بۇگىنگى كۇندە ءتىل مادەنيەتىنە، الەۋمەتتىك ءتىلتانىم مەن ءپسيحوتىلتانىمعا جانە قولدانبالى ءتىل ءبىلىمىنىڭ باسقا تۇرلەرىنە نازار اۋدارىلىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ءتىل ءبىلىمىنىڭ سونى زەرتتەۋلەرىنە قارايتىن بولساق، انتروپوسەنتريستىك باعىتتاعى زەرتتەۋلەردىڭ الدىڭعى قاتارعا شىعا باستاعانىن بايقايمىز. وسى ورايدا سوڭعى كەزدە زەرتتەلە باستاعان ءتىل سالالارىنا ءبىرشاما توقتالساق.
ايتا كەتەيىك، ءتىل مادەنيەتى ادەبي ءتىلدىڭ نورماسى مەن ونىڭ دامۋىن، سويلەۋ تىلىمەن قارىم-قاتىناسىن زەرتتەيتىن ءتىل ءبىلىمىنىڭ ماڭىزدى سالاسى. ءتىل مادەنيەتىنىڭ ءتىل ءبىلىمىنىڭ باسقا سالالارىنان ايىرماشىلىعى – ونىڭ كۇندەلىكتى ومىردە ءتىلدى قولدانۋ، جازۋ، سويلەۋ مادەنيەتىمەن تىعىز بايلانىستا بولاتىندىعىندا. جالپى ءتىل مادەنيەتى دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى تىلدىك نورمانىڭ ءۇش ءتۇرىن قامتيدى. اتاپ ايتساق، تىلدىك نورما (لەكسيكالىق، ءسوزجاسامدىق، گرامماتيكالىق، دىبىستالۋ نورماسى)؛ ەتيكا – ءسوز نورمالارى (سويلەۋ ەتيكاسىنىڭ ەرەجەلەرى)؛ كوممۋنيكاتيۆتى نورما (سويلەۋ قارىم-قاتىناسىنىڭ تيىمدىلىك قاعيدالارى).
ورفوەپيالىق نورما – سوزدەردى دۇرىس ايتۋ، لەكسيكالىق نورما – سوزدەردى ىرىكتەپ، سۇرىپتاپ، تالعاممەن قولدانۋ بولسا، گرامماتيكالىق نورما سويلەۋ مادەنيەتىندە ءبىرشاما تۇراقتالىپ، قالىپتاسقان نورما سانالادى. سويلەۋ مادەنيەتىندە ويدىڭ دالدىگى، ءسوزدىڭ انىقتىعى، تازالىعى، كوڭىل كۇيگە اسەر ەتەتىن شىنايىلىعى (ول قاراپايىم سوزدەن نەمەسە بەينەلى وبرازدى سوزدەردەن قۇرالۋىنا قاراماستان)، كوركەمدىگى ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
ءسوز مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا قاجەتتى لينگۆيستيكالىق ورتالىقتار قاتارىنا لينگۆيستيكالىق بولجاۋ ورتالىعى جاتادى. لينگۆيستيكالىق الدىن الا بولجاۋ ورتالىعى ءداستۇرلى ءتىل جۇيەسىنىڭ ساپالىق جانە ساندىق باعىتتارىن كەشەندى تۇردە زەرتتەۋ مىندەتتەرىن، ءسوز، سويلەۋ قىزمەتىنىڭ ءداستۇرىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرادى. ءسوز مادەنيەتىنە قاتىستى لينگۆيستيكالىق ەكولوگيا ءتىل جانە ءسوز مادەنيەتىنىڭ ەكولوگياسى دەپ اتالادى. ءسوز مادەنيەتىنىڭ ەكولوگياسىنا تىلدىك جاعدايات، تىلدىك سانا، تىلدىك ورتا، تىلدىك ورتانىڭ تازالىعى، ءسوز قىزمەتىندەگى ستيليستيكالىق قاتىناستاردىڭ بۇزىلۋى، سويلەۋ ەتيكاسىنىڭ ماسەلەلەرى، ءسوز مادەنيەتى جانە مونيتورينگ، ت.ب. ماسەلەلەر كىرەدى. قازىرگى ۋاقىت تالابىنا ساي الەمدىك ءتىل بىلىمىندە ءتىل مادەنيەتى «سويلەۋدىڭ تيىمدىلىك تەورياسى» دەپ اتالىپ، اسەر ەتۋ مەن ارەكەتتەستىك باعىتىندا زەرتتەلۋدە.
