مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ «كۇللى جەر ءجۇزى ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا وزگەرۋدە. الەمدە باعىتى ءالى بۇلىڭعىر، جاڭا تاريحي كەزەڭ باستالدى» [1]. دەگەن ويعا تابان تىرەگەن باعدارلامالىق ماقالاسى تاريحي تۇرعىدان مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ وتكەن عاسىردىڭ باسىندا جاريالاعان «ويان، قازاق!» اتتى مانيفەسىن ەسكە سالادى. وتكەن تاريحىمىز بەن وسى كونتەكستە بۇگىنگى جاعدايىمىزدى تۋرا قورىتۋ ىسىندە بۇل ماقالا تاۋەلسىز ويلاۋدىڭ فيلوسوفيالىق ءادىس-قۇرالى مىندەتىن اتقارىپ وتىر.
ماسەلە مىنادا. ۇلتتىڭ تاريحي تاجىريبەسىن عىلىمي تۇرعىدان قورىتۋ ءىسى ەلىمىزدە وتكەن عاسىردا تىكەلەي سوۆەتتىك يدەولوگيانىڭ ارناسىندا جانە قاتال باقىلاۋى بويىنشا ءجۇردى. باسقاشا بولۋى دا مۇمكىن ەمەس-تىن. ويتكەنى ەلدىڭ تاريحىن جازۋ، ونى فيلوسوفيالىق تۇرعىدان قورىتۋ قىزمەتى يمپەريالىق ۇستانىمداعى ساياسي جۇيە قالىپتاستىرعان زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى ارقىلى جۇرگىزىلدى. تاريح، فيلوسوفيا جانە باسقا گۋمانيتارلىق عىلىم سالالارىندا جازىلعان ەڭبەكتەر مىندەتتى تۇردە بيلىكتىڭ يدەولوگيالىق تالاپ-تىلەگى مەن تالعامىنا سايكەس كەلۋگە ءتيىستى بولدى. قوعامدىق ويدىڭ كورىنىسى رەتىندە ەلىمىزدە سوۆەتتىك كەزەڭدە قالىپتاسقان گۋمانيتارلىق عىلىم سالالارى بەلگىلى دارەجەدە اعارتۋشىلىق جانە ۇلتتىق ويلاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ مىندەتىن اتقارعاندىعىن جوققا شىعارۋ، ارينە ورىندى بولماس ەدى. دەگەنمەن، ولار باسىم تۇردە وتارلاۋشى مادەنيەتكە تاۋەلدىلىكتى كۇشەيتە ءتۇسۋ، تىپتەن ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ءتۇپنۇسقالىق بولمىسىن السىرەتىپ، ونى كوشىرمە مادەنيەتكە اينالدىرۋ مىندەتىن دە اتقاردى. سونىڭ بىردەن-بىر ايعاعى، ۇلتتىق تاريح پەن قوعامدىق وي وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى مەن شىنايى بولمىسىن قورىتۋدا ەسكى مەتودولوگيالىق ءادىس-قۇرالداردان ارىلا الماي كەلەدى. باسقاشا ايتقاندا، ولار وسى كۇيدە قالا بەرمەك، ەگەر ۇلت شىندىعىن تانىپ-بىلۋدە جاڭا دا تاۋەلسىز ويلاۋ فيلوسوفياسىن مەڭگەرۋدى ماقساتتى ءارى جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىرماسا. رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسى تاۋەلسىز ويلاۋ فيلوسوفياسى دەگەن ويدى ءبىز وسى تۇرعىدان تۇسىنەمىز.
ماسەلەن، ءبىزدىڭ وتكەن تاريحىمىزعا، اسىرەسە، ونىڭ سوڭعى ەكى-ۇش عاسىرلىق كەزەڭىن تۋرا قورىتۋعا قاتىستى قوعام كوڭىلىندەگى الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ وتىرعان ساۋالدار بار. بۇل ماسەلەدە اشىقتىق قاجەت-اق. قىسقاشا بولسا دا وسى تاقىرىپقا توقتالايىن.
