اتىراۋدا «يبن باتتۋتانىڭ ۇلى جىبەك جولىمەن ساياحاتى: مادەنيەتتەر اراسىنداعى ديالوگتى العا باستىرۋ» حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنسياسى ءوتتى.
ەلباسى ن.نازاربايەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنا وراي، كيەلى ورىنداردى ناسيحاتتاۋ، عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىن بولاشاق ۇرپاق جادىندا جاڭعىرتۋ، كاسپيي ءوڭىرى تاريحي-مادەني مۇرالارىن تەرەڭ زەرتتەۋلەردى قولعا الۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان كونفەرەنسياعا الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن عالىمدار قاتىستى.
اسپان استى مۋزەيى بولادى
حالىقارالىق كونفەرەنسيادا سارايشىق قالاشىعىنىڭ تاريحى مەن تاعدىرى، عالىمدار مەن مامانداردىڭ زەرتتەۋلەرى مەن تولىقتىرۋلارى ماڭىزدى بولىپ، تاقىرىپ اياسى كەڭەيە ءتۇستى.
سارايشىق تۋرالى العاشقى جازبا دەرەك قالدىرعان ارابتىڭ بەلگىلى گەوگراف-عالىمى، ساياحاتشىسى – يبن باتتۋتا. ول ءوزىنىڭ ساياحاتتارىنىڭ بىرىندە، 1334 جىلى «ءبىز سارايشىق قالاسىنان اتجەككەن اربامەن ون كۇن جول ءجۇرىپ، سارايجۇك قالاسىنا جەتتىك. بۇل «ۇلىسۋ» دەپ اتالاتىن ۇلكەن، تەرەڭ، اعىسى قاتتى وزەننىڭ جاعاسىنداعى گۇلدەنگەن اسەم قالا ەكەن جانە دۇنيەجۇزىندەگى باعداتتان كەيىنگى ەكىنشى جۇزبەلى كوپىر وسىندا ەكەن» دەپ دەرەك جازىپ قالدىرعان.
قازاق ارحەولوگياسىنىڭ اتاسى الكەي مارعۇلان ءوزىنىڭ 1950 جىلى جۇرگىزگەن قازبا جۇمىستارى ناتيجەسىندە، «قالا XII عاسىردا سالىنعان» دەپ ايتقان. ءا.مارعۇلاننان كەيىن جارتى عاسىردان سوڭ سارايشىقتا جۇيەلى قازبا جۇمىستارىن بەلگىلى عالىم زەينوللا ساماشيەۆ جۇرگىزدى.
1999 جىلى سارايشىق قالاسى ورنىندا تاريحي-مەموريالدىق كەشەن قۇرىلىسى سالىندى. حاندار پانتەونىندا سارايشىقتا جەرلەنگەن جەتى حانعا ارنالىپ قۇلپىتاستار قويىلعان. بۇدان باسقا مەشىت پەن مۇراجاي عيماراتتارى سالىنعان. سودان بەرى اشىق اسپان استىندا، ءور وزەننىڭ يەلىگىندە قالعان سارايشىق قالاشىعىنىڭ تاريحي ورنى جويىلۋعا شاق كۇيگە جەتتى. سوڭعى ون جىلدا، سارايشىق تاعدىرى الاڭداتقان جەرگىلىكتى حالىق پەن تاريحشى، ارحەولوگ مامانداردىڭ جانايقايى ۇدەي ءتۇستى. قازاق حاندىعىنىڭ استاناسىنىڭ تاعدىرى ءبىزدى دە بەي-جاي قالدىرماي، جىل سايىن ماسەلە ەتىپ جازۋمەن كەلەمىز. بيىلعى جىلدىڭ باسىندا دا وتكىر ماسەلەنى قايتا قوزعاعان بولاتىنبىز.