قازاق ءتىلىنىڭ ءسوز مادەنيەتىن كوتەرۋ – ۇلتتىق مۇددە تالاپتارىنىڭ ءبىرى. قازاق ءتىل مادەنيەتىنىڭ ۇلكەن ءبىر سالاسى – سويلەۋ مادەنيەتى، ونى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋدىڭ باستى زاڭدىلىعى – دۇرىس ايتۋ نورماسى. جازۋ جانە سويلەۋ مادەنيەتىنىڭ قازاق ادەبي ءتىلىن قالىپتاستىرۋداعى ورنى جانە ونىڭ ورفوگرافيالىق ەرەجەلەردى جۇيەلەۋ ماسەلەلەرىمەن بايلانىسى قازاق ءتىل بىلىمىندە جان-جاقتى زەرتتەلىپ كەلەدى. سويلەۋ مادەنيەتىن ۇلتتىق مۇددە رەتىندە تانۋ، ءسوز مادەنيەتىنە الەۋمەتتىك كوزقاراستى قالىپتاستىرۋ، ءسوز ءمادەنيەتىن الەۋمەتتىك عىلىمدار مەن ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ەڭ باستى تىرەگى رەتىندە باعالاۋ، ءسوز مادەنيەتىن ۇلت مادەنيەتىمەن قاتار ناسيحاتتاۋ، لينگۆيستيكالىق بولجاۋ ورتالىقتارىن اشۋ، ءسوز مادەنيەتىنە قاراما-قارسى قۇبىلىس – لينگۆيستيكالىق ەكولوگيانى جەكە سالا رەتىندە قاراستىرۋ، «اسەم جەتكىزۋ» ۇستانىمدارى نەگىزىندە ءسوز مادەنيەتىن جەتىلدىرۋ، ت.ب. ماسەلەلەردى دۇرىس جولعا قويۋ نەگىزىندە ءتىل مادەنيەتى داميدى.
ءتىل تابيعاتىنىڭ قىر-سىرىنا تەرەڭ جان-جاقتى ءۇڭىلۋ – عالىم ا.بايتۇرسىنۇلىنان باستاۋ الىپ، ق.جۇبانوۆ زەرتتەۋلەرىمەن ءوز جالعاسىن تاپقان. ءتىلشى-عالىم م.بالاقايەۆ ءوزىنىڭ «قازاق ءتىلىنىڭ مادەنيەتى» اتتى ەڭبەگىندە: «ءمادەنيەت – وقۋ-اعارتۋ، عىلىم، ونەر، ت.ب. رۋحاني ءومىر تابىستارىنىڭ جيىنتىعى» دەيدى. مادەنيەت تۋرالى تۇسىنىككە دە ءار عالىم ءارتۇرلى انىقتاما بەرەدى. مادەنيەتتىڭ ءوزىن ەكىگە ءبولىپ ءجۇرمىز: ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەت. سونىڭ ىشىندە، ءتىل مادەنيەتى رۋحاني مادەنيەتكە جاتادى.
ءتىل مادەنيەتى تىلدىك تۇلعانىڭ ءتىلىن ۇستارتۋ مىندەتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ امال-تاسىلدەرىن كورسەتەدى. ءتىل مادەنيەتىنە ءتان نورمالار تىلدىك تۇتىنۋشىنى تازا، ناقتى، لايىقتى ادەبي تىلمەن سويلەۋگە، ديالەكت سوزدەر مەن دورەكى سوزدەردى قولدانباۋعا، سويلەگەن سوزدەرى جاتىق، اسەرلى، تۇسىنىكتى بولۋىن قاداعالايدى. سونىمەن قاتار ولاردىڭ مانەرلەپ وقۋىن، سونداي-اق ءوز ويلارىن لوگيكالىق تۇرعىدان بايلانىستىرا، جۇيەلى جازۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋعا ءتيىس.
