جاقىندا الاششىل مەملەكەت قايراتكەرى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ اكەسى، كيەلى سەمەي وڭىرىندە تۇراتىن ابىز اقساقال ابرار اكەتاي ۇلى 91 جاسقا تولدى. ءبىر قاراعاندا مۇندا تۇرعان كوپ جاڭالىق جوق: ۇلى دالا قارتتارى اراسىندا توقساندى بىلاي قويىپ، ءجۇزدى ەركىن ەڭسەرگەندەرى از ەمەس. ءبىراق ساعي اقىن ايتقانداي، «قۇرىشتان قۇيعان قۇدىرەتتەي» كورىنەتىن ءدال وسى قاريانىڭ ومىرىنەن بار عۇمىرىن ۇلتىنىڭ ازاتتىعى مەن ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىنا ارناعان ەر قازاقتىڭ ءور تۇلعاسىن كورۋگە بولادى. ونىڭ اۋلەت شەجىرەسىنەن رەسەي مەن جۇڭگو سياقتى قوس يمپەريا شەكارا بولىسكەندە «وگىز تەرىسى – تالىستاي» قازاق دالاسىنىڭ قالاي جىرىمدالىپ، قالىڭ قازاقتىڭ ءبىر بىرىنەن اجىراپ، الا باعاننىڭ ارعى-بەرگى بەتىندە قالعان تاريحىن كورەسىڭ.

كەڭەس زامانىندا بۇل تاقىرىپقا جازۋعا دا، ايتۋعا دا تىيىم سالىندى. سوندىقتان ونى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىندەر تىم از. ءبىراق قايراتكەر عانا ەمەس، ەنسيكلوپەديست عالىم رەتىندە مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ اكە مەرەيتويىنا ارناعان ەستەلىگىندە وسى ءبىر قيىن-قىستاۋ تاريحتىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلىپ، ارا-جىگى اجىراتىلا جازىلعان.

سول سەبەپتى «قامشى» پورتالىنىڭ وقىرماندارىنا قالىڭ كوپشىلىكتىڭ زور قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعان ەستەلىكتىڭ ءبىر پاراسىن ۇسىنۋدى ءجون كوردىك. 

 مۇحتار قۇل-مۇحاممەد

 اتا تاريحى

 كيەلى اۋلەت 

قازاق ءداستۇرى بويىنشا ءجون سۇراسۋ ازاماتتىڭ تۋعان ەل، وسكەن جەرىن، اتا-تەگى مەن سۇيەگىن بىلىسۋدەن باستالادى. بابالار جورالعىسىن ۇستاي وتىرىپ، بۇگىنگى اڭگىمەنى اتا شەجىرەسىنەن وربىتكەندى دۇرىس كوردىم.

ەسىمدەرىن بالا كۇنىمنەن جاتتاپ وسكەن مەنىڭ بەرگى بەسىنشى اتاعا دەيىنگى بابالارىم شىعىس قازاقستان وڭىرىندە وسىپ-ونسە، ارعى اتالارىم قاسيەتتى تۇركىستان جەرىنەن شىققان ەكەن.

بابالار شەجىرەسى

 اتا-باباسىنىڭ شەجىرەسىن بىلمەيتىن قازاق سيرەك. بالاسىنىڭ ءتىلى شىعىسىمەن-اق اكەسى وعان جەتى اتاسىن جاتتاتقىزادى. بۇل – حالقىمىزدىڭ قادىم زامانداردان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ورمەگى ۇزىلمەي جەتكەن ونەگەلى ءداستۇرى.

اكەم ماعان بالا كەزىمنەن-اق جەتى اتامدى جاتتاتقىزىپ قانا قويماي، عاسىرلار قويناۋىنا سۇڭگىتىپ، اۋليە-انبيەلەردىڭ تاڭعاجايىپ ىستەرى، قاسيەتتى پايعامبارىمىز بەن ونىڭ ساحابالارىنىڭ تاريحى جايلى قيال-عاجايىپ ەرتەگىلەرىنە بەرگىسىز قىزىقتى حيكاياتتاردى اڭگىمەلەپ بەرەتىن.

قولىما العاش قالام ۇستاتىپ، «الىپپەدەن» بۇرىن «قۇراننىڭ» اياتتارىن جاتتاتقىزعان دا ارداقتى اكەم بولدى. ايت-ارافا، ورازا كۇندەرى ۇيگە كەلگەن قوناقتاردىڭ كوزىنشە ماعان «فاتيحا» مەن «ءال-يحلاستى» جاتقا ايتقىزىپ، ءوزى مەيىرلەنە قاراپ وتىراتىن. ءۇمىت اجەم اكەمنىڭ ۇيرەتكەندەرىن جاتار الدىندا قايتالاتىپ، «بالام، كەيىن مەن ولگەندە باسىما كەلىپ وسى ۇيرەنگەنىڭدى وقيتىن بول» دەگەندە، اجەم ءدال بۇگىن ءولىپ قالاتىنداي: «اپا، (مەن اجەمدى وسىلاي دەۋشى ەدىم) ولمەڭىزشى. مەن ونى سىزگە كەز كەلگەن ۋاقىتتا وقىپ بەرەمىن»، – دەۋشى ەدىم جالىنىپ.

اكەمنىڭ ارقاسىندا مەكتەپكە دەيىن-اق قارا تانىپ، باتىرلار جىرى، عاشىقتىق داستانداردى اجەمە داۋىستاپ وقىپ بەرەتىن دارەجەگە جەتتىم.

ول مەنى وسىلاي جەتەلەي وتىرىپ، 13-14 جاسقا كەلگەنىمدە ءوزى كوبىنەسە «ناسابناما» دەيتىن بابالار شەجىرەسىمەن تانىستىرا باستادى.

بۇل ۇزىندىعى 5-6 مەترگە دەيىن جەتەتىن شيىرشىقتالعان پەرگامەنت تەكتەس قاتىرما قاعازعا باسىلعان، ءاربىر اتا-بابامىزدىڭ ەسىمى ادەمى كالليگرافيالىق قارىپتارمەن قىزىل شەڭبەردىڭ ىشىنە قارا سيامەن جازىلعان، تەرىمەن قاپتالعان دوڭگەلەك قوراپقا سالىنعان شەجىرە بولاتىن. ول كىلت سالعاندا قوڭىراۋلاتا اشىلاتىن ەسكى ساندىقتىڭ ىشىندە ساقتالاتىن. اكەم ونى اتا-بابا ارۋاعىنا قۇران باعىشتالاتىن كۇندەرى عانا شىعارىپ، بابالار ەسىمىن داۋىستاپ وقىپ وتىراتىن.

قوڭىراۋلى ساندىقتىڭ ىشىندە بابالارىمىز قاجىعا بارعاندا اكەلگەن قاسيەتتى «قۇران» مەن بورلى قاعازعا مەككە، مەدينانىڭ ادەمى كورىنىستەرى سالىنعان شاعىن پلاكات، قۇل-مۇحاممەد اتامىزدىڭ تاقياسى مەن شاپانى دا بولاتىن. ولاردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ ەڭ قاسيەتتى جادىگەرلەرى رەتىندە بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەتتى.

مەن مەكتەپتى ءبىتىرىپ، 1977 جىلى قازاق ۇلتتىق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇستىم. مەكتەپتە اعىلشىن ءتىلىن وقىسام دا شەت ءتىلىن تاڭداۋ كەزىندە ويلانباستان ارابشاعا توقتادىم. تەزىرەك ءتىل سىندىرىپ، اكەممەن حات-حاباردى ارابشا جازىسۋعا جانە بابالار شەجىرەسىن ءتۇپنۇسقادان وقۋعا اسىقتىم.

اراب قارىپتەرىن بىرنەشە ايدا-اق ەركىن مەڭگەرىپ، حاتتى ارابشا جازۋدى جىلدام ۇيرەنىپ الدىم. ال شەجىرەنى زەرتتەۋ ۇنەمى كەيىنگە قالدىرىلا بەردى.