بۇل الاڭداۋشىلىقتى تۋعىزىپ وتىرعان ەڭ كەم دەگەندە مىناداي ەكى سەبەپتى ءبولىپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى. مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزگە شيرەك عاسىردان اسىپ بارا جاتسا دا، بىرىنشىدەن، «ءبىز قانداي قوعامنان شىقتىق، ول جۇيەدە ءبىزدىڭ تاپقانىمىز باسىم با، جوق الدە جوعالتقانىمىز باسىم با؟» دەگەن، ەكىنشىدەن، «قانداي قوعام قۇرۋ جولىندا تۇرمىز، ەرتەڭگى كۇنىمىز جاس بۋىن ۇرپاققا جايلى تيەدى مە، وزگەگە كىرىپتارلىقتىڭ جاڭا تۇرىنە تاپ بولمايمىز با؟» دەگەن ساۋالداردىڭ قوعام كوڭىلىنەن ءالى دە بولسا سەيىلە قويماعاندىعى ەشقانداي دا قۇپيا بولماسا كەرەك. قوعام وسى ساۋالدارعا تۇششىمدى جاۋاپ العىسى كەلەدى جانە ونداي جاۋاپ الۋعا ول تولىق قۇقىلى.
شىنىن ايتۋ قاجەت، مەملەكەت ءوز تاراپىنان تاريح عىلىمى مەن تاريحشىلارعا تاريحي شىندىققا جەتۋگە قاجەت العىشارتتاردى قالىپتاستىرۋ ىسىندە ءبىراز جۇمىستار اتقاردى. ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جۇرگىزىلگەن «مادەني مۇرا»، «حالىق تاريح تولقىنىندا» اتتى مەملەكەتتىك باعدارلامالار بۇل پىكىرگە نەگىز بولا الادى. «رۋحاني جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا، — دەپ كورسەتەدى مەملەكەت باسشىسى – ول اداسۋعا» باستاماق. قازاق رۋحانياتىنا ءنار بەرەتىن سونداي رۋحاني باستاۋ كوزدەرىنىنڭ ءبىرى – الاش مۇراسى، ۇلتتىڭ ءوزىن-وزى ساقتاۋ ءۇشىن جۇرگىزگەن ارپالىستى كۇرەسىنىڭ تاريحى. تاۋەلسىزدىك كەزەڭدە بۇل تاقىرىپ قانداي دارەجە جانە مازمۇندا شەشىمىن تاپتى، ەندى وسى ماسەلەگە توقتالايىن.
جاقىندا عانا الماتىدا بولىپ وتكەن «بولشيەۆيكي ۆ كازاحستانە: زلو يلي بلاگو؟» دەگەن دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ ماتەيالدارى ينتەرنەت ارقىلى جارىق كوردى [2]. مىنە وسى ماتەريالداردا چ.لاۋمۋلين جانە ب.سۋلتانوۆ سياقتى ارىپتەستەرىمىز «قازان ريەۆوليۋسياسى بولماسا قازاقستان بۇگىندە شامامەن اۋعانستان قاتارىنداعى قوعام دەڭگەيىندە بولار ەدى»، — دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
مۇنداي كوزقاراستى اتالعان ازاماتتارعا عانا تيەسىلى كوزقاراس رەتىندە قابىلداۋ، ارينە، جاڭىلعاندىق بولار ەدى. ءبىزدىڭ قوعامدا مۇنداي كوزقاراستاعىلار از ەمەس. شىندىق سولاي. بۇل جەتپىس جىلدان استام ۋاقىت بويى ۇستەمدىك قۇرعان سوۆەتتىك يدەولوگيانىڭ ارتىندا قالدىرعان مۇراسى. سوۆەتتىك يدەولوگيا قوعامدىق ومىردە ۇستەمدىك قۇرىپ وتىرعان جوق، ءبىراق ونىڭ قوعامدىق ساناعا تاستاعان داندەرى ءالى دە جەمىستەرىن بەرۋدە. سونىڭ بىردەن-بىر كورنىسى جوعارىدا كەلتىرىلگەن پىكىر. ال ول پىكىردىڭ استارىندا «1917 جىلى قازاق قوعامى ءۇشىن سوۆەتتىك بيلىككە بالاما بيلىك بولعان ەمەس» دەگەن بولشيەۆيكتىك تۇجىرىمنىڭ جاتقاندىعىن ايتقان ءجون.
سوۆەتتىك كەزەڭدە مۇنداي كوزقاراستاعىلار كەنەسارى قاسىم ۇلى قوزعالىسىن — فەودالدىق-مونارحيالىق، ال الاش قوزعالىسىن — تار ۇلتتىق-سەپاراتيستىك قوزعالىس رەتىندە باعالادى. ياعني، قازاق قوعامىن ءوز بەتىنشە دەربەس ءومىر سۇرە المايتىن قوعام رەتىندە كورسەتۋگە تىرىستى.