سارايشىق تۋرالى جانايقاي ايماق باسشىسىنا جەتتى. بيىل سارايشىق قالاسىنىڭ ورنىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا، اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان نوعايەۆ جەرگىلىكتى قازىنادان 1،5 ملرد تەڭگە بولىنگەنىن مالىمدەدى. ءقازىر جايىقتىڭ جاعالاۋىن بەكىتۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. مەردىگەر مەكەمەنىڭ وكىلى اسقار تولەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، قۇرىلىستىڭ 80 پايىزى بىتكەن. بۇگىندە بەتون بەكىنىستەردى بارلىق تەحنولوگيالىق جاعدايلاردى ەسكەرىپ، تۇرعىزىپ بولعان مەردىگەر كومپانيا جۇمىسشىلارى – كونە قالاشىق پەن بەتون اراسىنا توپىراق توسەۋ جۇمىستارىن اتقارۋدا.
جاعالاۋدى بەكىتۋگە قارجى بولىنگەن سوڭ، ارنايى ليسەنزياعا يە بولعان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى ماماندارى، ارحەولوگتار سارايشىقتاعى دالالىق زەرتتەۋلەردى قايتا قولعا الدى. بۇل تۋرالى كونفەرەنسيادا ءسوز العان مۋزەي باسشىسى راشيدا حاريپوۆا وبلىستىق اكىمشىلىك پەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن – سارايشىقتىڭ ساقتالعان ءبىرقاتار بولىكتەرىن مۋزەيلەندىرۋ، قازىرگى زامان تالاپتارىنا ساي كەلەتىن تۋريستىك ينفراقۇرىلىم قۇرۋ جۇمىستارىنىڭ جوسپاردا بار ەكەنىنەن حاباردار ەتتى.
– سارايشىقتىڭ ساقتالعان ءبىرقاتار بولىگىن مۋزەيلەندىرۋ، قازىرگى زامان تالاپتارىنا ساي كەلەتىن تۋريستىك ينفراقۇرىلىم قۇرۋ بولجانۋدا. سوندىقتان الدىمىزدا، ارحەولوگيالىق زەردەلەۋ، اشىلعان بولىكتەردى كونسەرۆاسيالاۋ، قالانىڭ قورعاۋ ايماعىن انىقتاۋدان بولەك، مۋزەيلەندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ەڭ قولايلى نۇسقالارىن قۇراۋ ماسەلەسى دە تۇردى. ح.دوسمۇحامەد ۇلى اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ارحەولوگيالىق جۇمىستار جۇرگىزىلدى» دەدى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ر.حاريپوۆا.
«سارايشىق قالاسىنداعى زەرتتەۋلەر جانە قازبا جۇمىستارى» اتتى بايانداماسىندا مۋزەي باسشىسى راشيدا حاريپوۆا قازبانىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە ەكى كورحانا – جەر استى سكلەپى اشىلعانىن بايان ەتتى. ولار قىش كىرپىشتەن كۇمبەز تۇرىندە تۇرعىزىلعان. قازبا الاڭىنىڭ ءبىر بولىگى ەرتە كەزەڭدەگى كوشەگە نەمەسە اۋلاعا سايكەس كەلەدى، بۇل بولىكتەن ءپىشىنى بويىنشا جەركەپەگە ۇقساس شۇڭقىر قازىلدى. شۇڭقىردان كوركەمدىگى كەرەمەت سۇر ءتۇستى قالىپتى قىش ىدىس سىنىقتارى جانە بۇرىنعى تيپتەگى حورەزم ۇلگىلەرىنە ۇقساس سىرلى كەسە شىققان. قازبا جۇمىستارى كەزىندە جالپى سانى – 75، ونىڭ 21ء-ى ءتۇرلى ۇلگىدە سوعىلعان تيىندار تابىلدى. ەڭ كوپ كەزدەسەتىن تيىندار – وزبەك حان مەن ءجانىبەك حان سوعىلىمدارى. سونداي-اق ءامىر تەمىر مەن توقتامىس بيلىگى تۇسىنداعى تيىندار، باراق پەن ورىس حانداردىڭ تيىنى كەزدەسكەن.