ۋنيۆەرسيتەتتى ءتامامداپ، وتباسىن قۇردىم. اكەم ءوزىنىڭ ەڭ باعا جەتپەس اسىل قازىناسى – بابالار شەجىرەسىن ماعان سىيلادى. مەن بەلگىلى ارابتانۋشى ماقسۇت شافيعي اعامىزدىڭ كومەگىمەن اراب جانە پارسى تىلدەرىندە ارالاس جازىلعان شەجىرەنى شاما-شارقىم جەتكەنشە قازاقشالاعان بولدىم.

ومىرىمدە ايرىقشا ءىز قالدىرعان قازاق ەنسيكلوپەدياسىنداعى بەرەكەلى جىلداردى ارتقا تاستاپ، ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بار عۇمىرىن قالام مەن كىتاپقا ارناعان ءاز بابالاردىڭ اتا كاسىبىن جالعاستىرىپ، كىتاپ باسۋمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلىككە بەت بۇردىم. وقىرمان قاۋىمنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى-اۋ دەگەن كىتاپتار شىعارا باستادىق. ءسويتىپ جۇرگەندە 1994 جىلى يران يسلام رەسپۋبليكاسى ەلشىلىگىنەن وسى ەلگە شاقىرۋ الدىم.

شاقىرۋ قاعازىن قولىما ۇستاپ تۇرىپ، ەسىمە بابالار شەجىرەسى ءتۇستى. بىرىنشىدەن، يران – يسلام مەملەكەتتەرى ىشىندە ازىرەت ءاليدى ەرەكشە قادىرلەيتىن ەل. ەكىنشىدەن، ءاليدىڭ ءومىرى مەن ۇرپاقتارى تۋرالى ەڭ كوپ زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، بۇل تاقىرىپتى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەگەن مەملەكەت. ەندەشە شەجىرەنى ناقتى تاريحي دەرەكتەر مەن وندا ەسىمدەرى اتالاتىن تۇلعالاردىڭ رەسمي ومىرباياندارىمەن سالىستىرىپ، يراندىق عالىمداردىڭ سۇزگىسىنەن وتكىزىپ الۋدىڭ رەتى ءبىر كەلسە وسى ەلدە كەلەر دەگەن ويمەن اۋلەتىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعىن وزىممەن الا بارۋعا شەشىم قابىلدادىم.

تاريحي قۇجاتتارعا ەرەكشە ىجداعاتتىلىقپەن قارايتىن ەلگە شەجىرەنى كىرگىزۋ ءۇشىن سول كەزدەگى يراننىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى راسۋل يسلامي مىرزامەن كەزدەسىپ، قولجازبانى كورسەتتىم. ەلشى اسا زور ىقىلاسپەن تانىسىپ شىعىپ، كوشىرمەسىن الۋعا رۇقسات سۇرادى. مەن رۇقساتىمدى بەرە تۇرىپ، رەتى كەلسە بۇل تاقىرىپ جونىندە يراندىق تەولوگ عالىمدارمەن كەزدەسۋگە مۇمكىندىك جاساۋدى ءوتىندىم. ول كومەك كورسەتۋگە بەيىل تانىتتى.

ارينە، مەن شەجىرەنى ەشكىمنەن رۇقسات سۇراماي-اق يرانعا اپارا الاتىن ەدىم. ءبىراق ەلگە كىرگىزۋىن كىرگىزگەنمەن ءتارتىبى باسقا جۇرت قايتاردا: «مۇنى قايدان الدىڭىز. ءبىزدىڭ مۇراعاتتاردان رۇقساتسىز الىنعان ەسكى قولجازبا ەمەس پە؟» دەپ اۋرەگە سالا قالعان جاعدايدا ەلشىمەن جۇرگىزىلگەن رەسمي كەلىسسوزدەردىڭ ماعان كومەگى تيەتىنى انىق ەدى.

قوش، سونىمەن، 1994 جىلدىڭ كوكتەمىندە يرانعا دا كەلىپ تۇستىك. قۇرامىندا اتاقتى دەپۋتاتتار مەن گەنەرالدار، ايگىلى اكادەميكتەر مەن جازۋشىلار بار اسا ۇلكەن دەلەگاسيانى سول ۋاقىتتاعى قازاقستاننىڭ يرانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى، كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى، عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ قارسى الىپ، بۇرىنعى «شەراتون»، ول كەزدە «يستيقلال» دەپ اتالاتىن قوناق ۇيگە كەلدىك.

قالىڭ دەلەگاسيا مەيمانحاناعا ورنالاسۋدىڭ الەگىمەن جۇرگەندە اعىلشىنشا سۋداي سويلەيتىن جەكەن قالييەۆ اعامىز ماعان «تەھران تايمس» گازەتىنىڭ ءتىلشىسىن نۇسقاپ، «مىنا جۋرناليست سەنى ىزدەپ ءجۇر» دەدى. ءجون سۇراسا كەلسەم، ول يراننىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى ارقىلى مەن اكەلگەن شەجىرەدەن حاباردار بولىپ شىقتى. سالعان بەتتەن «قولجازبانى كورۋگە بولماس پا ەكەن؟»، – دەپ ءوتىنىش جاسادى. مەن شيىرشىقتالعان شەجىرەنى جازىپ، ەرەكشە ماقتانىشپەن كورسەتە باستادىم. ول سارتىلداتىپ سۋرەتكە تۇسىرە جونەلدى.

«تەھران تايمستىڭ» ءجۋرناليسى گازەت رەداكسياسىندا وتەتىن كەزدەسۋگە شاقىرىپ، وعان ۇلكەن عالىمدار قاتىساتىنىن جەتكىزدى. مەن ەرتەڭىندە گازەت رەداكسياسىندا قوناقتا بولىپ، وندا جيىلعان قاۋىمنىڭ قازاقستاندا يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋى، مەشىت-مەدرەسەلەر جايى، ءدىني ءعىلىم-بىلىمنىڭ دامۋى جانە ءوزىمنىڭ اتا-بابالارىم، قازىرگى كاسىبىم جايلى سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردىم. كەزدەسۋىمىز وتە جىلى شىرايدا ءوتتى.

ەكى كۇننەن كەيىن مەنىمەن ءبىر بولمەگە ورنالاسقان جەكەن اعامىز قوناق ءۇيدىڭ ءبىرىنشى قاباتىنداعى كيوسكىدەن نەگىزىنەن شەتەلدىك وقىرماندارعا ارنالىپ، اعىلشىن تىلىندە جارىق كورەتىن «تەھران ءتايمستىڭ» 1994 جىلدىڭ 9 ماۋسىمىندا شىققان جاڭا سانىن اكەلىپ تۇر. ونىڭ تۇتاس بەتىنىڭ تەڭ جارتىسىنا مەنىڭ كەشەگى سۇحباتىم جاريالانىپتى. ماتەريالدىڭ قاق ورتاسىندا قوناق ۇيگە العاش كەلگەن كۇنى تۇسىرىلگەن مىرزاتاي اعا، جەكەن اعامىز بەن مەنىڭ شيىرشىقتالعان شەجىرەنى ۇستاپ تۇرعان فوتوسۋرەتىمىز دە باسىلىپتى. توبەم كوككە جەتكەندەي بولدى.

قاسيەتتى رۋحتارى ۇرپاعىن قىرىق جىل ەمەس، مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بويى جەلەپ-جەبەپ كەلە جاتقان اتالارىمنىڭ ارداقتى ەسىمدەرى ءۇشىن كەۋدەمدى ماقتانىش كەرنەدى. بابالاردان قالعان اماناتتى باسىن بايگەگە تىگىپ ءجۇرىپ، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن امان-ساۋ جەتكىزگەن اكەمە مىڭ العىس جاۋدىرۋمەن بولدىم.

