدىك ەكىلەنگەن ستاندارتقا نەگىزدەلگەنىن ايتادى» («جاس الاش»، 4 قىركۇيەك 2012 جىل)دەگەن سويلەم سوعان مىسال بولا الادى. تىلىمىزدەگى «ەكىلەنۋ» ءسوزى نەگىزىنەن «ەسىرۋ»، «ورشەلەنۋ»، «ەكپىندەۋ»، «قارقىنداۋ»، «كوتەرىلۋ» سياقتى ماعىنالاردى بىلدىرەدى. سوندىقتان «ەكىلەنگەن ستاندارت» ورىس تىلىندەگى «دۆوينوي ستاندارتتىڭ» بالاماسى بولۋدان گورى ءتىل تۇتىنۋشىلارىنا «ەسىرگەن ستاندارت»، «ورشەلەنگەن ستاندارت» دەگەندەي جاعىمسىزداۋ اسەر قالدىرادى.
ب ا ق تىلىندە ەڭ ءبىر ءجيى كەزدەسەتىن كەمشىلىك– تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىن دۇرىس قولدانباۋ.ماسەلەن،«دانىككەننەن قۇنىققان جامان» دەگەننىڭ ورنىنا «اشىققاننان قۇنىققان جامان» («جاس قازاق»، 8 قازان 2010 جىل) دەپ قولدانۋ ەش قيسىنعا كەلمەيدى.
اق ءۇي باسشىسى «باتەڭكەلەردىڭ ونىنشى رازمەر ەكەنىن عانا بايقاپ قالدىم» دەپ ازىلدەگەن بولىپتى. «ساسقان ۇيرەك ارتىمەن جۇزەدى» دەگەن وسى دا (بەتتى ازىرلەگەن دينارا ىزتىلەۋ. «انا ءتىلى»، جەلتوقساننىڭ 18ء-ى، 2008 جىل)؛ «ساسقان ۇيرەك ارتىمەن جۇزەدى» دەمەكشى، قۇرىققا تۇسكەنىن بىلگەن ءقوناقۇي يەسى ءارى ديرەكتورى ءدىلشات كۇزييەۆ قالىڭ تەمىر ەسىگى بار كابينەتىنە تىعىلىپتى. («جاس قازاق»، 8 قازان 2010 جىل).
قولدانا-قولدانا مۇنداعى «ارتىمەن جۇزەدى» دەگەن تىركەسكە دە كوپشىلىكتىڭ كوزى مەن قۇلاعىن ۇيرەتە باستاعاندايمىز. دۇرىسى – «ساسقان ۇيرەك ارتىمەن سۇڭگيدى». كولدە، كولشىكتە ءجۇزىپ جۇرگەن ۇيرەككە جاقىن جەردەگى قامىس اراسىنان نەمەسە اعاش تاساسىنان شىعا كەلسەڭىز لىپ ەتىپ سۋعا سۇڭگىپ كەتەدى. ارينە، تۇمسىعىن سۋعا تىعىپ، باسىمەن، ياعني العا قاراي نەمەسە «الدىمەن سۇڭگيدى». «ساسقان ۇيرەك ارتىمەن سۇڭگيدى» دەگەن تۇراقتى تىركەس ۇيرەكتىڭ وسى ارەكەتىنە كەرەعار قيمىلىن بىلدىرەدى. ياعني، كۇتپەگەن جەردەن، توسىننان تۋىنداعان قاۋىپتەن قاتتى ساسقان ۇيرەكتىڭ سۋعا باسىمەن «الدىمەن» ەمەس، قۇيرىعىمەن «ارتىمەن» سۇڭگيتىنىن بەينەلەپ ايتۋدان تۋىنداعان. ادامعا قاتىستى ساسقاندا ورىنسىز ارەكەت، ورەسكەل قىلىق جاساعانىن سيپاتتاۋ كەزىندە قولدانىلادى. ماعىناسى جاعىنان «ۇيالعان تەك تۇرماسقا» ءبىرشاما جاقىن، ءبىراق ودان گورى بەينەلىلىگى، اسەرلىلىگى باسىمداۋ ءارى ءۋاجى ناقتىلاۋ. كوز الدىڭىزعا ۇيرەكتىڭ سۋعا باسىمەن ەمەس، اسىپ-ساسىپ قۇيرىعىمەن سۇڭگىپ بارا جاتقانىن ەلەستەتىڭىزشى! بۇل تۇراقتى تىركەستى جازبا ماتىندە نەمەسە اۋىزشا سويلەۋ كەزىندە قولدانعاندا الاتىن اسەرىمىز دە سونداي، ەرسى كورىنىس كۇلكى شاقىرادى.