ال شىنايى ومىردە سوۆەت وكىمەتىنە بالاما بيلىك بولدى ما؟ ارينە، بولدى. ول 1917 جىلى 5-13 جەلتوقسان كۇندەرى ورىنبور قالاسىندا وتكەن 2ء-نشى جالپىقازاق سەزى سايلاعان الاشوردا ۇكىمەتى بولاتىن. الاشوردا ۇكىمەتى ون بەس ادامنان تۇردى. بۇدان تىس ون ورىن قازاق جەرىندەگى باسقا ۇلت وكىلدەرىنە قالدىرىلدى. ساپالىق تۇرعىدان العاندا ۇكىمەتكە مۇشەلىككە سايلانعان ون بەس ادامنىڭ ون ءتورتى جوعارى ءبىلىمدى، تەك بىرەۋىنىڭ عانا (وتىنشى ءالجانوۆ) ارنايى ورتا ءبىلىمى بار-تىن. ۇكىمەتتىڭ قولىندا الاش پارتياسى دايارلاعان باعدارلاما بولدى. قازاق قوعامىنا بايلانىستى ونداي باعدارلاما بولشيەۆيكتەر پارتياسىندا بولعان ەمەس. تاريحي قۇجاتتارمەن مۇقيات تانىسقان ادام بۇل پىكىردىڭ دۇرىستىعىنا جەڭىل كوز جەتكىزە الادى.
الاش قوزعالىسى – بۇل ەشقانداي دا رەتروگرادتىق قوزعالىس ەمەس، ول ازاتتىققا، ەركىن دامۋعا ۇمتىلعان قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى بولاتىن. ياعني، كەمەل اقىل-وي تۇرعىسىنان الاش تاقىرىبى داۋلى تاقىرىپقا اينالۋعا ءتيىس ەمەس-تىن. ويتكەنى، بىرىنشىدەن، ءوز باعدارلامالارىنا سايكەس الاشتىقتار پولياكتار نەمەسە فيندەر سياقتى رەسەيدەن ءبولىنىپ، دەربەس مەملەكەت قۇراتىنىن مالىمدەگەن جوق. ولار ەگەر رەسەي دەموكراتيالىق فەدەراسيالىق مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا كوشسە، قازاق قوعامى ونىڭ قۇرامىندا اۆتونوميا تۇرىندە بولاتىندىعىن جوبالادى. ەكىنشىدەن، الاشتىقتار قوعامدىق دامۋدا ەۋروپالىق جولدى، ياعني دەموكراتيالىق جانە رىنوكتىق قۇندىلىقتاردى ۇستاناتىندىقتارىن ءوز باعدارلامالارىندا اشىق جاريا ەتتى. باسقاشا ايتقاندا، ۇلت تاريحىنداعى بۇل بۋىن ۇلت ءومىرىن بەيبىت ەۆوليۋسيالىق جولمەن رەفورمالاۋ ۇستانىمىندا تۇرعان بۋىن بولاتىن. ۇشىنشىدەن، ءا.بوكەيحانوۆ پەن ونىڭ سەرىكتەرى وزدەرىن ۇلى ورىس مادەنيەتىنە جاقىن تۇرعاندىقتارىن، تىپتەن وسى جولدا وزدەرىن شاكىرت سانايتىندىقتارىن ىلعي دا ەسكەرتىپ وتىردى. قازاق قوعامىندا ورىس ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ناسيحاتتاۋ جولىندا تۇردى. ءا.بوكەيحانوۆ، ماسەلەن، ل.ن. تولستويدى سوڭعى پايعامبار سانادى.
باسقاشا ايتقاندا، سوۆەتتىك يدەولوگيا كورسەتۋگە تىرىسقانداي، الاشتىقتار تار اۋقىمداعى ۇلتشىلدار ەمەس-تىن. ولار بەرىك جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار ۇستانىمىندا تۇرعان بۋىن ەدى.
الاش قوزعالىسىنىڭ تابيعاتىن تۋرا ءتۇسىنۋ ءۇشىن قوزعالىستىڭ نەدەن باستالعاندىعىنا كوڭىل اۋدارعان ءجون. قازاق ازاتتىق قوزعالىسى اعارتۋشىلىق قىزمەتتەن باستالدى. سونداي-اق، اعارتۋشىلىق تولىققاندى قوعامدىق قۇبىلىس رەتىندە كورىنۋى حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىنە، ياعني الاش زيالىلارىنىڭ قىزمەتىنە تۇس كەلدى. جالپىۇلتتىق «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ (1911-1915)، «قازاق» گازەتىنىڭ (1913-1918)، ەكى ميلليونعا جۋىق تيراجبەن باسىلعان (ريەۆوليۋسيالىق وزگەرىستەرگە دەيىن) قازاق كىتاپتارىنىڭ جارىق كورۋى جانە باسقا اتقارىلعان ىستەر وسى تۇجىرىمعا نەگىز بولا الادى.