شەجىرەنىڭ ازىرەت ءاليدىڭ وتانىندا، ۇلكەن عۇلامالار الدىندا تانىلۋى، قۇرمەتتەلۋى قانات ءبىتىرىپ قانا قويماي، ونىڭ عىلىمي قۇندىلىعىنا، تاريحيلىعىنا زور سەنىمدىلىك ورنىقتىردى.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن مۇباراك ءدىنىمىز حالقىمىزعا قايتىپ ورالدى. بارلىق وڭىرلەردەن مەشىت، مەدرەسەلەر اشىلدى. ءتىپتى بۇرىن پارتيا، كەڭەس ورىندارىندا ءتۇرلى جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان ازاماتتار بۇرىنعىسىنشا قىسىلىپ-قىمتىرىلماي، ءدىني جول-جورالعىلاردى ورىنداپ، مۇسىلماندىققا بەت بۇردى. حالىق ءوز قاراجاتىمەن قاجىلىققا بارا باستادى. مەن سول جىلدارى مادەنيەت، اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇردىم.

مينيسترلىكتىڭ اتاۋىنا قاراپ ونىڭ مادەنيەت پەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن باسقاراتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ونىڭ قىزمەتىندەگى «قوعامدىق كەلىسىم» دەگەن ءۇشىنشى باعىت ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن ءدىنارالىق كەلىسىم ماسەلەسىن قامتيتىن. ەلباسىمىز قىزمەتكە تاعايىندار الدىندا: «مادەنيەت پەن اقپارات سالاسىن مەڭگەرگەنىڭدى جاقسى بىلەمىن. ءبىز سياقتى كوپ ۇلتتى، الۋان ءدىندى مەملەكەت ءۇشىن ۇلتتار اراسىنداعى تاتۋلىق، ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ ءوزارا كەلىسىمى دە ەرەكشە مانگە يە. سوندىقتان ۇستارانىڭ جۇزىندەي قىلپىپ تۇرعان وسى ەكى ماسەلەنى باستى نازاردا ۇستاعايسىڭ»، – دەپ ەرەكشە تاپسىرعان بولاتىن.

سول جىلدارى قاجىلىق ماسەلەسىمەن قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسى (ءمۇفتيات) مەن جەكەمەنشىك تۋريستىك كومپانيالار اينالىساتىندىقتان قازاقستاندىقتاردىڭ بارىپ-كەلۋى، قاجىلىق مىندەتتەردى اتقارۋى بارىسىندا كوپتەگەن پروبلەمالار تۋىنداي باستادى. ءبىر جاعىنان بۇل جاعداي اتالعان ماسەلەنىڭ ساۋد ارابياسى مەن قازاقستان تاراپىنان مەملەكەتتىك دەڭگەيدە رەتتەلمەۋىنەن ورىن الدى. وسىنى ەسكەرە كەلىپ ەلباسىمىز: «بىزدە ارنايى ءدىن مينيسترلىگى بولماعانىمەن، ءدىن ماسەلەسى سەن باسقاراتىن مينيسترلىكتىڭ قولىندا. سوندىقتان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانە مۇفتياتپەن بىرگە وسى ماسەلەنى رەتتەۋ ءۇشىن ساۋدياداعى ارىپتەستەرىڭمەن ەكى جاقتى كەلىسسوز جۇرگىزىپ، قازاقستاننان جىل سايىن قاجىلىققا باراتىن ادامداردىڭ كۆوتاسىن بەلگىلەپ، ونى ارنايى قۇجاتپەن بەكىتۋ قاجەت»، – دەپ ناقتى تاپسىرما بەردى.

ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس مەن 2002 جىلدىڭ قاڭتارىندا باس ءمۇفتي، شىعىستانۋشى عالىم ءارى ساۋد ارابياسىندا قىزمەت ىستەگەن ديپلومات ءابساتتار قاجى دەربىسالىمەن بىرگە ەر-ريادقا اتتاندىم. ساپاردا وزىممەن بىرگە ەكىنشى رەت بابالار شەجىرەسىن الا شىقتىم. الاساپىران زاماننىڭ كەدەرگى-كەسەلىنەن اكەتاي اتام قاجىلىق پارىزىن وتەي الماعان ەدى. سوندىقتان مەن اتامنىڭ ءوزى بولماسا دا، الاقانىنىڭ تابى قالىپ، ەسىمى جازىلعان قاسيەتتى شەجىرەنى كۇللى مۇسىلمان الەمىنىڭ قوس كيەسى سانالاتىن مەككە، مەدينەگە جەتكىزۋ ارقىلى بابامنىڭ الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىمدى وتەۋ ءۇشىن اپاردىم.

ارينە، رەسمي تۇردە سالافيتتىك باعىت ۇستاناتىن ساۋد ارابياسىندا اۋليە-انبيەلەرگە سىيىنۋدى بىلاي قويىپ، مۇحاممەد پايعامباردىڭ وزىنە جانە ودان كەيىنگى تۋرا جولدى ءتورت حاليفكە قاتىستى تاريحي ورىندارعا زيارات ەتۋگە تيىم سالىنعانىن، ءتىپتى 1998 جىلى پايعامبارىمىزدىڭ اناسى ءامينانىڭ زيراتىن دا جەرمەن جەكسەن ەتىپ، تەگىستەپ جىبەرگەندىگىنەن جاقسى حاباردار ەدىم.

ساۋديالىق باۋىرلار ءبىزدى زور ىقىلاسپەن قارسى الدى. ەلدە تەك قاجىلىق ىستەرىمەن اينالىساتىن ارنايى مينيسترلىك بار ەكەن. ونىڭ باسشىسى دوكتور ياد بەن امين ماداني مىرزامەن (ول ءقازىر الەمدەگى بارلىق مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنىڭ باسىن قوساتىن «يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ» باس حاتشىسى قىزمەتىن اتقارادى) ىستىق ىقىلاستى كەزدەسۋ وتكىزىپ، باس ءمۇفتي ءا.دەربىسالىنىڭ قاتىسۋىمەن ەكى جاقتى كەلىسىمگە قول قويدىق. كەزدەسۋ سوڭىندا ساۋديالىق عالىم-مينيسترگە شەجىرەنى كورسەتىپ، تاريحىن باياندادىم. قانشالىقتى سالافيت دەسەك تە قاسيەتتى ءدىنىمىزدىڭ قاينار باستاۋىندا تۇرعان ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى جازىلعان شەجىرەنى ول ۇلكەن ىجداعاتتىلىقپەن قاراپ، قازاقتاردىڭ اتا-بابا تاريحىنا ايرىقشا ءمان بەرەتىن داستۇرىنە ءدان ريزا بولدى.

ەرتەڭىندە ساۋد ارابياسىنداعى قازاقستاننىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى باعدات قۇلتاي ۇلى امىرەيەۆ: «ءسىزدى تاق مۇراگەرى حانزادا ابداللا قابىلدايتىن بولدى»، – دەگەن قۋانىشتى حابار جەتكىزدى. شىنىمدى ايتسام، بۇل ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان الدىن-الا جوسپارلانباعان، ءبىراق دەلەگاسيا ءۇشىن وتە جاعىمدى جاڭالىق ەدى.

ساۋد ارابياسى – مۇسىلمان دۇنيەسىندەگى ەڭ باي، ەڭ بەدەلدى ەل بولۋىمەن قاتار كوپ ەشكىمگە يىلە بەرمەيتىن، ءداستۇر-سالتىن، ساراي پروتوكولىن قاتاڭ ۇستايتىن مەملەكەت. تاق مۇراگەرى ابداللا سول كەزدىڭ وزىندە-اق الەمدىك ساياساتقا ەركىن ىقپال ەتە الاتىن اسا بەدەلدى قايراتكەر جانە الەمدەگى ەڭ داۋلەتتى ادامداردىڭ ءبىرى ەدى. فاحد پاتشا 1995 جىلى اۋىر ينسۋلتقا ۇشىراپ، مەملەكەت باسشىسى قىزمەتىن تولىق اتقارا الماعاندىقتان ەلدىڭ ناقتى بيلىگى 1996 جىلدان باستاپ-اق تاق مۇراگەرىنە كوشكەن بولاتىن.