«ەندىگى اڭگىمە مەيلى حانزادا سىڭلى نەمەسە نۋلى بولسىن، ءبىز ايتىپ جۇرگەن ەش قازاق تايپالارىنىڭ قۇرامىندا اتى جوق ساق حانزاداسى بولسىن، ايتەۋىر بۇگىنگى قابىرعالى قازاق حالقىنىڭ، دۇنيەجۇزى مادەنيەتى الدىندا بەتكە باسار بايلىعى، ۇلتتىق ماقتانىشى، رۋحاني ازىعى، التىن تامىرى ەكەندىگى انىق» (س.امىربەك ۇلى، گ.ايتجانباي. «ايقىن»، 9 قاڭتار 2015 جىل).
«بەتكە باسۋ» ءسوز تىركەسى، «ادامنىڭ ايىبىن، ءمىنىن، كەمشىلىگىن بەتىنە ايتۋ، كوزىنشە اشىق ءمالىم ەتۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان حانزادالارىمىز ءبىزدىڭ بەتكە باسار ءمىنىمىز، كەمشىن تۇسىمىز ەمەس، تامىرى تەرەڭ تاريحىمىزدى پاش ەتەتىن ۇلتتىق ماقتانىشىمىز. ەندەشە، بۇل جەردە «بەتكە باسار» ەمەس، كەرىسىنشە، «ۇلگى تۇتار، ماقتان ەتەر» دەگەن وعان كەرەعار ماعىنادا جۇمسالاتىن «بەتكە ۇستار» تىركەسى قولدانىلۋعا ءتيىس ەدى. قالامى توسەلگەن، كوپ جىلدىق تاجىريبەسى بار، ءتىلدى ءتاۋىر بىلەدى دەپ سانالاتىن بەلگىلى جۋرناليست ارىپتەستەرىمىزدىڭ وسى ءسوز تىركەستەرىنىڭ ماعىناسىن ايىرمادى دەۋگە سەنۋ قيىن. الايدا، گازەت بەتىنە تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان ءساتسىز قولدانىس كوزگە ۇرىپ-اق تۇر.
جۋرناليست ەرىك راحىم «شيقىلداق اربا» نەمەسە «جەتەكتەپ سالعان تازىلار» تۋرالى بىرەر ءسوز» دەپ اتالعان ءبىرىنشى بەتتەن باستالعان ماقالاسىن ىشتەي ۇشكە ءبولىپ، ولارعا جەكە-جەكە تاقىرىپ بەرىپتى. سول تاقىرىپتىڭ ءبىرى – «جەتەكتەپ سالعان تازى تۇلكى المايدى». «جاس الاش»، 8 ءساۋىر 2014 جىل). بەلگىلى جۋرناليست ماقالاسىندا وسى ماتەلدى ەكى رەت قولدانىپتى. تىلىمىزدە «يت قوسۋ»، «يت جۇگىرتۋ»، «يت قوسىپ قۋۋ» دەگەن تىركەستەر بار. ال ەندى «يت سالدىم»، «تازى سالدىم» دەگەن قازاقتى كەزدەستىرمەپتىك. «سالۋ» ەتىستىگى اڭشىلىققا، ساياتشىلىققا بايلانىستى قولدانىلعاندا، قۇسقا قاتىستى «قۇس سالۋ» تۇرىندە جۇمسالادى. قوعامداعى كوپتەگەن كەلەڭسىز جايتتاردى باتىل ايتىپ، سىن تەزىنە الىپ جۇرگەن ماقالالارىمەن تانىس جۋرناليست الداعى ۋاقىتتا «جەتەكتەپ قوسقان تازى تۇلكى المايدى» دەگەن ءداستۇرلى قالپىندا قولدانار دەگەن ۇمىتتەمىز.