سارايشىقتىڭ جاڭا تاريحي ءداۋىردى باستان وتكەرۋى، قازاق حاندىعىنىڭ استاناسىن اسپان استى مۋزەيى ەتىپ، ۇرپاققا اماناتتاۋعا جاسالعان قادام بولىپ وتىر. دەيتۇرعانمەن قازىرگى كۇنى كونە قالانى زەرتتەۋشىلەرگە كەدەرگى بولىپ وتىرعان ماسەلەلەر بار.
بايىپپەن شەشەتىن ماسەلەلەر
قازاق حاندىعىنىڭ استاناسىنا عۇلاما الكەي مارعۇلاننان سوڭ قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زەينوللا ساماشيەۆ «1999 جىلى باستالىپ، 2008 جىلى توقتاعان قازبا جۇمىستارىنىڭ قايتا جاندانۋىن تاريحي ءبىر كەزەڭ دەپ اتاۋعا تۇرارلىق» دەپ مالىمدەدى.
– بيىل XIV-IV عاسىرلارعا جاتاتىن تاريحي قاباتتاردا زەرتتەۋ باستالدى. ەڭ كوپ زەرتتەلگەن قابات – حVI عاسىرداعى نوعايلى زامانى. سولاردىڭ ەسكەرتكىشى كوبىرەك شىعىپ وتىر. سەبەبى، ول سارايشىقتىڭ جوعارعى مادەني قاباتى. بيىل نوعايلى زامانىنىڭ ۇلكەن ءبىر قامالىنىڭ، قورعانىنىڭ شەتىن اشۋعا مۇمكىندىك بولدى. سولاردىڭ بۇرىشىنداعى بەكىنىسءتىڭ مۇناراسى اشىلعان. 1996 جىلدان باستاپ 2006 جىلعا دەيىن ءبىز ۇلكەن ساراي كەشەنىن اشقان بولاتىنبىز. كەزىندە ءبۇلىنىپ قالعانىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ ەدىك. ارادا 11 جىل ءوتتى. كوپ جىل بولعاندىقتان، قاتتى بۇلىنگەنمەن دە قابىرعالارى ساقتالعان. سوندىقتان قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى. رەستاۆراسيا ماماندارى كەلىپ، ارنايى كونسەرۆاسيا جاساۋى قاجەت. جىل سايىن ۇزىندىعى 300 مەتر، ەنى 40،50،100 مەتر قاباتتاردىڭ ءبارىن ارشىپ وتىرامىز. بۇل بىزگە قازاق حالقىنىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى بولعان تاريحي قۇبىلىستاردى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەءدى. الايدا ءتۇرلى ماسەلەلەر تۋىنداپ جاتىر. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، XVIII عاسىردا رەسەي يمپەرياسىنىڭ ۇلكەن قامالى سالىندى. ول جەردەگى بۇرىنعى التىن وردا ءداۋىرى، نوعايلى ءداۋىرى، قازاق ءداۋىرى كەزىندەگى مادەني قاباتتاردىڭ ءبارى بۇزىلىپ، شايىلىپ، باسقا ۇيلەر سالىنعان بولاتىن. ەندى بارلىعى زيراتقا اينالىپ كەتكەن. بىزگە وسىلار وتە كوپ كەدەرگى جاساپ وتىر. ول جەرلەردى قازۋ ءۇشىن ءبىز ۇيلەر مەن بەيىتتەردى كوشىرۋ ماسەلەسىن شەشۋىمىز قاجەت. سوندا عانا 1861 جىلى الەكسەيەۆ دەگەن رەسەيدىڭ توپوگرافى جاساعان سىزبا ارقىلى قازبا جۇمىستارىن جالعاستىرا الامىز. ول سىزبادا اۋليە ورنى، قامال، مۇسىلمان تۇرعان جەر، ورىستاردىڭ جەرلەۋ ورىندارى كورسەتىلگەن. سولاردىڭ ءبارىن انىقتاپ، زەرتتەۋىمىز كەرەك. قازىرگى ساقتالعان اۋماق كولەمى 2 شاقىرىمعا جۋىق كەڭىستىك بولىپ قالعان. سول جەرلەردە مادەني قاباتتار ساقتالعان. بيىلعى قازبا جۇمىسى جاقسى باستالىپ كەتتى. جۇمىسىمىز جامان ەمەس، كوڭىلىمىز تولىپ وتىر» دەدى زەينوللا ساماشيەۆ.