سونىمەن، 2002 جىلدىڭ 5 قاڭتارى كۇنى مەنى، ەلشىنى جانە باس ءمۇفتيدى تاق مۇراگەرى ءوزىنىڭ التىنمەن اپتالىپ، كۇمىسپەن كۇپتەلگەن ءزاۋلىم سارايىندا قابىلدادى. مەن اۋەلى ەلباسىنىڭ سالەمىن جەتكىزىپ، قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن باياندادىم. مۇباراك دىنىمىزگە بەت بۇرعان حالقىمىز ءۇشىن مەشىت، مەدرەسەلەردىڭ ءالى دە جەتىسپەيتىنىن جانە بۇل تاراپتان ساۋديالىق باۋىرلاردان زور كومەك كۇتەتىنىمىزدى دە ۇمىتپادىم. قاجىلىقتىڭ كۆوتاسىنا بايلانىستى ماسەلەنى وڭتايلى شەشكەندىگى ءۇشىن العىس ايتتىم. ءسوزىمدى ەرەكشە ىقىلاسپەن تىڭداعان ول قازاقستان تۋرالى بىرنەشە سۇراقتار قويىپ، ەلباسىمىزدىڭ اتىنا جىلى لەبىزدەرىن ءبىلدىردى.

قابىلداۋعا ۋاقىت تاپقانى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى ايتىپ، ءتۇپ-تامىرى وسى ەلدەن شىققان اتا-بابالارىمنىڭ تۇگەلدەي ءدىن جولىنا قىزمەت ىستەگەندىگىن تىلگە تيەك ەتىپ، ءتىپتى ولاردىڭ ەسىمدەرى جازىلعان شەجىرەنى وزىممەن الا كەلگەنىمدى جەتكىزدىم. ءجۇزى سۇستىلاۋ كورىنەتىن تاق مۇراگەرى ءدال وسى تۇستا كۇلىمسىرەي باسىن يزەپ، ورنىنان تۇردى. سول كەزدە عانا اڭعاردىم، بويى ەكى مەترگە جۋىق، ناعىز پاتشاعا لايىق كەلبەتى بار جان ەكەن.

قوشتاسار ساتتە تاق مۇراگەرى ەلەۋسىزدەۋ ىم قاققانداي بولىپ ەدى، الەكەدەي جالانعان كومەكشىلەرى قارا قىجىمعا التىنمەن اپتالىپ قۇران سۇرەسى جازىلعان قيسۋانىڭ ءبىر بولىگىن اكەلدى. حانزادا بۇل قيسۋا ءبىر جىل بويى كۇللى مۇسىلمان دۇنيەسىنىڭ باس كيەسى سانالاتىن مەككەنىڭ ءال-حارام مەشىتىندەگى قاسيەتتى قاعبانىڭ جامىلعىسى بولعانىن ايتىپ، ونى ماعان سىيعا تارتاتىنىن جەتكىزدى. قۋانىشتان باسىم اينالعان مەن ەكى قولىممەن بىردەي تاق مۇراگەرىنىڭ قولىن الىپ، پروتوكولدىق شەكتەۋلىكتى جيىپ قويىپ، قيسۋاعا ماڭدايىمدى تيگىزدىم.

ارادا ەكى جارىم جىل وتكەندە حانزادا ابداللا ساۋد ارابياسى پاتشاسىنىڭ تاعىنا وتىرىپ، جاسى 90-عا جەتكەنشە ون جىل قاتارىنان ەل بيلەدى. بۇل كەزەڭ ساۋديا تاريحىنداعى ەڭ بەرەكەلى جىلدار رەتىندە تاريحقا ەندى.

ەرتەڭىندە ەلشى ب.امىرەيەۆپەن بىرگە فاحد پاتشانىڭ ۇلى، ەلدەگى جاستار ءىسى جانە سپورت ءمينيسترى حانزادا سۇلتان بەن فاحدپەن، اقپارات ءمينيسترى فۋاد بەن مۋحامماد فاريسيمەن، ونەركاسىپ جانە ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ءارى قازاق-ساۋد ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ ءتوراعاسى، دوكتور يامانيمەن، ادىلەت ءمينيسترى اش-شەيحپەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ، ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن تالقىلادىق. كەيىن بۇل جونىندە ەلشى ب.امىرەيەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان جانە ساۋد ارابياسى» اتتى كىتابىندا: «مادەنيەت، اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم ءمينيسترى باستاعان قازاقستاندىق دەلەگاسيانىڭ ساپارى مەن ونىڭ ساۋد ۇكىمەتىنىڭ بەس بىردەي مۇشەسىمەن بولعان كەزدەسۋلەرى تالقىلانعان سالالارداعى بايلانىستاردىڭ قارقىندى دامۋىنا ىقپال ەتىپ، ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا باعىتتارىنا جول اشتى. قازاقستاندىق مينيستر ساۋد ارابياسىنىڭ تاق مۇراگەرى ابداللا بەن ابدەل ءازيزدىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، ونىمەن جىلىشىرايلى سۇحبات وتكىزدى»، – دەپ جازدى.

جۇرەككە نۇر قۇيعان ىستىق ىقىلاستى كەزدەسۋلەردەن كەيىن ۋمرا قاجىلىعىنىڭ راسىمدەرىن تۇگەل اتقارۋعا كىرىستىم. مەككەدەگى ءال-حارام، مەدينەدەگى «نۇر-مەدينا» مەشىتتەرىندە بولعان نامازداردا دا شەجىرەدەن اجىراعان جوقپىن. ءال-حارامداعى قۇلشىلىق كەزىندە قازاقستاننىڭ قيان تۇپكىرىندە ورنالاسقان ماقانشى اۋىلىنداعى اكەممەن ۇيالى تەلەفون ارقىلى بايلانىسقا شىعىپ، ول بىزبەن بىرگە قاسيەتتى مەشىتتە وقىلعان نامازعا ۇيىدى. ەرتەڭىندە مەدينەدەگى «نۇر-مەدينا» مەشىتىنىڭ ىشىندە ورنالاسقان سۇيىكتى پايعامبارىمىزدىڭ زيراتىنا سالەم بەرگەندە (ساۋديادا پايعامبار زيراتىنىڭ وزىنە زيارات ەتۋگە بولمايدى، وعان قول تيگىزبەستەن جانىنان سالەم نامازىن وقىپ شىعۋعا عانا رۇقسات) دە بابالارىمنىڭ شەجىرەسى مەنىڭ جۇرەك تۇسىمدا بولدى. اسىلزادا اكەمنىڭ ارقاسىندا امان ساقتالىپ، بابالارىمنىڭ كوزىندەي بولعان قاستەرلى قولجازبا اراعا عاسىرلار سالىپ كۇللى مۇسىلمان دۇنيەسىنىڭ قوس كيەسىنە وسىلاي جەتتى.

ءاز بابالارىم ءتۇزىپ، بىرنەشە بۋىن وكىلدەرى تولىقتىرىپ وتىرعان، مۇسىلمان الەمىنىڭ ەڭ قاسيەتتى تورىندە بولىپ، ۇرپاعىن ۇنەمى جەلەپ-جەبەپ كەلە جاتقان شەجىرەدە نە جازىلعان، «وعان كىمدەردىڭ ەسىمى تۇسكەن» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىنداۋى ابدەن مۇمكىن. ەندى وسىعان كەلەيىك.

شەجىرەنىڭ ەڭ توبەسىنە «بيسميللاھير-راحمانير-راحيم» دەگەن سوزدەر جازىلىپ، ودان تومەن «ھازيھي شادجاراتۋن مۋباراكاتۋن»، ياعني «بۇل – قۇتتى شەجىرە» دەگەن تاقىرىپ بەرىلگەن. جالپى، قازاقتىڭ شەجىرەسى ارابتىڭ «شادجارا» – اتا-تەك دەگەن سوزىنەن شىققان.