ءسوزىن اسەرلى، بەينەلى ەتە تۇسەم دەپ، تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىنە باسى ارتىق ءسوز قوسارلاۋ دەرەكتەرى دە ۇشىراسادى. «اقپان ايىنان بەرى مۇستافا وزتۇرىك اتىنداعى سپورت ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى قايىر مەيىربەكوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن الماتى وبلىسى، تالعار اۋدانى، بەساعاش اۋىلىنداعى سپورت كەشەنىندە جاتتىققان تاەكۆوندوشىلارىمىز 19 مامىردا باستالاتىن جارىسقا ساقاداي ساي ءازىر ەكەندىگىن ايتۋدا». (عالىم سۇلەيمەن. «ايقىن»، 15 مامىر 2010 جىل). «ءازىر» ءسوزى «دايىن»، «دايار» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىنى اركىمگە ايان. ال «ساقاداي ساي (سايلاندى)» تۇراقتى تىركەسى جاي عانا دايىن ەمەس، ءتاستۇيىن دايىندىقتى، بارىنشا جاقسى ازىرلىكتى بىلدىرەدى. ەندەشە، بۇل ءسوز تىركەسىنەن كەيىن «ءازىر» ءسوزىن قوسۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ «ءازىر» ءسوزى وزىنەن ماعىنالىق رەڭكى الدەقايدا باسىم سوزگە ءجونسىز قوساقتالىپ تۇرعاندىقتان، وقىرمانعا اق كيىمگە جامالعان قارا جاماۋ سياقتى اسەر قالدىرىپ تۇر. عالىم سۇلەيمەن ءىنىمىزدىڭ «بوكسشى» ورنىنا «جۋان جۇدىرىق» تىركەسىن قولدانۋى دا كوڭىلگە قونبايدى. ول ءبىر ماقالاسىندا: جۋان جۇدىرىقتى جىگىتتەر جەڭىسكە جەتتى («ايقىن»، 21 جەلتوقسان 2011 جىل) دەپ جازىپتى. «جۋان جۇدىرىق» تىركەسى نەگىزىنەن «زورلىقشىل، وزبىر، ۇستەم تاپ وكىلى» دەگەن جاعىمسىز ماعىنادا جۇمسالادى. ال بوكسشىلار وزبىر دا، زورلىقشىل دا ەمەس. ولار دا بالۋان، شاڭعىشى، زىلتەمىرشى، كوكپارشى سەكىلدى سپورتتىڭ ءبىر ءتۇرىن جەتىك مەڭگەرگەن ءوز ءىسىنىڭ شەبەرلەرى. سوندىقتان «بوكسشى» جىگىتتەردى «جۋان جۇدىرىقتىلار» دەۋ، جۇمسارتىپ ايتقاندا جاراسىپ تۇرعان جوق. ءيا، سپورتشىلاردى بەينەلەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. ماسەلەن، زىلتەمىرشىلەردى – تولاعايلار، جۇگىرۋشىلەرىمىزدى – جەل اياقتار، ساداقشىلاردى – سۇر مەرگەندەر دەپ قولدانۋ وتە جاراسىمدى.
قانشا ايتىلىپ، جازىلسا دا قولدانىسى تۇزەتىلمەي جۇرگەن تۇراقتى تىركەستەردىڭ ءبىرى – «قۇلاعىنا التىن سىرعا». ءتىل جان­اشىرى، ءبىلىمدى ازاماتتارىمىزدىڭ ءبىرى، ساياساتتانۋشى راسۋل جۇمالى بيلىككە قازاق ءتىلىن دامىتۋعا ىقپال ەتۋى قاجەتتىگىن ايتقىسى كەلىپ وتىرىپ، كەرىسىنشە، ونىڭ ءسوزىن ەستىمەگەن بولۋىن سۇرايدى. «بۇل ورايدا بيلىكتىڭ «قۇلاعىنا التىن سىرعا»، قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلەتىندەردى ىنتالاندىرۋ، قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتۋى ءتيىس («تۇركىستان»، 21 اقپان 2013 جىل).