قاسيەتتى جەرلەر تىزىمىنە ەندى
قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى – سارايشىق قالاشىعى قاسيەتتى جەرلەر تىزىمىنە ەندى. بۇل تۋرالى «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى بەرىك ءابدىعالي ۇلى كونفەرەنسيادا ءمالىم ەتتى.
– «قاسيەتتى قازاقستان» رەسپۋبليكالىق ەكسپەديسياسىنىڭ ماقساتى – ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا كورسەتىلگەندەي، ەلىمىزدىڭ ايماقتارىنداعى قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ ءتىزىءمىن جاساۋ. بۇل ءتىزىمدى جاساعاندا جالپىۇلتتىق جانە ايماقتىق كارتا جاسالۋدا. ءتىزىمدى جاساقتاعاندا مىندەتتى تۇردە جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ولكەتانۋشى، تاريحشىلار، ءوڭىر تاريحىن جەتىك بىلەتىن اقساقالدار مەن جاستاردىڭ ۇسىنىسىن ەسكەرەتىن بولامىز. قاسيەتتى جەرلەردىڭ كوپشىلىگى – حالىق بۇرىننان بەرى انىقتاپ قويعان، بۇرىننان حالىق ءوزى قۇرمەتتەپ، تاعزىم ەتەتىن جەرلەر. اتىراۋ وبلىسىنان 4 قاسيەتتى جەر تىزىمگە ەنگەن بولاتىن. ولار – سارايشىق قالاشىعى، اقمەشىت قورىمى، ۇشقان اتا ماۆزولەيى، ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ كەسەنەسى. وبلىستىق اكىمشىلىكتە بولعان جيىندا تاعى ەكى نىسان قوسۋ تۋرالى ۇسىنىس ءتۇستى. يندەر اۋدانىنداعى «تۇزدى كول» شيپاگەرلىك جەرى جانە «يمانقارا-قويقارا» كەشەنى. سارايشىق قالاسى – جاي عانا ارحەولوگيالىق كەشەن ەمەس، قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى. سارايشىقتىڭ تاعدىرى ەرەكشە» دەگەن بەرىك ءابدىعالي ۇلى جوبانىڭ ماقساتى ەسكەرتكىشتى تۇگەندەۋ ەمەستىگىن ايتتى.
ەڭ باستىسى – قاسيەتتى دە كيەلى دەگەن جەرلەردىڭ قۇندىلىعى. سول قۇندىلىقتىڭ بۇگىنگى جانە كەلەشەك ۇرپاقتى تاربيەلەۋدەگى ناتيجەسى. سارايشىقپەن ماقتانىپ قانا قويماي، ونىڭ تاريحىن ايتۋ. باتىس ءوڭىرىنىڭ قازاق حاندىعىندا الاتىن ورنى تۋرالى تاريحي شەجىرەنى تارقاتىپ ايتىپ، ۇرپاق جادىندا ساقتاۋ. يساتاي مەن ماحامبەت باتىرلار تۋرالى ايتقاندا ۇلت-ازاتتىق كۇرەس تۋرالى ايتىلۋى زاڭدىلىق. سول سەكىلدى، اقمەشىت پەن ۇشقان اتا جەرلەرىنىڭ نەلىكتەن كيەلى جەرلەر ەكەنىن ايتىپ ءتۇسىندىرۋ بىزگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ولاردىڭ نەلىكتەن كيەلى جەر بولعانى تۋرالى اڭىزدار مەن تاريحتان وربىگەن دەرەكتەردى حالىق ءبىلۋى كەرەك. سارمات، ساق كەزىنەن باستالاتىن تاريحي كەشەندەردى ۇلتقا ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك.