قازاق اعارتۋشىلىعىنىڭ حرونولوگيالىق اۋقىمى جونىندە. سالىستىرمالى تۇرعىدان العاندا، ماسەلەن، ەۋروپالىق اعارتۋشىلىق ەشقانداي دا سىرتقى ارالاسۋسىز بارلىق قالىپتاسۋ جانە دامۋ ساتىلارىنان ەمىن-ەركىن ءجۇرىپ ءوتتى. ال ونىڭ وكىلدەرى ەشقانداي دا رەپرەسسيا قۇربانى بولعان ەمەس.
ال قازاق اعارتۋشىلىعى بارلىق بەلگىلەرىمەن تولىققاندى تۇتاس قوعامدىق پروسەسس رەتىندە حح عاسىردىڭ باسىندا قارقىندى ءورىس العانىمەن، بيلىك تاراپىنان قويىلعان ۇلكەن كەدەرگىلەرگە كەزىكتى. ول بار بولعانى 20 جىلعا جەتەر-جەتپەس مەرزىمگە سوزىلدى. ال ونى باستاپ، باعىت-باعدارىن انىقتاعان تۇلعالار تۇگەلدەي دەرلىك رەپرەسسيا قۇربانى بولدى. ال مۇنداي تراگەديانى ەۋروپالىق بىردە-بىر ۇلت باسىنان كەشىرگەن جوق. سوعان قاراماستان قازاق زيالىلارىنىڭ 20-30 جىلدا ءجۇرىپ وتكەن جولى كەز-كەلگەن زەردەلى ادامدى تاڭعالدىرماي قويمايدى.
حح عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلت زيالىلارىنىڭ الدىنا قويعان مىندەتى قازاق دەگەن «حالقىن ۇلت دەڭگەيىنە كوتەرۋ»، ءوز ەلىن «جات ۇستەمدىكتىڭ تەپكىسىنەن قۇتقارىپ ءوز مەكەمەلەرىنە يە، تاۋەلسىز ءبىر جەكە تۇلعاعا اينالدىرۋ» (م.شوقاي) بولدى جانە وسى مۇراتقا جەتۋ جولىندا حالىق بۇقاراسىمەن ارادا ورتاق سانا قالىپتاستىرۋعا كۇش سالدى.
وسى رەتتە قازاق اعارتۋشىلىعى مەن ۇلتشىلدىعىنا تيەسىلى مىناداي ءبىر جاعدايعا نازار اۋدارۋعا تۋرا كەلەدى. قالىپتى دا بەيبىت دامۋ جاعدايىندا اعارتۋشىلىق قىزمەت ۇلتتىق ءتىلدىڭ، ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ، جاڭا ساتىداعى ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ، ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن سانانىڭ قالىپتاسۋىمەن اياقتالماق. قورىتا ايتقاندا، اعارتۋشىلىق ۇلت ءۇشىن ۇيىتقى ەلەمەنت قىزمەتىن اتقارادى. سول سياقتى ۇلتشىلدىق تا بۇل كەزەڭدە پروگرەسشىل كۇش ورنىندا ءجۇرىپ، قوعامدى ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك پەن ەركىندىككە باستاپ، مەملەكەتشىلدىك ۇستانىمنىڭ قالىپتاسۋىنا يگى اسەرى بولماق.
قازاق اعارتۋشىلىعى مەن ۇلتشىلدىعىنىڭ تاعدىرى قايعىلى قالىپتاستى. ولار كوزدەگەن ماقساتىنا جەتە الماي، بار بولعانى جيىرما جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا بەلسەندى قىزمەتتەن ىعىستىرىلدى.