شەجىرەنىڭ كىرىسپە بولىگى پارسى تىلىندە جازىلىپ، ادام اتادان باستالاتىن ادامزات تاريحىنا جانە ۇلى جاراتۋشىدان تۇسكەن قۇران-كارىمنىڭ قاسيەتىنە توقتالعان. مۇحاممەد پايعامباردىڭ ءومىرى مەن ونەگەلى ىستەرى، حاديستەرى مەن شاريعات زاڭدارى قوزعالىپ، يسلام اشقان قايراتكەرلەر، حاليفتەر، عۇلاما، اۋليە، ماشايىقتاردىڭ ەسىمدەرى كەلتىرىلىپ، ءتورت مازھابتىڭ جاي-جاپسارىنا نازار اۋدارىلعان. يمام اعزامنىڭ ەسىمى اتالىپ، ونىڭ حانافي مازھابى تۋرالى اڭگىمە ەتىلەدى. ءدىن تاراتۋ ىسىنە زور ۇلەس قوسقان ءتۇرلى باپتار، قوجالار، يشانداردىڭ ەڭبەگىنە باعا بەرىلىپ، جوعارعى جاعىنا جەتى ءمور باسىلعان.

قولجازبانىڭ ءدال ورتاسىنان ۇلكەندەۋ شەڭبەر سىزىلىپ، ءار شەڭبەرگە اراب سيفرىمەن رەت سانى قويىلعان. ادام ەسىمدەرى شەڭبەر ىشىنە كالليگرافيالىق قولتاڭبامەن تۇسىرىلگەن.

ءبىرىنشى شەڭبەردەگى ءسوز مۇحاممەد پايعامباردىڭ اتىمەن باستالىپ، وعان «حازىرەت مۇحاممەد مۇستافا ساللاللاھۋ عالەيھي ءۋاسسالام» دەگەن سوزدەر جازىلعان.

ەكىنشى شەڭبەردىڭ ىشىندە «حازىرەت ءالي ءال-مۇرتازا ريزا اللاھۋ عانھۋ»، – دەپ جازىلىپ، كەيىنگى شەڭبەرلەردە ونىڭ ۇرپاقتارى سانامالانا باستايدى. شەجىرەدەمۇحاممەد-حانافيانىڭ ۇرقى: ابد ءال-فاتتاح، ابد ءال-دجاليل باب، ابد ءال-دجاففار باب، ابد ءال-قاححار باب، ابد ار-راحمان بابپەن تىزبەكتەلىپ، ايگىلى ىسقاق بابقا كەلىپ تىرەلەدى. وسىنداي رەتپەن ازىرەت ءالي مەن ىسقاق بابتىڭ اراسى 8 اتانى قۇرايدى.

وسى تۇستا داڭقى قادىم زامانداردان كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەتىپ، كەسەنەسى وڭتۇستىك قازاقستان جەرىندە ورنالاسقان، ەسىمى قازاق قاۋىمىنا ەجەلدەن تانىس ىسقاق باب نەمەسە باباتاعا ارنايى توقتالا كەتكەن ءجون دەپ بىلەمىن.

ەل اۋزىندا ساقتالعان ىسقاق باب تۋرالى كوپتەگەن افسانا-حيكاياتتاردا اڭىزدىڭ سيپاتتارى باسىم بولسا دا، ول ومىردە ناقتى بولعان جانە اتالارى ورتالىق ازياعا قۇتايبا يبن ءمۋسليمنىڭ اسكەرىمەن Vءىىى عاسىردىڭ باسىندا كەلگەن دەپ شامالاۋعا بولاتىن تاريحي تۇلعا. كەيىن بۇل اۋلەتتەن شىققان ءۇش باب – ابد ءال-جاليل باب (قوراسان جانە دۋانا قوجالاردىڭ اتاسى)، ابد ار-راحىم باب (قاراحاندىق قوجالاردىڭ باباسى)جانە ىسقاق باب (باقسايىس جانە اققورعاندىق قوجالاردىڭ اتاسى) بۇگىنگى تاڭداعى ورتالىق ازيا مەن قازاقستان جانە قاشعار ولكەسىنە يسلام ءدىنىن تاراتقان ۇلى ءدىن قايراتكەرلەرى رەتىندە تاريحقا ەندى. ىسقاق باب – قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دە باباسى. وڭتۇستىك وڭىرىنە كەلگەن ساپارىندا مۇحاڭ ونىڭ باسىنا زيارات ەتىپ، كۇتىمى كەتكەن كەسەنەنى قالپىنا كەلتىرۋگە تاپسىرما بەرىپتى.

ىسقاق بابتىڭ كەسەنەسى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى سوزاق اۋدانىنىڭ باباتا اۋىلىنىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان. اۋىلدىڭ جانىندا اراب ساياحاتشىلارى ەڭبەگىندە ءجيى كەزدەسەتىن ورتاعاسىرلىق بالادج قالاسىنىڭ ورنى بار. كەسەنە قالانىڭ ءدال ورتاسىندا تۇر. ارحەولوگ عالىم، اكادەميك ك.م.بايپاقوۆتىڭ دەرەكتەرى بويىنشا كەسەنەنىڭ ىرگەتاسى Vءىىى عاسىرلار شاماسىندا قالانعان. كەيىن ونىڭ ورنىنا حVءىى عاسىردا كەسەنەنىڭ وسى كۇنگە جەتكەن نۇسقاسى بوي كوتەرىپتى. م.اۋەزوۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن 1957-58 جىلى كەسەنەگە العاش رەت ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ، ونىڭ تولىق عىلىمي سيپاتتاماسى جاسالعان.

ىسقاق باب كەسەنەسى مەن ونىڭ جانىنداعى مەدرەسە عيماراتى 2000 جىلى سوزاق اۋدانىنىڭ اكىمى سوزاقباي ءابدىقۇلوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جاڭعىرتىلدى. ۇلى بابا قۇرمەتىنە ۇلان-اسىر اس بەرىلدى. اۋليە تويىنىڭ لايىقتى وتۋىنە ءبىزدىڭ اۋلەت تە ءوز ۇلەسىن قوستى. باباتا كەسەنەسىنە كەيىن «مادەني مۇرا» شەڭبەرىندە كەشەندى تۇردە جان-جاقتى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.

شەجىرەدە ىسقاق بابتان باستاپ، قوجا احمەت ياساۋي مەن ونىڭ اعاسى سادىر اتاعا دەيىن 11 اتانىڭ ەسىمدەرى جازىلعان (يارديل شايح، مۋمين شايح، مۇسا شايح، يسمايل شايح، ومار شايح، حۇسەيىن شايح، وسمان شايح، ماحمۋد شايح، يفتيحار شايح، يبراگيم اتا جانە ونىڭ ۇلدارى ياساۋي مەن سادىر اتا).

ورتاعاسىرلىق عىلىمي ءداستۇر بويىنشا كونە قولجازبالار مەن شەجىرەلەردە اۋليە، انبيەلەر مەن اتاقتى ادامداردىڭ اتى-جونىمەن بىرگە ولاردىڭ رۋحىنا باعىشتالعان تۇراقتى تىركەستەر دە جازىلادى. ماسەلەن، مۇحاممەد پايعامباردىڭ ەسىمى اتالعاندا مىندەتتى تۇردە «ساللالاھۋ عالەيھي ءۋاسسالام» دەگەن سوزدەر قوسىلادى. ماعىناسى: «وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن». شەجىرەدە سونىمەن قاتار كىسى ەسىمدەرىنەن كەيىن «ريزا اللاھۋ عانھۋ» (اللا ريزا بولسىن)، «راحماتۋللاھۋ عالەيھي» (اللانىڭ راحمەتى جاۋسىن)،«قادداسا اللاھۋ سيرراھۋ» (اللا رۋحىن جارىلقاسىن) دەگەن سوزدەر بار ەكەنىن ەسكە سالا كەتكەننىڭ ارتىقتىعى جوق دەپ بىلەمىن.

شەجىرەدە ەسىمدەرى اتالاتىن ءياساۋيدىڭ اكەسى ىبىرايىم اتا مەن ونىڭ جارى قاراشاش انامىز تۋرالى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن ۇلگى-ونەگەگە تولى تالاي حيكاياتتار جەتكەندىگىن جانە ولاردىڭ قازاق داستۇرىنە ساي ءتۇرلى نۇسقالاردا ايتىلاتىنىن اتاپ وتكەن ءلازىم.