«بۇل اسىرەسە، سىرتتان كەلىپ، ىقپال جاساپ جاتقان، بىزگە جات وزگە ەلدىڭ قۇندىلىقتارىنا توتەپ بەرۋ ءۇشىن قاجەت. سولارعا توتەپ بەرە وتىرىپ، ءوز قۇندىلىقتارىمىزدى تەرەڭ بىلۋگە، ونى ءقادىرلەۋگە، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋگە ۇمتىلۋىمىز ماڭىزدى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ 5 جىلعا ارنالعان. وسى باعدارلاما اياسىندا كينولار، كىتاپتار شىعادى. بۇل جۇمىستار وسىمەن اياقتالمايدى. «قاسيەتءتى قازاقستان» دەگەن ەنسيكلوپەديا شىعارامىز. ءالىپبي رەتىمەن شىعاتىن ەنسيكلوپەديانىڭ بيىلعى العاشقى تومىندا استانا قالاسى، اقمولا وبلىسى، الماتى قالاسى، الماتى وبلىسى جيناقتالىپ شىقسا، كەلەر جىلى اتىراۋ، ماڭعىستاۋ، باتىس قازاقستان مەن اقتوبە وبلىستارى ءبىر توم جيناق بولىپ شىعاتىن بولادى. سول ەنسيكلوپەديادا وبلىس ورتالىعى، اۋداندار مەن اۋىلدارداعى قاسيەتتى، كيەلى جەرلەر تىزبەسى جازىلۋى كەرەك. «تۋعان جەر» باعدارلاماسى اياسىندا «ولكەتانۋ» باعدارلاماسى ءجۇرىپ جاتىر. ول جەرگە ءاربىر اۋىلدىڭ تاريحى جازىلۋى قاجەت. سوندىقتان بۇل ەنسيكلوپەديادا بارلىق تىزبەك وسى جوبا اياسىندا جاساقتالاتىن كارتالارعا قاراعاندا كەڭەيتىلگەن تۇرىندە قامتىلاتىن بولادى. حالىق تاعزىم ەتەتىن جەرلەر، جەر-سۋ اتتارى، اڭىز بولىپ بۇگىنگە جەتكەن جەرلەردىڭ بارلىعى وسى ەنسيكلوپەديادا بولۋى ءتيىس. ءار ايماقتاعى قاسيەتتى 100 جەر دەگەنگە، تەك 100 عانا نىسان تىركەلەدى دەپ ويلاۋعا بولمايدى. ماسەلەن، ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى جەراستى مەشىتتەرىنىڭ ءوزى جۇزگە جۋىقتاپ ءبىر بولەك تاراۋ بولسا، كيەلى كەشەندەر ءبولەك تاراۋ بولىپ تىزبەكتەلەدى. قاسيەتتى جەرلەردى انىقتاپ، ولاردىڭ تىزبەسىن جاساۋدا شەكتەۋ قويىلمايدى. ەڭ باستىسى – بۇل ءدىني جوبا ەمەس، عىلىمي جوبا ەمەس. بۇل جوبانىڭ ساياسي-مادەني تاربيەلىك ماقساتتا جۇزەگە اسۋى كوزدەلگەن» دەيدى بەرىك ءابدىعالي ۇلى.
قاسىم حاندى ۇمىتپاۋ كەرەك
كونە سارايشىق قالاسى – التىن وردا داۋىرىندەگى ءۇشىنشى استانا.
نوعاي ورداسى مەن قازاق حاندىعىنىڭ باس قالاسى. ءحىىى-حVءى عاسىرلارداعى ساياسي-ەكونوميكالىق دامىعان، يماندىلىق ورتالىعى بولعان قالا تۋرالى ايتقاندا، قاسىم حان تۋرالى ايتپاي كەتۋ، تاريحقا جاسالعان قيانات بولار ەدى.