سوزدەردىڭ ورىن ءتارتىبىن ساقتاماۋى دا ءجيى كەزدەسەتىن كەمشىلىكتەردىڭ ءبىرى. زاڭسىز كاۋاپ ساتۋشىلار جاۋاپقا تارتىلادى. («الماتى اقشامى»، 19 تامىز 2010 جىل). «زاڭسىز كاۋاپ»، «زاڭدى كاۋاپ» نەمەسە «زاڭدى سامسا»، «زاڭسىز سامسا» دەگەن بولمايدى. دۇرىسى – «كاۋاپتى زاڭسىز ساتۋشىلار» عوي. بۇل سويلەمدى «كاۋاپتى زاڭسىز ساتۋشىلار جاۋاپقا تارتىلادى» دەپ قۇرعاندا، ءار ءسوز ءوز ورنىندا تۇرعاندىقتان جوعارىداعىداي لوگيكالىق قيسىنسىزدىق تۋىنداماعان بولار ەدى.
ءبىرىنشى باعاننىڭ ەڭ باسىندا «ەلباسى وبامامەن سويلەستى» دەگەن جاڭالىق بەرىلىپتى. اڭگىمە بارىسىندا قازاقستان – امەريكا قارىم-قاتىناسىنىڭ احۋالى مەن پەرسپەكتيۆالارى، سونداي-اق حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر قاراستىرىلدى. («ايقىن»، 23 قاڭتار 2015 جىل).
«حالىقارالىق كۇن ءتارتىبى»، «ەلىشىلىك كۇن ءتارتىبى» دەگەندى ەستىگەن دە، كورگەن دە ەمەسپىز. بۇل سويلەمدە «حالىقارالىق» ءسوزى «كۇن تارتىبىنەن» كەيىن تۇرىپ، «حالىقارالىق وزەكتى ماسەلەلەر» دەپ قولدانىلعاندا ءبارى دە تۇسىنىكتى بولار ەدى. وسى سياقتى ءوز ورنىن تاپپاي اداسىپ، وزگە ءسوزدىڭ ورنىنا تۇرا سالعان سوزدەر سويلەمدە ايتىلماق ويدى بۇرمالايدى نەمەسە تۇسىنىكسىزدىك، قيسىنسىزدىق تۋعىزادى. سول سەبەپتى ءار ءسوزدى ورنىمەن قولدانۋ وتە ماڭىزدى ەكەنىن ءار كەز نازاردا ۇستاعانىمىز ابزال.
باسپاسوزدە جاريالانعان ماتەريالداردا، ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارىندا قوسىمشالاردىڭ دۇرىس قولدانىلماۋى دا ءجيى ۇشىراسىپ جاتادى. ونداي قوسىمشالاردىڭ قاتارىنا ءسوز بەن ءسوزدى بايلانىستىراتىن جالعاۋلار دا، ءسوز تۋدىرۋشى، ءسوز تۇرلەندىرۋشى جۇرناقتار دا بار. مىسالى، «ەلىمىزدىڭ دارقان اياسىندا 490 وتكىنشى نەمەسە ۇيا سالاتىن، قىستاپ قالاتىن قۇس تۇرلەرى، 116 بالىقتار، 12 قوسمەكەندىلەر، 49 باۋىرمەن جورعالاۋشىلاردىڭ تۇرلەرى بار»(ءبىر توپ بيولوگ عالىمداردىڭ پروبلەمالىق ماقالاسى. «ايقىن»، 4 قىركۇيەك 2012 جىل) دەگەن سويلەمدە كوپتىك جالعاۋى ورىنسىز جالعانعان.