1933 جىلى 16 اقپاندا ارحانگەلسك تۇرمەسىندە جاتقان احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەكاتەرينا پاۆلوۆنا پەشكوۆاعا: «يا پەداگوگ، سۆيازاۆشيي س رابوتوي پروسۆەتيتەلنوي وبششەستۆەننو-كۋلتۋرنۋيۋ، پۋبليستيچەسكۋيۋ، ليتەراتۋرنۋيۋ، ي كاك سىن پورابوششەننوي ناسيي، پروۆوديۆشيي ۆ سۆوەي رابوتە وپرەدەلەننۋيۋ پوليتيچەسكۋيۋ يدەيۋ – يدەيۋ وسۆوبوجدەنيا كازاحسكوگو نارودا چەرەز بوربۋ پروتيۆ سۋششەستۆوۆاۆشەگو رەجيما، چەرەز كۋلتۋرنوە رازۆيتيە ي چەرەز ۋگلۋبلەنيە سوزنانيا نارودا؛ زا چتو پريحوديلاس سيدەت ۆ تيۋرمە، پوبىۆات ۆ سسىلكە پري سارسكوم رەجيمە. يا كاك سىن وتستالوي ناسيي رابوتال س سامووتۆەرجەننىم ەنتۋزيازموم، وتداۆايا ۆسە سۆوي سيلى ي سپوسوبنوستي، داجە ي زدوروۆە سۆوە، نا دەلو پروسۆەششەنيا كازاحسكوگو نارودا. ي ۆوت ۆولەيۋ سۋدەب، ۆ بلاگودارنوست زا ۆسە ەتو وت كازاحسكوگو نارودا پريشلوس منە پري ستاروستي لەت (62 گودا) پوبىۆات 20 مەسياسيەۆ ۆ تيۋرمە، 22 مەسياسيەۆ ۆ كونسلاگەرە ي وچۋتيتسيا ناكونەس، ۆ تاكوم پولوجەنيە، گدە ستاروست اتاكۋەت مەنيا س ترەح ستورون».
ءا.بوكەيحانوۆ 1933 جىلى 29 ساۋىردە اباقتىدا جاتقان ا.بايتۇرسىنوۆ جونىندە ە.پ. پەشكوۆاعا مىناداي مالىمەت بەرەدى: «ون پروسۆەتيتەل كازاحسكوگو نارودا. بايتۋرسىنوۆ كيريلل ي مەفوديي، نوۆيكوۆ ي راديششيەۆ سۆوەگو نارودا، ون سوزدال ازبۋكۋ، كوتورايا پو منەنيۋ پروفەسسورا مالوۆا، لۋچشايا يز ازبۋك… بايتۋرسىنوۆ ا. اۆتور گرامماتيكي، سينتاكسيسا، بۋكۆاريا، حرەستوماتيي نا كازاحسكوم يازىكە. ون ناركومپروسس كازاحسكوي اسسر… پەرۆوكلاسسنىي پوەت، ساتيريك. ون پاتريوت، ناسيوناليست… بەسستراشنىي پروروك سۆويح ۋبەجدەنيي…» [3].
بۇل ارادا قازاق اعارتۋشىلىعىنىڭ باستاۋ كوزىندە تۇرعان احمەت بايتۇرسىنۇلىنا الەكەڭنەن اسىپ مىنەزدەمە بەرۋ مۇمكىن ەمەس. سونداي-اق، بۇل بەرىلگەن ۇزىندىلەر ارقىلى قازاق اعارتۋشىلىعىنىڭ تالايى مەن تاعدىرىنان تولىق مالىمەت الۋعا بولادى. ال وسى جوعارىدا اتى اتالعان ورىس ءتىلدى تاريحشى ازاماتتار قازاق اعارتۋشىلىعىنان حابارى بار ما ەكەن؟ ءاي، قايدام، جوق-اۋ! قازاق اعارتۋشىلىعىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن قازاق تىلىندە وقۋ قاجەت. وكىنىشكە وراي، سوۆەتتىك كەزەڭدە ءبىزدىڭ قوعامدا قازاق ءتىلىن مەڭگەرمەي-اق قازاق تاريحىنان ديسسەرتاسيالىق زەرتتەۋلەر جازىپ، عىلىمي دارەجەلەر الۋ كەڭ ەتەك الدى. سول قارقىن ءالى دە باسەڭسىمەي كەلەدى. ماسەلەن، كوركەم ادەبيەت ۇلتتىڭ جانى دەيمىز. بۇل داۋسىز اقيقات. ءا.بوكەيحانوۆتىڭ كوركەم اۋدارمالارىنسىز، پۋبليسيستيكاسىنسىز، ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ، م.دۋلات ۇلىنىڭ، م.جۇمابايەۆتىڭ، ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ، م.اۋەزوۆتىڭ كوركەم شىعارمالارىنسىز قازاق ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ ماقسات-مۇراتىن ءدال دە تەرەڭ ءتۇسىنۋ مۇمكىن بە؟ ارينە، مۇمكىن ەمەس!