قاسىم حان ءوز زامانىندا ۇلتىنا ادال حانداردىڭ ءبىرى بولدى. قازاقتىڭ جەرىن ساقتاۋدا قاسىم حان جانكەشتىلىكپەن كۇرەستى. شەكارا باتىستا – ەدىلگە، وڭءتۇستىكتە – تاشكەنتكە دەيىنگى جەرلەردى قامتىدى. قاسىم حان تۇسىندا قازاق حاندىعى ساياسي ىقپالىن كۇشەيتىپ، ءىرى جانە قۋاتتى حاندىققا اينالدى. دەرەكتەر بويىنشا سارايشىقتا جەرلەنگەن قاسىم حاننىڭ بەيىتىن تاۋىپ، وعان ەسكەرتكىش قويۋ – ءبىزءدىڭ پارىزىمىز.
بۇل تۋرالى «قاسيەتتى قازاقتان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى بەرىك ءابدىعالي ۇلى: «وكىنشىكە قاراي،ءالى كۇنگە قاسىم حاننىڭ بەيىتى تابىلعان جوق. بولاشاقتا ەسكەرەتىن نارسە، قاسىم حانعا اتىراۋ قالاسى ورتالىعىنان كوشە اتاۋى بەرىلىپ، ەسكەرتكىشى بولسا، ۇلت ءۇشىن ابىروي بولماق» دەدى.
«ارالتوبە» ەسكەرۋسىز قالمايدى
ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن ەكىنشى التىن ادام – 1999 جىلى اتىراۋ وبلىسى، جىلىوي اۋدانى اۋماعىنداعى ارالتوبە قورعانىنان تابىلعان بولاتىن. بۇل جەردە بەلگىلى عالىم ز.ساماشيەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيالىق ەكسپەديسياسى كەزەكتى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن.
ب.ز.د. III عاسىرعا جاتاتىن وسىناۋ التىنمەن كومكەرىلگەن جاۋىنگەردى ونىڭ بولات سەمسەرىنە قاراپ، عالىمدار سارماتتاردىڭ كوسەمى دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن ەكەن. قالپىنا كەلتىرىلگەن التىن ادام بۇگىندە اتىراۋ وبلىستىق ءتاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە تۇر. اتىراۋدان تابىلعان التىن ادامعا دەگەن قۇرمەت رەتىندە جەرگىلىكتى، كاسىبي ءمۇسىنشى سەرىك ماتەنيازوۆتىڭ قولىنان شىققان ەسكەرتكىش 2014 جىلى قۇلسارى قالاسى ورتالىعىنا قويىلدى.
«قاسيەتتى قازاقتان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى بەرىك ءابدىعاليۇلى مەن عالىم-ارحەولوگ زەينوللا ساماشيەۆپەن جۇزدەسۋىمىزدە ارالتوبە قورعانىنىڭ رەسپۋبليكالىق تىزىمدە بار-جوعى تۋرالى سۇراعان ەدىك.
بىزگە ءمالىم بولعانداي، بۇل ماسەلە ءسوز جۇزىندە ايتىلعانىمەن تىزىمگە قوسۋ تۋرالى ناقتى شەشىم قابىلدانباعان. ونىڭ سەبەبى، بۇگىنگى تاڭدا ارالتوبە قورىمىنىڭ ورنى توپىراقپەن بىتەلىپ، قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن جەرلەردى تابۋ قيىنداعان. دەگەنمەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ۇسىنىسى ەسكەرىلگەن.