«كۇتىپ وتىرىق»، «كەلىپ تۇرىق»، «بارا جاتىرىق»، «كورىپ جۇرىك» دەپ سويلەۋ مەن جازۋدىڭ ورىنسىزدىعى قانشا ايتىلىپ-جازىلسا دا، ودان قورىتىندى شىعارعاندار كوبەيگەنى بايقالمايدى. سول سياقتى 2014 جىلى برازيليادا فۋتبولدان وتكەن الەم چەمپيوناتىنان تىكەلەي رەپورتاج جۇرگىزگەن ە.كوشكىنبايەۆتىڭ «بىلە المادىق»، «بىلە الماي وتىرمىز» دەۋدىڭ ورنىنا «جاراقات العان ويىنشىنىڭ كىم ەكەنىن بىلە الماۋدامىز» جانە «ءبىز ۋاقىتتى مۇلدە قاراماۋدامىز» دەپ ءسوز ساباقتاۋى جىكتىك جالعاۋىنا جاسالعان قيانات.
تەگىن جازۋدا پارسىنىڭ –ي جۇرناعىن جالعاپ، تۇركىستاني، ورالي سىندى فا­مي­ليا­­لارىمەن ەرەكشەلەنگىسى كەلگەندەر بولىپ ەدى. ەندى تىلىمىزدەگى «ساياسي»، «عىلىمي» سوزدەرىنىڭ ۇلگىسىمەن ءسوز تۇرلەندىرگىسى كەلەتىندەر قاتارى ارتا باستاعان سىڭايلى. ماسەلەن، سەرىككۇل سۇلتانقاجى «اۋەلگى اڭگىمەمىز – ايەلي الەۋەت. («استانا اقشامى»، 28 اقپان 2012 جىل) دەپ جازىپتى. وسىنى «ايەل الەۋەتى» دەسە بولماس پا ەدى. «ايەلدىك» ورنىنا «ايەلي» دەگەن ەكەنبىز، سوندا ەندى «ەركەكتىك» دەگەندى «ەركەكي» دەۋىمىز قاجەت پە؟ تۇبىرتەك تەورياسىن تەرەڭ زەردەلەگەن بەلگىلى ءتىلشى-عالىم، پروفەسسور بەرىكباي ساعىندىق ۇلى «تۇركى تىلدەرىندە ر، ل، ن، ڭ ۇندىلەرى (سونورلارى) ەشقاشان وزىنەن كەيىنگى داۋىستى دىبىستارمەن ماعىنا بەرىپ تىركەسپەيدى. ياعني را، رۋ، ري، لا، لۋ، لي، نا، نۋ، ني، ڭا، ڭۋ، ڭيتۇبىرتەكتەرىجاسالمايدى» دەپ جازادى. كورىپ وتىرعانىمىزداي، -دى/ء-دى، -دىق/-دىك ورنىنا -ي، ء-دى قوسۋ ارقىلى ءسوز تۇرلەندىرۋدىڭ ءبارى ءساتتى قولدانىس دەۋگە كەلە بەرمەيدى.