اكادەميك ر.سىزدىقوۆا بۇل ماسەلەدەگى ويىن «ءتىل مادەنيەتى دەگەنىمىز – سوزدەردى دۇرىس، ورنىمەن قولدانۋ (لەكسيكالىق)، دۇرىس قۇراستىرۋ (سينتاكسيستىك)، دۇرىس قيۋلاستىرۋ (مورفولوگيالىق)، دۇرىس دىبىستاۋ (ورفوەپيالىق)، ساۋاتتى جازۋ (ورفوگرافيالىق)، ءتىلدى اسەرلى ەتىپ جۇمساۋ (لينگۆوستيليستيكالىق) نورمالارىن ۇستانۋ، ورنىقتىرۋ، جەتىلدىرۋ» دەپ ساباقتاسا، عالىم ن.ءۋالي ءوزىنىڭ «ءسوز مادەنيەتى» اتتى ەڭبەگىندە: «ءتىل مادەنيەتى دەگەنىمىز – سويلەۋدەگى، جازۋداعى سىپايىلىق، ىزەتتىلىك قانا ەمەس، سونىمەن قاتار ايقىن ويلىلىق، ءسوزدى ءدال ايىرۋ شەبەرلىگى، سويلەۋ ونەرىنە شىنىققاندىق» دەپ جازادى.
قانداي ادام بولماسىن، ءوي-ورىسىنىڭ، ءبىلىمىنىڭ، مادەنيەتى مەن رۋحاني دۇنيەسىنىڭ قانشالىقتى ەكەنى ونىڭ جازعان جازۋىنان، سويلەگەن سوزىنەن دە بايقالادى. «كىسىگە قاراپ ءسوز الما، سوزىنە قاراپ كىسىنى ال» دەپ ۇلى اباي تەگىن ايتپاعان. انا ءتىلىنىڭ مول بايلىعىن يگەرگەن، قۇدىرەتىنە تۇسىنگەن، كۇشىنە تاعزىم ەتىپ، باس يگەن ادام وزىنە دە، وزگەگە دە تالاپ قويا الادى، ءسوزدى قالاي بولسا سولاي قولدانۋعا جول بەرمەيدى. ءسوز مادەنيەتى مەن ءوز مادەنيەتىن قاتار ۇستاپ، ەكەۋىن بىرگە الپەشتەپ، قامقور بولسا، انا تىلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ارتا تۇسەرى داۋسىز.
ويىمىزدى ءارى قاراي جالعاستىراتىن بولساق، ەندىگى كەزەكتە پسيحوءتىلتانىم، ەتنوتىلتانىم، الەۋمەتتىك ءتىلتانىم ءتارىزدى ۇعىمداردىڭ ءمان-جايىن زەردەلەپ كورسەك.
ءپسيحوتىلتانىم – (گرەك. psyche «جان» + لات. lingua «ءتىل») – ادامنىڭ سويلەۋ قىزمەتى، ونىڭ ءتىل جۇيەسىمەن سايكەستىگى تۋرالى كەشەندى عىلىمي ءپان. ءپسيحوتىلتانىم سويلەۋدىڭ پايدا بولۋ، قالىپتاسۋ مەن قابىلدانۋى ۇدەرىستەرىن سويلەۋشىنىڭ پسيحيكاسى جانە اقىل-ويىمەن، سونداي-اق ءارتۇرلى ەكستراتىلتانىمدىق (ەڭ الدىمەن، الەۋمەتتىك) فاكتورلارمەن جيناقتالعان ادام قىزمەتىنىڭ جەكە جاعدايى رەتىندە قاراستىرادى. ءپسيحوتىلتانىم تەرمينىن ونىڭ زاماناۋي تۇسىنىگىندە امەريكاندىق عالىمدار چ.وسگۋد پەن ت.سەبەوك ەنگىزدى. ءپسيحوتىلتانىمنىڭ نەگىزگى باعىتى ءماتىندى ءتىلتانىمدىق ەمەس، ياعني، سويلەۋشىنىڭ وزىمەن، اداممەن بايلانىستا تالداۋمەن بايلانىستى كوپتەگەن دەرەكتەردى تەوريالىق ۇعىنۋ بولىپ تابىلادى. ءپسيحوتىلتانىمدا وزىندىك ەرەكشەلىكتەرگە يە بولاتىن نەگىزگى ماسەلەلەرگە مىنالار جاتادى: بالالار جانە جاسوسپىرىمدەرمەن سويلەسۋدى يگەرۋ، ءتىلدى ۇيرەنۋ (اسىرەسە شەت ءتىلىن)، تىلدىك قابىلەتتىكتەردى دامىتۋ، سويلەۋدى مەكتەپكە دەيىنگىلەردىڭ ۇعىنۋى جانە لوگوپەديا ماسەلەلەرى، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ سويلەۋگە ءوزارا اسەرى ەرەكشەلىكتەرى، قۇرىلىمدىق ۆەربالدىق (سوزدىك) قاۋىمداستىقتاردى وقىپ ۇيرەنۋ، سۋبەكتىنىڭ ءتىلدى يگەرۋى بويىنشا پسيحولوگيالىق قىزمەتىنە ەكسپەريمەنتالدىق زەرتتەۋلەر، ينجەنەرلىك (اۆياسيالىق، عارىشتىق) پسيحولوگيا، سوت پسيحولوگياسى مەن قىلمىستانۋ (ادامداردى ولاردىڭ سويلەۋ ءتولسيپاتى بويىنشا تانۋ)، نەيرو جانە پاتوپسيحولوگيا، افازيا جانە ورتالىق-مي سيپاتىنداعى جانە ت.ب. باسقا دا اقاۋلاردى الدىن الۋ جانە ەمدەۋ.