– اتىراۋ وڭىرىنە ساپارىمىزدى قورىتىندىلاي كەلە، رەسپۋبليكالىق تىزىمگە ەنگەن «سارايشىق» قالاشىعى، «اقمەشىت» قورىمى، «ۇشقان اتا» ماۆزولەيى، «ماحامبەت وتەمىس ۇلى» كەسەنەسى قاتارىنا، التىن ادام تابىلعان «ارالتوبە» قورعانى جانە «قۇلشان اتا» جەراستى مەشىتى مەن ەرتە تەمىر ءداۋىرى كىرەتىن «يمانقارا-قويقارا» كەشەنىن تىزىمگە ەنگىزۋ تۋرالى توقتامعا كەلدىك. جالپى، التىن ادامدار تابىلعان بارلىق قورعانداردى رەسپۋبليكالىق تىزىمگە تىركەيمىز. اتىراۋعا كەلگەن ساپارىمىزدىڭ العاشقى كۇنى ۇسىنىس بولىپ قارالعان، تابيعات انانىڭ ءوزى ادامزاتقا سىيلاعان «تۇزدى كول» ەمدىك قاسيەتى بار جەردى جەرگىلىكتى جەردىڭ كارتاسىنا ەنگىزۋ ۇسىنىلدى. اتىراۋ وبلىسى بويىنشا ءبىزگە ۇسىنىلعان ءتىزىم وزگە وڭىرلەرگە قاراعاندا ازداۋ بولىپ تۇر. جەرگىلىكتى جەردەگى قاسيەتتى ءارى كيەلى بولىپ، ولار تۋرالى اڭگىمەلەر عاسىردان-عاسىرعا اڭىز بولىپ، ناقتى دەرەك رەتىندە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ جادىندا قالعان جەرلەردى ءالى دە ىزدەستىرىپ تابۋ قاجەت، – دەدى بەرىك ءابدىعالي ۇلى.
سارايشىق قالاشىعى – نازاردا
«يبن باتتۋتانىڭ ۇلى جىبەك جولىمەن ساياحاتى: مادەنيەتتەر اراسىنداعى ديالوگتى العا باستىرۋ» حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنسياسىندا «قاسيەتتى قازاقتان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى بەرىك ءابدىعاليۇلى رەسپۋبليكالىق دارەجەدە قورعالىپ، تۋريزم ورتالىعى اشىلاتىن ءتورت قاسيەتتى نىساندى اتادى. ولار – «تامعالى»، «سارايشىق قالاشىعى»، «ۇلىتاۋ» ارحەولوگيالىق كەشەندەرى جانە «بوتاي» مادەني كەشەنى. مىنە، وسى ءتورت كەشەندە ەلىمىزدىڭ ءتۋريزىمىن دامىتۋعا باعىتتالعان، رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن ورتالىقتار اشىلادى. مادەني مەكەندە مۋزەي، قوناق ءۇي جانە وزگە دە تۋريستەرگە قىزمەت كورسەتەتىن سەرۆيستىك قىزمەت جولعا قويىلۋ كوزدەلىپ وتىر.
«قاسيەتتى قازاقستان» جوباسىنىڭ باستى ماقساتى – وزگە ەلدەن بۇرىن، ەلىمىزدىڭ ايماقتارىنداعى حالىقتىڭ، بارلىق جەرلەردەگى قاسيەتتى ءارى كيەلى جەرلەرىن تانۋعا جاعداي جاساۋ. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى كورۋ، ءتۇيسىنۋ ارقىلى جادىدا ساقتاپ، ەل مەن جەردىڭ قاسيەتىمەن ماقتانىپ، وسى ەلدىڭ قۇندىلىعىن ساقتاۋعا ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە باعىتتالعان يگى جۇمىستى اتقارۋ – ءبارىمىزدىڭ پارىزىمىز. «يبن باتتۋتانىڭ ۇلى جىبەك جولىمەن ساياحاتى: مادەنيەتتەر اراسىنداعى ديالوگتى العا باستىرۋ» حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنسياسىندا بايانداما جاساعان الىس-جاقىن شەتەل عالىمدارى.