باسپاسوزدە ورفوگرافيالىق نورمانىڭ بۇزىلۋىنا دا ءجيى جول بەرىلەدى.بىرگە جازىلاتىن سوزدەردىڭ بولەك، ال بولەك جازىلاتىن سوزدەردىڭ بىرگە جازىلۋى، كەيدە ءبىر ءسوزدىڭ بىردە بولەك، بىردە بىرىكتىرىلىپ جازىلۋى كوپ كورىنىس بەرەتىن بولىپ ءجۇر. ماسەلەن، «ءارتۇرلى» ورنىنا «ءار ءتۇرلى»، «ءبىرتۇرلى» ورنىنا «ءبىر ءتۇرلى»، «ءىسقاعاز» ورنىنا «ءىس قاعاز»، «ءىسساپار» ورنىنا «ءىس-ساپار»، «مەكەنجاي» ورنىنا «مەكەن-جاي»، اراجىگى» ورنىنا «ارا-جىگى» ءجيى ۇشىراسادى. «اياقكيىم»، «باسكيىم»، «ىشكيىم» سوزدەرى دە كوپ جاعدايدا بۇرىنعىسىنشا بولەك جازىلىپ جاتادى. بۇلاردىڭ قاتارىندا «كوپتىلدى»، «كوپتومدى»، «كوپبالالى»، «ءقازاقتىلدى»، «ءورىستىلدى»، «قىسقامەرزىمدى» سوزدەرى دە بار. تومەندەگى مىسالداردا «الااياق»، «ماشينە» سوزدەرى دە ورفوگرافيالىق سوزدىك بويىنشا جازىلماعان. الاياق. (ماقالا تاقىرىبى. ە.بايتىلەس. «ەگەمەن قازاقستان»، 28 ناۋرىز 2013 جىل)؛ «الاياقتىق ازايار ەمەس». (ماقالا تاقىرىبى. ب.ءبايادىلوۆ. «جاس قازاق»، 9 قازان 2015 جىل)؛ «قوس كاسىپكەر تىگىن ماشيناسىن الدى» (ا.ساعىندىقوۆا. «ايقىن»، 17.01.2012).
2013 جىلى ق ر ۇكىمەتى جانىنداعى رەسپۋب­ليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسى­نىڭ ماقۇلداۋىمەن جارىق كورگەن ورفوگرافيالىق سوزدىك بويىنشا «كوگونىس»، «كوگونىسشى»، «قىرگۇيەك» تۇرىندە جازىلۋى ءتيىس بۇل سوزدەر جاپپاي بۇرىنعىسىنشا «كوكونىس»، «كوكونىسشى»، «قىركۇيەك» تۇرىندە جازىلىپ ءجۇر دەۋگە بولادى. كەيىنگى باسىلىمنان بەس-اق جىل بۇرىن 2007 جىلى ءجۇز مىڭ تارالىممەن جارىق كورگەن ورفوگرافيالىق سوزدىكتە بۇل سوزدەر «ك» ارقىلى جازىلسا، ەندى «گ» ارقىلى جازىلاتىن بولدى. ورفوگرافياداعى وزگەرىستەردى ءجىتى قاداعالاپ وتىراتىن جەكەلەگەن ماماندار بولماسا، كوپشىلىكتىڭ وسى وزگەرىستەردەن بەيحابار ەكەندىگىن سان رەت بايقادىق. سوندىقتان مۇنداي وزگەرىستەر جاسالعاندا ول جايىندا جۇرتشىلىققا كەڭىنەن حابارلانۋى كەرەك ەكەندىگىن ەسكەرمەسە بولمايدى. جالپى ورفوگرافيالىق سوزدىككە ءجيى وزگەرىس ەنگىزە بەرۋ جازۋداعى تۇراقتىلىققا جەتكىزەدى، كوپشىلىكتىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن كوتەرەدى دەي الماساق كەرەك. وعان وسى سوڭعى وزگەرىستەر-اق دالەل بولا الادى.
ورىس تىلىندەگى سويلەم ۇلگىسىمەن قۇرىلعان (ەڭ كوپ كاسىپكەرلەر – ساۋدا مەن كولىك جوندەۋدە.«الماتى اقشامى»، 22 قىركۇيەك 2011 جىل)؛ شىندىعىندا، بۇل بىزگە سىرتتان تارتىلعان قارىز اقشا ەمەس پە، ارتىنىڭ سۇراۋى بار؟ («جاس الاش»، 18 قاڭتار 2011 جىل) سياقتى سويلەمدەردى بارلىق گازەت-جۋرنال بەتتەرىنەن كەزدەستىرۋگە بولادى. «نا ساموم دەلە»، دەپ باستالاتىن ورىس ءتىلى سويلەمىنىڭ ۇلگىسىمەن قۇرىلعان بۇل سويلەمدەگى «ارتىنىڭ سۇراۋى بار» دەگەنى دە كەلىسىپ تۇرعان جوق. بىزدەگى ورىس-قازاق قوستىلدىلىگى جاعدايىندا اسىرەسە، اۋدارما قازاق سويلەم قۇرىلىسىنا شەكتەن تىس اسەر ەتىپ وتىر. سونىمەن بىرگە ايتپاق ويدى انىق جەتكىزە المايتىن، ولپى-سولپى قۇرىلعان، لوگيكالىق قايشىلىقتارعا تولى سويلەمدەردى ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى. ءبىز ماسەلەنى اتاپ قانا ءوتىپ وتىرمىز. جالپى بۇل قازىرگى تاڭداعى ءوز الدىنا ءسوز ەتۋدى قاجەت ەتەتىن وتە وزەكتى ماسەلە.