ياساۋيدەن تاراعان ۇل جوق. سوندىقتان مۇحاممەد-حانافيا ۇرپاعى ارى قاراي ونىڭ اعاسى سادىر اتانىڭ ۇلى دانىشپان مۇحاممەد قوجا (زارنۋقي) ارقىلى جالعاسادى. دانىشپاننان وربىگەن ۇرپاق مۋحيددين شايح – الاددين شايح – جامالاددين شايح ارقىلى كامالاددين شايحقا كەلىپ تىرەلەدى.

حازىرەت كامالاددين شايحتىڭ داڭقى «باقسايىس اۋليە» دەگەن اتپەن قازاق اراسىنا عانا ەمەس، بۇكىل ورتالىق ازياعا كەڭىنەن جايىلدى. قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ قوجا ناسىلىنەن، ونىڭ ىشىندە ءدال وسى باقسايىس تابىنان شىققان. ۇلى جازۋشى ءۇش رەت (1953 جىلى 3 ماۋسىم، 1958 جىلى 5 ءساۋىر، 1959 جىلى 2 قىركۇيەك) ورىس تىلىندە ءوزىنىڭ رەسمي ءومىربايانىن جازعان، ءبىراق ۇلتشىل، پانيسلامشىل دەگەن سان الۋان ايىپتاۋلاردان كوپ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ول ۇنەمى توبىقتى ىشىندە وسكەندىگىن باسا كورسەتسە دە قوجا ەكەندىگىن اتاماعان. ەرتەرەكتەگى جازبالارىندا اتا-تەگى، ولاردىڭ شىققان جەرى، وسكەن ورتاسى جايلى تولىعىراق ماعلۇمات بەرگەن. ول 1928 جىلدىڭ 29 قاڭتارىندا سماعۇل ءسادۋاقاسوۆقا بەرگەن «ءوز جايىمنان ماعلۇمات» اتتى جاۋابىندا: «مەنىڭ اتالارىم قوجا، العاشقى شىققان جەرى قاراتاۋ دەۋشى ەدى. ۇلكەن اكەمنىڭ ۇيىندە ساقتالعان شەجىرەسىن بالا كەزدە ءبىر كورگەنىمدە ءبىزدىڭ قوجالاردىڭ ارعى اتاسى باقسايىس دەيدى. بۇل ارقاداعى قوجا اتاۋلارىنىڭ بارلىعىنىڭ ۇران قىلاتىن ەڭ ءقادىرلى، ەڭ اتاقتى قوجاسى بولسا كەرەك»، – دەلىنگەن.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ باقسايىس ۇرپاعى ەكەندىگى جونىندە بەلگىلى اۋەزوۆتانۋشىلار: فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى تۇرسىن جۇرتباي، جازۋشىلار كامەن ورازالين، توكەن يبراگيموۆ، شەجىرەشى بەكەن يسابايەۆ، زەرتتەۋشىلەر ب.ساپارالى، س.ساتتاروۆ جانە «مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتا-تەگى» اتتى ارنايى عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى، شىعىستانۋشى عالىم، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ءا.مۋمينوۆ جان-جاقتى دالەلدەپ جازدى.

باقسايىس قوجالاردىڭ تاعى ءبىر كورنەكتى وكىلى – سارعالداق قوجانىڭ ۇلى قوجاحمەتتەن تۋعان ايعانىم انامىز ەدى. ول ايگىلى ابىلاي حاننىڭ بەل بالاسى ءۋالي حاننىڭ جارى، قازاقتىڭ ۇلى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ اجەسى بولدى. ءتىپتى شوقانعا ىرىمداپ ءوزىنىڭ ۇلى باباسى «مۇحاممەد-حانافيا» دەگەن ەسىم بەرگەن دە ايعانىم اجەمىز دەسەدى. باقسايىس اۋلەتىنەن شىققانداردىڭ قاتارىندا قازاقتىڭ العاشقى جۋرناليستەرىنىڭ ءبىرى، اقىن، «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ شىعارۋشىسى ءارى رەداكتورى مۇحامەدجان سەرالين دە بار.

بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى يساتاي ابدىكارىموۆتىڭ نۇسقاۋىمەن باقسايىس اۋليەنىڭ زيراتىن تاۋىپ، كەسەنەسىن كوتەرگەن جانە ءالى كۇنگە دەيىن ونىڭ شىراقشىسى بولىپ كەلە جاتقان ءارى بابامىزدىڭ ءومىرى جايلى ەكى بىردەي زەرتتەۋ ەڭبەك جازعان جاڭاقورعاندىق ەرماحان تورەقوجايەۆقا اۋليەنىڭ بارلىق ۇرپاقتارى اتىنان زور ريزاشىلىعىم مەن العىسىمدى جەتكىزۋدى ءوزىمنىڭ ازاماتتىق پارىزىم سانايمىن.

سونىمەن شەجىرەگە قايتا ورالار بولساق باقسايىس اتامىزدىڭ ۇرپاعى ارى قاراي: ناسىراددين شايح – حابيبوللا شايح – ۋاحيدوللا شايح – قوجا مۇحاممەددين شايح – يسمايىل شايح – قوجا قاسىم شايح – مۇسا قوجا – حاكىم قوجا – احماد قوجا – ابدىكارىم قوجا – ارىسلان قوجا – ءابدىراقىم قوجا – ابدىجالەل قوجا بولىپ 13 اتاعا جالعاسادى.

س.ساتتاروۆ، ءا.مۋمينوۆ دەرەكتەرى بويىنشا م.اۋەزوۆتىڭ اتالارى ءدال وسى تۇستا ابدىجالەل اتامىزدىڭ ۇلكەن ۇلى يبراحيم قوجادان تاراسا، ءبىز مۇزاففار شايحتىڭ تۇقىمى ارقىلى ءوربيمىز.

بابالار شەجىرەسى ارى قاراي سەيىت مۇزاففار شايحتىڭ ۇرپاعى: سەيىت زەينەلعابيدەن شايح – جامالاددين شايح – سەيد حاشيم شاح –– مىرزا شاح – عۇددا شاح – سەيىت ءمىرحاليد شاح – شەيحۇل سەيىت (شەجىرەدەگى تولىق نىسپىسى: حاديم عۇلاما-ي شەيح ۋل-ماشايح سەيد اۋليە قوجا) – قۇل-مۇحاممەد قوجا – سەيىت اكىرام قوجا («اكەتاي») – ابرار قوجا بولىپ مەنىڭ اكەم ابرار اكەتايۇلىنا جەتەدى. ەگەر ازىرەت اليدەن باستاپ، مەنىڭ اكەمە دەيىنگى ارالىقتى سانايتىن بولساق، تۇپ-تۋرا 48 اتا بولىپ شىعادى.

مىنە، مەنىڭ اتا-بابالارىم مەن جالپى ءبىزدىڭ ۇرپاق ءۇشىن كيەلى سانالاتىن شەجىرەنىڭ سىرى وسىنداي. ءقازىر ەسكى قولجازبا قورلارىنان، مۇراعاتتاردان، الىس-جاقىن ەلدەردىڭ كىتاپحانالارىنداعى سيرەك كەزدەسەتىن باسىلىمداردان، جۇڭگو، موڭعوليا، يران، اۋعانستان ت.ب. ەلدەردەن تاريحي وتانىنا ورالعان اعايىنداردان الۋان ءتۇرلى اۋلەت شەجىرەلەرى تابىلىپ، زەرتتەلىپ، باسپا ءسوز بەتىندە جاريالانىپ، كەيدە ءتىپتى جەكە كىتاپ تۇرىندە جارىق كورۋدە. ءبىزدىڭ شەجىرەمىزدىڭ سولارمەن ۇيلەسەتىن دە، كەي جاعدايدا سايكەس كەلە بەرمەيتىن دە تۇستارى بولۋى ابدەن مۇمكىن. مەن ءوز اتا-بابالارىمنىڭ شەجىرەسىنە بىردەن-بىر دۇرىس وسى نۇسقا دەپ ۇزىلدى-كەسىلدى باعا بەرۋدەن اۋلاقپىن. بىرنەشە بۋىن وكىلدەرى جازىپ، ۇنەمى تولىقتىرىلىپ وتىرعان كونە جازبالاردىڭ جاڭساق كەتكەن، كەيبىر وقيعالار مەن تاريحي تۇلعالار ءومىرىن وزگەشە تۇسىندىرگەن تۇستارى بولماي قالمايدى. ەگەر دە مەنىڭ بابالارىم تۇزگەن شەجىرەنى وزدەرىنىڭ قولىندا بار دەرەكتەرمەن، ەسكىلىكتى قولجازبا كىتاپتارمەن، اراب، پارسى جازبا ەسكەرتكىشتەرىمەن سالىستىرۋ ارقىلى عىلىمي نەگىزدە تولىقتىرامىن دەگەن اۆتورلار تابىلسا الدىن-الا ريزا كوڭىلمەن العىسىمدى ايتامىن.