كاسپيي ءوڭىرى تاريحي-مادەني مۇرالارىن تەرەڭ زەرتتەۋلەرى تۋرالى ايتا وتىرىپ، قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان سارايشىق قالاشىعى تۋرالى زەرتتەۋلەر جاساعان، عىلىمي جۇمىستار جازىپ قورعاعان ۇلتتىق مۋزەي مەن ايماقتىق جانە اتىراۋ وبلىستىق مۋزەيلەرىنىڭ جەتەكشى ماماندارىن تىڭداپ، وي-پىكىرىن دە ورتاعا سالدى. حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنسياعا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىبەك ناۋتييەۆ، تۇركيادا انكارا ۋنيۆەرسيتەءتىنىڭ پروفەسسورى گوندۋگدۋي ابدۋللاح، ءازىربايجان ەلىنەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى يسمايلزادە پيراگا، قازاقستاننان پروفەسسور، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەيىمبەت ەرمۇحانوۆ، زەينوللا ساماشيەۆ، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇرات سىدىقوۆ، «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى بەرىك ءابدىعاليۇلى، «حالىق قازىناسى» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى احان وڭعار ۇلى، فيلولوگيا، مادەنيەتتانۋ سالالارىنىڭ عالىمدارى، كورشىلەس رەسەيدىڭ استراحان وبلىسىنىڭ مۋزەي قىزمەتكەرلەرى جانە استانا، الماتى، وڭتۇستىك قازاقستان، قوستاناي، باتىس قازاقستان مۋزەيلەرىنىڭ باسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرى، رەسپۋبليكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى، ولكەتانۋشىلار، تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى، ستۋدەنتتەر قاتىستى. ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن شارادان كەيىن قوناقتار سارايشىق قالاسىندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى مەن «حان وردالى سارايشىق» مۋزەي-قورىعىنا باردى. كونفەرەنسيا جۇمىسىنىڭ قورتىندىلانۋىنا وراي ارنايى ۇيىمداستىرىلعان تەاترلاندىرىلعان قويىلىمدا كوشپەندىلەر مادەنيەتى، ۇلى جىبەك جولى، سارايشىقتىڭ التىن قايىقتى قىزى، سارايشىق حاندارىنىڭ بولاشاق ۇرپاققا ايتقان وسيەتىمەن ساحنالانىپ، كونفەرەنسيا جۇمىسىنىڭ مودەراتورى ز.ساماشيەۆقا جانە تۇركيا، ءازىربايجان، رەسەي ەلدەرىنەن كەلگەن قوناقتارعا وبلىس اكىمى ن.نوعايەۆتىڭ العىسحاتى تاپسىرىلدى.
P.S: سارايشىق جونىندە جازبا دەرەك قالدىرعان عالىمدار، جيھانكەزدەر كوپ بولدى. سولاردىڭ ءبىرى، اعىلشىن كوپەسى انتوني دجەنكينسون: «باتىستا ءپاريجدى كورۋ ارمان بولسا، شىعىستا سارايشىقتى كورۋ تاڭسىق ەكەن. سول قۇمارلىقپەن سارايشىققا كەلىپ، كولىگىمنىڭ بولماي قالۋىنا بايلانىستى ءبىر اي توقتاپ قالدىم. بۇل جەرگە ايىنا جەتى جۇزگە دەيىن كەرۋەن كەلەدى. قالا ۇلكەن ساۋدانىڭ ورنى، ىزدەگەن زاتىڭنىڭ ءبارى بار» دەپ قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان سارايشىق تۋرالى ءدۇيىم الەمگە دەرەك جازىپ قالدىرعان. سان عاسىرلار بويى قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان، سارايشىقتىڭ ءححى عاسىرداعى تاريحي دەرەگى جاڭارىپ، قازبا بايلىققا تولى اتىراۋعا الەمنىڭ بارلىق ەلىنەن تۋريستىك ساپارمەن كەلۋشىلەر كوبەيە ءتۇستى. وسىنداي اسىل
مۇرانى – ساقتاعانىمىز ءۇشىن ۇرپاق الدىندا ۇيالماسىمىز انىق جانە ارمانسىز بولار ەدىك…
تۇرسىن قاليموۆا
اتىراۋ وبلىسى