ەتنوتىلتانىم (گرەك. ethnos «حالىق» lingiustique «ءتىل تۋرالى عىلىم») – ءتىلدى حالىقتىڭ ءداستۇرلى رۋحاني مادەنيەتىمەن، ونىڭ ومىرگە كوزقاراسىنا جانە وبەكتيۆتى شىنايىلىقتى قابىلداۋىمەن قاتىستىلىقتا زەرتتەيتىن كەشەندى ءپان. عىلىمي سوزدىكتەرگە سۇيەنسەك، ەتنوتىلتانىم ءتىلدى ادامنىڭ اقىل-ويىنىڭ، ءدىلىنىڭ، تۇرمىستىق جانە سالت-داستۇرلىك مىنەزدەرىنىڭ، ءارتۇرلى تۇردەگى ميفولوگيالىق قابىلداۋلارى بەلگىلەرى تۇرعىسىندا زەرتتەيدى.
ەتنوتىلتانىم ەتنوستىڭ بولمىسىنان تۋىنداپ، ساناسىندا سارالانىپ، تاريحي جادىندا ساقتالىپ، ءتىل ارقىلى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان رۋحاني-مادەني مۇرا رەتىندە اتادان بالاعا، اۋلەتتەن ناسىلگە اۋىسىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى ميراستى جاڭعىرتىپ، تانىمدىق ءمانىن اشىپ، بولاشاق ۇرپاققا ۇسىنۋ ماقساتىنا بايلانىستى دۇنيەگە كەلگەن ءتىل ءبىلىمىنىڭ كۇردەلى دە قۇنارلى سالاسى. ەتنوتىلتانىم – جالپى عىلىمعا ءتان ديففەرەنسيا پروسەسىنىڭ ءتىل بىلىمىندەگى ءبىر كورىنىسى ىسپەتتى ىشتەي جىكتەلۋدىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان. ءتىل ءبىلىمىنىڭ ەكستروتىلتانىم، ءپسيحوتىلتانىم، ءپاراتىلتانىم، ت.ب. سالالارىمەن قاتار تۇرادى. ەتنوتىلتانىمدىق كوزقاراس العاش ءحىح ع-دىڭ 2-جارتىسىندا ۆ.گۋمبولدت، ا.ا.پوتەبنيا زەرتتەۋلەرىندە پايدا بولدى. بۇل سالا كوپ جاعدايدا ەتنوستىڭ شىعۋ تەگىنە، سالت-داستۇرىنە، سونداي-اق ومىر-تىرشىلىگىنە قاجەتتى دە ەرەكشە ورىن الاتىن زاتتىق مادەنيەتتىڭ قىر-سىرىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلەدى. ەتنوتىلتانىمدى تىلدەگى ەتنوگرافيزمدەردىڭ نەمەسە ءتىل مەن ەتنوگرافيا فاكتىلەرىنىڭ قوسىندىسى دەۋگە بولمايدى. ەتنوتىلتانىمنىڭ قالىپتاسۋ پروسەسىن، مازمۇنى مەن ماقساتىن، زەرتتەۋ نىسانىن سول سالادا ىستەلگەن جۇمىستىڭ اۋقىمىن باعىت-باعدارى مەن سيپاتىنان پايىمداۋعا بولادى. ماسەلەن، ۇندىەۋروپالىقتار مەن ۇندىەۋروپا تىلدەرىنە باعىشتالعان ت.گامكراليدزە مەن ۆ.ي. يۆانوۆتىڭ («يندويەۆروپەيسى ي يندويەۆروپەيسكيە يازىكي»، 1977) ەڭبەگىندە ۇندىەۋروپالىقتاردىڭ رۋحاني-مادەني ورتاقتىعى ولاردىڭ ءتىلى نەگىزىندە ءسوز بولسا، ن.