شەجىرە تۋرالى اڭگىمەنى اياقتاي كەلە وقۋى وتە قيىن كالليگرافيالىق قارىپتارمەن اراب، پارسى تىلدەرىندە جازىلعان كونە قولجازبانى قازاق تىلىنە تۇڭعىش اۋدارعان بەلگىلى ارابتانۋشى، كونە ماتىندەردى وقۋ مەن زەرتتەۋدىڭ حاس شەبەرى ماقسۇت شافيعي مىرزاعا، اۋدارما نۇسقاسىنا العاش پىكىر ءبىلدىرىپ، ونداعى ەسىمى اتالعان تۇلعالار ومىرىنە تۇسىندىرمە جاساعان قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى، مارقۇم قالتاي مۇحامەدجانوۆ اعامىزعا، بەلگىلى ارابتانۋشى عالىم، ۇزاق جىلدار باس ءمۇفتي قىزمەتىن ابىرويىمەن اتقارعان ءدىن قايراتكەرى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ءابساتتار دەربىسالى مىرزاعا، ءوزىنىڭ مونوگرافيالىق ەڭبەگىندە شەجىرەگە جان-جاقتى عىلىمي تالداۋ جۇرگىزگەن شىعىستانۋشى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور اشىربەك مۋمينوۆقا، بابا كەسەنەسىنىڭ شىراقشىسى ەرماحان تورەقوجايەۆقا جانە «مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتا-تەگى» اتتى ىرگەلى زەرتتەۋدىڭ اۆتورى سەيىت-ومار ساتتار ۇلى مەن «يسلام جانە قوجالار» اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى، قاراعاندىلىق ايتباي كارىپبەكوۆكە، «ءازيز اۋلەت» اتتى عۇمىرنامالىق بايان اۆتورى، تۇركىستاندىق اقىلبەك مانايبايعا، «ۇلى پايعامبار جانە ۇرپاقتارى» اتتى شەجىرە كىتاپ جازعان بەلگىلى جازۋشى كامەل جۇنىستەگىنە ءوز ەڭبەكتەرىندە مەنىڭ بابالارىمنىڭ شەجىرەسىنە تالداۋ جاساپ، پىكىر بىلدىرگەندەرى ءۇشىن ريزا كوڭىلدەن شىققان شىنايى العىسىمدى بىلدىرەمىن.

قوجالار كوشى

 مەنىڭ التىنشى اتامنان ارعى بابالارىمنىڭ وسىپ-ونگەن جەرى قاراتاۋدىڭ ەتەگى، تۇركىستان توڭىرەگى بولعان ەكەن. بەرگى بابالارىم شىعىس قازاقستاننىڭ اياگوز، ءۇرجار اۋداندارى مەن سوعان شەكارالاس قىتايدىڭ التاي، تارباعاتاي وڭىرلەرىندە وركەن جايىپتى. بۇل – باياعى «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىندا: «ارعى شەتى اياگوز، لەپسى، ءۇرجار. توقسان مىڭعا لايىقتى سوندا جەر بار»، – دەپ جىرلاناتىن، تۇگىن تارتساڭ مايى شىعاتىن قۇنارلى ولكە، قۇتتى مەكەن. ەندى وسى ولكەگە ولار تۇركىستاننان قاشان، قانداي جاعدايدا كەلگەن دەگەن ماسەلەگە توقتالايىق.

قازاق پەن جوڭعاردىڭ 1635 جىلى سالقام جاڭگىر تۇسىندا باستاعان سوعىسى ءبىر عاسىردان استام ۋاقىتقا سوزىلىپ، شىڭعىس حان زامانىندا ءبىر تۋدىڭ استىنان تابىلعان جاۋىنگەر ەكى حالىقتىڭ ەكەۋىن دە ابدەن تيتىقتاتادى. وسى كەزدە قولى دا، قۇرىعى دا ۇزىن رەسەي يمپەرياسى قازاق جەرىنىڭ سولتۇستىگى مەن سولتۇستىك-شىعىسىنا سۇعىنا تۇسەدى. اۋەلى 1716 جىلى ومبى، 1718 جىلى سەمەي، 1720 جىلى وسكەمەن بەكىنىستەرى سالىنىپ، پاتشالىق رەسەي قازاق دالاسىنىڭ بۇكىل تىنىس-تىرشىلىگىن ءدال توبەسىنەن قاراپ باقىلاپ تۇراتىنداي جاعدايعا جەتەدى.

قازاق حالقىنىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسىنىڭ العاشقى كەزەڭى 1723 جىلى باستالىپ، ۇزدىكسىز سوزىلعان قاندى قاقتىعىستار 1730 جىلى اڭىراقاي تۇبىندەگى تاريحي شايقاستا قازاقتاردىڭ جەڭىسىمەن اياقتالعانىمەن جوڭعارلار جاعى وڭايلىقپەن تىنىشتالا قويمادى. ەس جيىپ، كۇش بىرىكتىرگەن سوڭ 1739-43 جىلدارى قالدان سەرەننىڭ باسشىلىعىمەن قايتا شابۋىلعا شىعىپ، ابىلاي حاننىڭ ءوزىن تۇتقىنعا الادى. قاھارىنا مىنگەن قازاقتار جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ، ابىلايدى دا بوساتادى، جوڭعارلاردى دا تارباعاتاي مەن التايدان اسىرا تۇرە قۋىپ، ويسىراتا سوققى بەرەدى. قالدان سەرەن دۇنيە سالعان سوڭ ولاردىڭ ءوز ىشىندە بيلىككە تالاس باستالىپ كەتتى.

جوڭعارلارمەن عاسىردان استام ۋاقىت بويىنا ۇزدىك-سوزدىق جۇرگىزىلگەن سوعىس قازاق حاندىعىن السىرەتىپ جىبەرسە دە، ەل باعىنا قاراي تاريح ساحناسىنا ابىلايداي ايبىندى حان شىقتى. ول اۋەلى ابدەن بەرەكەسى كەتكەن حالقىنىڭ ەسىن جيىپ، ەڭسەسىن تىكتەيدى. ءۇش جۇزگە ءبولىنىپ، ىدىراي باستاعان حاندىقتى ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرىپ، بۇكىل قازاقتىڭ بىرەگەي بيلەۋشىسى رەتىندە التىن تاققا وتىرادى. ساياسات ءۇشىن قوس وكپەدەن قىسقان ەكى الىپ كورشىسىنە الۋان ءتۇرلى ديپلوماتيالىق ءايلا-تاسىل دە قولدانىپ، قازاقتىڭ ەسەسىن دە، نەسىبەسىن دە ەشكىمگە بەرمەيدى.