بۇل اتالعان كەمشىلىكتەردىڭ قاتا­رىنا كىرمە سوزدەر مەن جارگون، ارگو، سلەنگ­تەردى (كرىشا، كرۋتوي، شەستەركا، ت.ب.) ورىنسىز قولدانۋ («جەزوكشەلەردىڭ «كرىشاسى» كىم؟ ق.تورەجان. «ايقىن»، 26 مامىر 2012 جىل)، تىنىس بەلگىلەردىڭ دۇرىس قويىلماۋى سياقتى كەمشىلىكتەردى دە قوسۋعا بولادى. سونداي-اق، ورىس تىلىندەگى جەنسكيي رودتاعى سوزدەرگە بالاما ۇسىنىپ، ولاردى قازاق تىلىندە دە رودقا ءبولىپ قولدانۋ جاعدايلارى باسپاسوزدە كورىنىس بەرىپ جاتادى. ماسەلەن، ازاماتشا، مەدبيكە، مۇعاليما، ءتورايىم سياقتى سوزدەر سولاردىڭ قاتارىنا جاتادى. «سول وبلىستا سوڭعى ون جىلدا جاڭىلىسپاساق ايەل مۇعاليمالار ۇلەسى 80 پايىزدان تۇسپەي وتىر» (ءو.اقجىگىت. «جاس قازاق ءۇنى»، 10-17 شىلدە 2012 جىل) دەگەن سويلەم ۇشىراستى. «مۇعاليمانىڭ» ءوزى ورىستىڭ جەنسكيي رودتاعى «ۋچيتەلنيسا» ءسوزىنىڭ ۇلگىسىمەن ەرتەرەكتە جاسالعانى بەلگىلى. بۇل ءسوزدى قولدانعاننىڭ وزىندە، ونىڭ الدىنان «ايەل» ءسوزىن قوسۋدىڭ ەش رەتى جوق. «مۇعاليمالار» ونسىز دا ايەلدەر. «ەر مۇعالىمدەر»، «ايەل مۇعالىمدەر» دەسە، اڭگىمە ءبىر باسقا.
ءبىز نەگىزىنەن باسپا ءسوز تىلىنە توقتالىپ وتىرمىز. تەلە-راديو ءتىلى ءوز الدىنا جەكە ءسوز ەتۋدى قاجەت ەتەدى. سالىستىرمالى تۇردە العاندا، باسپا ءسوز ءتىلى ەلەكتروندى ب ا ق تىلىنە، ونىڭ ىشىندە تەلەارنا تىلىنە قاراعاندا كوش ىلگەرى دەۋگە بولادى. دەگەنمەن، جوعارىداعى مىسالدار باسپا ءسوز ءتىلى دە ءمىنسىز ەمەس ەكەندىگىن كورسەتەدى. باسپا ءسوز – قالىڭ كوپشىلىكتىڭ ءتىل مادەنيەتىن كوتەرۋگە تىكەلەي ىقپال ەتەتىن ايرىقشا قۋاتتى قۇرال. سول سەبەپتى باسپا ءسوز ءتىلىنىڭ دامۋ ۇدەرىسىن ۇنەمى قاداعالاپ، كەمشىلىكتەردى تۇزەتىپ، جازۋ مادەنيەتىمىزدى جەتىلدىرىپ وتىرۋ ماڭىزدى مىندەت.

شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى،
فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، 
پروفەسسور، ق ر ۇعا-نىڭ 
كوررەسپوندەنت مۇشەسى