ي.تولستويدىڭ («ەتنولينگۆيستيچەسكيي سلوۆار سلاۆيانسكيح دريەۆنوستەي»، 1996) سوزدىگىندە سلاۆيان حالىقتارىنىڭ جاندى تىلىندە ساقتالعان بايىرعى مادەنيەتىنە قاتىستى كونەرگەن سوزدەرى قاراستىرىلادى. ال وتكەن عاسىردا جازىلعان ۆ.ا.سەراشيەۆسكييءدىڭ ەڭبەگىندە تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىرى – ساحالاردىڭ تىلدىك بولمىسى ءسوز بولادى. ەتنوتىلتانىم تاريحىنداعى كۇردەلى ەڭبەكتەردىڭ بىرىنە ماجارلارعا قاتىستى 5 تومدىق ەتنوستىق لەكسيكوندى جاتقىزۋعا بولادى. وسى ورايدا قازاق ەتنولينگۆيستيكاسى بويىنشا ءا.قايداردىڭ «قازاقتار انا ءتىلى الەمىندە» اتتى 4 تومدىق ەنسيكلوپەديالىق سوزدىگىن اتاۋعا بولادى. قازاق ءتىل بىلىمىندە ەتنولينگۆيستيكا ماسەلەلەرى جەكە عىلىم سالاسى رەتىندە م.كوپىلەنكو، ە.جانپەيىسوۆ، ج.مانكەيەۆا، ت.ب. عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىندە قاراستىرىلدى.
الەۋمەتتىك ءتىلتانىم تۋرالى ايتار بولساق (لات. soci(etos) قوعام، فر. lingua – ءتىل) ءتىل ءبىءلىءمى، الەۋمەتتانۋ، الەۋمەتتىك پسيحولوگيا، ەتنوگرافيا عىلىمدارىنىڭ تۇيىسكەن ارالىعىندا تۋىپ دامىعان ءتىل ءبىلىمى سالاسى. ونىن نەگىزگى وبەكتىسى – ءتىلدىڭ فۋنكسيونالدى جاعىن زەرتتەۋ. قاراستىراتىن باستى ماسەلەلەرى: ءتىلدىڭ قوعامدىك تابيعاتى، الەۋمەتتىك قىزمەتى، ءتىل بولمىسىنىڭ قاتىناستىق تۇرلەرى (ادەبي ءتىل، اۋىز ەكى سويلەۋ ءتىلى، جەرگىلىكتى ديالەكتىلەر، كوينە، پيدجيندەر)، ءتىلدىڭ الەۋمەتتىك سيپاتتاعى تۇرلەرى (جارگون، ارگو، كاسىبي ءتىل)، بيلينگۆيزم، ديگلوسسيا، پيدجيندەلۋ، كرەولدەنۋ، مۋلتيلينگۆيزم ۇدەرىستەرى. الەۋمەتتىك لينگۆيستيكا ءۇشىن اسا قاجەتتى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا ءتىلدىڭ (تىلدەردىڭ) ءومىر ءسۇرۋ فورماسىنان تۋاتىن تىلدىك جاعدايلار، ءتىل مەن مادەنيەتتىڭ بايلانىسى، ءتىل ساياساتى تاعى باسقا جاتادى. ءتىلدىڭ الەۋمەتتىك تابيعاتىنا العاش كوڭىل اۋدارعان ءحىح عاسىردا پ.لافارگ، ا.مەيە، ا.سوممەرفەلت، حح عاسىردا پراگا سترۋكتۋراليزمى، جەنيەۆا مەكتەبىنىڭ وكىلدەرى تاعى باسقا انكەتا ارقىلى بايقاۋ، ينتەرۆيۋ الۋ، ستاتيستيكالىك ءادىس تاعى باسقا قولدانعان.