ابىلاي دۇنيە سالعان سوڭ قازاق قوعامى تاعى دا قوجىراي تۇسەدى. بۇل كەزدە جوڭعار حاندىعى ءبىرجولاتا كەلمەسكە كەتسە دە، ونىڭ ورنىن الپىس ەكى ايلالى سين يمپەرياسى باسقان بولاتىن. ابىلايدىڭ داڭقتى بابالارى زامانىندا قازاققا تاۋەلدى بولعان قوقان حاندىعى دا باس كوتەرىپ، وڭتۇستىكتەگى قازاقتىڭ شۇرايلى جەرلەرىنە اۋىز سالا باستايدى. 1819 جىلى ورتا ءجۇزدىڭ سوڭعى حانى ءۋالي وپات بولادى. حاندىق بيلىكتى ءبىرجولاتا جويۋدى كوزدەگەن رەسەي يمپەرياسى ەجەلگى اتا داستۇرىمەن سايلاعان عۇبايدوللانى بەكىتپەي، دالا ولكەسىندە گراف م.م.سپەرانسكييدىڭ رەفورماسىن باستاپ كەتەدى.

رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاقتاردىڭ حاندىق بيلىگىن تۇپ-تامىرىمەن قۇرتۋدى الىستان بولجاپ، قاپىسىز دايىندىقپەن كەلگەنىنىڭ ءبىر بەلگىسى رەتىندە يمپەراتور ءبىر كۇننىڭ ىشىندە، ياعني 1822 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا 10 بىردەي زاڭعا قول قويادى. ولاردىڭ ىشىندە قازاقتاردى وتارلاۋدىڭ قاتاڭ ءتارتىبى بەكىتىلگەن «بۇراتانالاردى» باسقارۋ جونىندەگى جارعى»، «قىرعىز-قايساقتاردى» باسقارۋ جونىندەگى جارعى»، «ءسىبىر گۋبەرنيالارىنداعى مەكەمەلەر» ت.ب. قۇجاتتار بولدى.

«قىرعىز-قايساقتاردى باسقارۋ جونىندەگى جارعىعا» سايكەس ورتا جۇزدەگى حاندىق بيلىك تاراتىلىپ، قازاق جەرىنە اكىمشىلىك-اۋماقتىق رەفورما جۇرگىزىلدى. وعان سايكەس 50-60 ۇيدەن – اۋىل، 10-12 اۋىلدان – بولىس، 15-20 بولىستان – وكرۋگ جاسالدى.

جاڭا رەفورماعا سايكەس العاشقى وكرۋگ 1824 جىلى 8-ساۋىردە ءۋالي حان ورداسىنىڭ ءتورى سانالاتىن قارقارالىدان اشىلسا، 1825 جىلى – قۇسمۇرىن، ال 1826 جىلى – باياناۋىل، اياگوز وكرۋگتەرى قۇرىلىپ، ولارعا ءبىر-بىر اعا سۇلتان سايلاندى.

ارينە، وتارشىل اپپارات بار قازاقتىڭ باسىن قوسقان ايبىندى حاننىڭ ورنىنا باس-باسىنا بي بولعان سۋ جاڭا اعا سۇلتاندار مەن تورەلەرگە شەن، شەكپەن تاراتىپ ءماز قىلعان سوڭ بەكىنىستەر مەن قامالدار سالا باستايدى، ەل ىشىنە اسكەر توعىتىلادى.

ەگەر سپەرانسكيي رەفورماسىنا دەيىن قازاق دالاسىن 1803 جىلى قۇرىلعان جايىق كازاك اسكەرلەرى (ولاردىڭ سانى 1856 جىلى 75 مىڭ مۇزداي قارۋلانعان ادامعا جەتتى)، 1808 جىلى جاساقتالعان ءسىبىر كازاك اسكەرلەرى (ونداعى كازاكتار سانى 1825 جىلى 36 مىڭنان استى) قورشاپ تۇرسا، 1840 جىلى «ورىنبور كازاك اسكەرلەرى جونىندە ەرەجە» قابىلدانىپ، جالپى قۇرامى 65 مىڭ كازاكتاردان قۇرالعان اسكەري اتامانىنىڭ دارەجەسى ديۆيزيا كومانديرىمەن شەندەس جاڭا جازالاۋشى وتارلاۋ اپپاراتى جاساقتالدى.

وسىلايشا سايىن دالانىڭ ەركىن ۇلانى – ەرجۇرەك قازاقتاردىڭ ەرلىك پەن قاھارماندىققا تولى ەجەلگى داۋرەنى كەلمەسكە كەتىپ، ولاردىڭ ۇرپاعى ءبىرجولاتا وتارشىلدىق قامىتىن كيەدى.

قازاق دالاسىنا تۇسكەن بەكىنىستەرگە اۋەلى – قورعان، بۇدان كەيىن – سولدات كازارماسىنىڭ ىرگەسى قالانىپ، ىلە-شالا شىركەۋ سالىناتىن. بەكىنىستەرگە ىشكى رەسەيدەن قاشقان-پىسقان تاتار، باشقۇرت سياقتى مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ وكىلدەرىمەن قاتار، قازاق اراسىندا ءىشىنارا اسىراۋسىز، قاراۋسىز قالعان مىسكىندەر جۇمىسقا تارتىلىپ، بىرتىندەپ شوقىندىرىلا باستايدى. ءتىپتى اسكەري كيىم، شەن-شەكپەن ءۇشىن قازاقتاردىڭ ءوز ەركىمەن شوقىنۋى سياقتى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جات قىلىقتار دا ورىن الا باستادى.

ەل اعالارى مۇنداي سوراقىلىققا توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن جەر-جەردەن مەشىت، مەدرەسەلەر اشىپ، حالىقتى مۇسىلمانشىلىققا تاربيەلەۋدى كۇشەيتۋ ءىسىن قولعا الادى. ءدال وسى كەزدە نايماننىڭ ايگىلى رۋباسى اقتايلاق ءبيدىڭ شاقىرۋىمەن قاراتاۋدان شىعىس قازاقستان جەرىنە قوجالار كوشى كەلەدى.

تاپ وسى جەردە مىنا ءبىر جايدىڭ باسىن اشىپ العان ءجون. كەڭەس زامانىندا شىققان 12 تومدىق ەنسيكلوپەدياداعى ماقالادا اقتايلاق ءبيدىڭ تۋعان، ولگەن جىلدارى بەلگىسىز دەپ كورسەتىلسە، تاۋەلسىزدىك كەزىندە جارىق كورگەن 10 تومدىق ۇلتتىق ەنسيكلوپەديادا اقتايلاقتى حVءىىى عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا دۇنيەگە كەلىپ، 19 عاسىردىڭ ورتا شەتىندە دۇنيە سالعان دەپ بەرىلگەن. مەنىڭ ويىمشا، سوڭعى ماقالانىڭ اۆتورى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى س.قورابايدىڭ دەرەكتەرى شىندىققا جاقىن.

اقتايلاق بي جاناق اقىننىڭ زامانداسى بولعان. ەل اۋزىندا بي مەن اقىننىڭ قاعىسۋى تۋرالى ولەڭ-جىر دا ساقتالعان. جاناق اقىن 1770 جىلى تۋىپ، 1856 جىلى دۇنيە سالعان. اقتايلاق بي دە وسى شامادا ءومىر سۇرگەن.

مۇنى تاپىشتەپ جازىپ وتىرۋىمنىڭ سەبەبى قازاقشا ۋيكيپەديادا اقتايلاق ءبيدى 1720-1816 جىلدار اراسىندا ءومىر سۇرگەن دەگەن جاڭساق دەرەك بەرىلگەن. بۇل، ارينە، شىندىقتىڭ اۋلىنان مۇلدە الىس جاتىر.

اقتايلاق بي «ەكى قىرىق، ءبىر ون بەستەن اسىپ تۇرمىن. اياقتى اپىل-تاپىل باسىپ تۇرمىن»، – دەپ ءوزى ايتقانداي، ۇزاق جاساپ، 95 جاستان اسقاندا ومىردەن وتكەن.

قاراتاۋدان اسقان قوجالار كوشى ءحىح عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىندا وسى كۇنگى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اياگوز وڭىرىنە كەلىپ قونىستانعان. بۇل اقتايلاقتىڭ سەكسەننەن اسىپ، ناعىز ابىز اقساقال جاسىنا كەلگەن شاعى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر قوجالار كوشى شىعىس قازاقستان جەرىنە حVءىىى عاس