كسرو-دا الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزى حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىندا سالىنعان (ل.پ.ياكۋبينسكيي، ۆ.ۆ.ۆينوگرادوۆ، ب.ا.لارين، ۆ.م.جيرمۋنسكيي، ە.د.پوليۆانوۆ تاعى باسقا). 60-70 جىلدارى ءتىل ساياساتى مەن ونىن پراكتيكالىق ماسەلەلەرىن قازىرگى قوعام تالابىنا ساي شەشۋدىڭ وزەكتىلىگىنە، قوعامدىق قۇبىلىس رەتىندە ءتىل تابيعاتىن تەرەڭىرەك زەرتتەۋ ماقساتىنا بايلانىستى ءتىلدىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنە قىزىعۋشىلىق ارتتى. الەۋمەتتىك ءتىلتانىم – ءتىلدىڭ الەۋمەتتىك تابيعاتىنا، ونىڭ قوعامداعى جۇمسالىمىنا، ءتىل مەن مادەنيەتتىڭ ءوزارا ارەكەتىنىڭ سيپاتىنا، ءتىل ساياساتى ەرەكشەلىگىنە، قوستىلدىلىكتىڭ ءتۇرلى تيپتەرىنىڭ بولۋىنا، سونداي-اق تىلدەگى وزىندىك وزگەرىستەرىنە جانە ونىڭ ءتۇرلى نۇسقالارىنا، شارتتالعان الەۋمەتتىك فاكتورلارعا (ءتىل تۇتىنۋشىنىڭ جاسىنا، جىنىسىنا، بىلىمىنە، كاسىبىنە، قىزمەت سالاسىنا، ءدىني كوزقاراستارىنا) جانە باسقالارعا بايلانىستى كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەلەردى زەرتتەيتىن ءتىلتانىمدىق ءپان. ورىس ءتىل بىلىمىندەگى الەۋمەتتىك ءتىلتانىمنىڭ نەگىزىن سالۋشى رەتىندە ۆ.م.جيرمۋنسكيي، ب.ا.لارين، ە.د.پوليۆانوۆ سانالادى.
قورىتا ايتقاندا، جوعارىدا اتاپ كورسەتىلگەن ماسەلەلەردى ءارى قاراي دا زەرتتەۋ ارقىلى ءبىز ونىڭ وزگە دە قىر-سىرىن تانىپ بىلەرىمىز حاق. قالاي بولعاندا، ءتىلدىڭ جايىن عىلىمي نەگىزدە زەرتتەۋ ونىڭ كەشەندىلىك سيپاتىن ارتتىرىپ، ءمان-ماعىناسىن تەرەڭىنەن زەردەلەۋگە كەڭىنەن جول اشارى ءسوزسىز.
قازاق ءتىلىنىڭ ءسوز مادەنيەتىن كوتەرۋ – ۇلتتىق مۇددە تالاپتارىنىڭ ءبىرى. قازاق ءتىل مادەنيەتىنىڭ ۇلكەن ءبىر سالاسى – سويلەۋ مادەنيەتى، ونى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋدىڭ باستى زاڭدىلىعى – دۇرىس ايتۋ نورماسى. جازۋ جانە سويلەۋ مادەنيەتىنىڭ قازاق ادەبي ءتىلىن قالىپتاستىرۋداعى ورنى جانە ونىڭ ورفوگرافيالىق ەرەجەلەردى جۇيەلەۋ ماسەلەلەرىمەن بايلانىسى قازاق ءتىل بىلىمىندە جان-جاقتى زەرتتەلىپ كەلەدى. سويلەۋ مادەنيەتىن ۇلتتىق مۇددە رەتىندە تانۋ، ءسوز مادەنيەتىنە الەۋمەتتىك كوزقاراستى قالىپتاستىرۋ، ءسوز ءمادەنيەتىن الەۋمەتتىك عىلىمدار مەن ۇلتتىق مادەنيەتءتىڭ ەڭ باستى تىرەگى رەتىندە باعالاۋ، ءسوز مادەنيەتىن ۇلت مادەنيەتىمەن قاتار ناسيحاتتاۋ نەگىزىندە ءتىل مادەنيەتى داميدى.