سونىمەن الاش قايراتكەرلەرى تۇگەلدەي دەرلىك رەپرەسسياعا الىنىپ، ال قوزعالىس تاريحى يدەولوگيالىق اپپارات تاراپىنان نەگە بۇرمالاۋعا ۇشىرادى؟ وسى ساۋالعا قىسقا جاۋاپ ىزدەپ كورەيىن.
بۇل ساۋالعا جاۋاپتى يمپەريانىڭ گەوساياسي جاعدايىنان ىزدەگەن ءجون.
ءا.بوكەيحانوۆ باستاعان انتييمپەرياليستىك، وتارلىق تاۋەلدىلىككە قارسى ساياسي توپ ۇلت ومىرىنە قاتىستى ءبىر ماسەلەنى ءدال دە تۋرا ءتۇسىندى. ياعني ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى جاڭعىرتىپ، قالپىنا كەلتىرمەي – ۇلتتىڭ تۇتاستىعى مەن بىرەگەيلىگىن، بولاشاعىن ساقتاۋ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن. ولاردىڭ بۇل ارەكەتىن بايقاعان پاتشالىق بيلىك ۇلت زيالىلارىن سەپاراتيستەر رەتىندە قۋدالاۋعا الدى. وكىنىشكە وراي، پاتشالىق بيلىكتىڭ بۇل ارەكەتىن سوۆەتتىك بيلىك تە جالعاستىرىپ، ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستى ءبىرجولا تۇنشىقتىردى.
باسقاشا ايتقاندا، 1917 جىلعى رەسەيدەگى ريەۆوليۋسيالىق وزگەرىستەردى پايدالانىپ ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىن قۇرۋ جولىنا تۇسكەن قازاق جانە وعان تۋىس حالىقتارعا سوۆەتتىك بيلىك ۇلتتىق نەگىزدەگى اۆتونوميا بەرۋدەن ۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتتى. وتارلىق تاۋەلدىلىكتەگى ۇلتتاردىڭ بۇل ارەكەتىنە بولشيەۆيكتەر ۇكىمەتى الىپ ەۋرازيالىق يمپەريانى السىرەتەتىن فاكتور ەسەبىندە قارادى.
بەلگىلى گەوساياساتكەر حەلفورد ماككيندەردىڭ ايتقان ءسوزى بار: «گەوگرافيا – كەز-كەلگەن تەوريالىق ماسەلەگە بەرىلگەن جيناقى جاۋاپ» [4]، — دەگەن.
بولشيەۆيكتەر گەوگرافياعا بايلانىستى ستراتەگيالىق ماقساتىن، ارينە تەرەڭ جاسىرىپ ۇستادى. العا شىعارعان ەمەس. ال سوسياليزم يدەياسى، تاپ كۇرەسى جانە باسقا تەوريالىق ۇستانىمدار، بەلگىلى دارەجەدە، بۇل ستراتەگيالىق ماقساتقا جامىلعى ءرول اتقاردى.
ا.بايتۇرسىنوۆ ۆ.ي. لەنينگە جازعان حاتىندا (1920 ج): «قازاق حالقىن الداۋعا قۇرىلعان كەز-كەلگەن قۇيتىرقى ساياسات سىرتى جىلتىر بولعانىمەن، ەشقانداي دا ماردىمدى ناتيجە بەرمەك ەمەس. پاتشالىقتىڭ كوپعاسىرلىق ەزگىسىنە ىشتەي تىنىپ، جەككورۋشىلىكپەن ءۇنسىز شىداپ كەلگەن حالىق، تاعى دا ءۇنسىز شىداۋى مۇمكىن، ءبىراق ونىڭ بۇل شىدامى ءساتى تۇسكەن ءبىر كۇنى بۇرق ەتىپ سىرتقا شىعۋى ابدەن مۇمكىن» [5]، — دەپ جازدى.
الاش قوزعالىسىنىڭ تابيعي مازمۇنى مەن تالاپ تىلەگىن مويىنداۋعا كەدەرگى بولعان كەلەسى جاعدايعا توقتالايىن. 1917 جىلعى وكتيابر ريەۆوليۋسياسى ناتيجەسىندە بيلىككە كەلگەن سوۆەت ۇكىمەتى سول ۋاقىتقا دەيىن وتارلىق تاۋەلدىلىكتە ازاپ شەككەن قازاق حالقىنا ءوزىن-وزى بيلەۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ مىندەتىن كۇن تارتىبىنەن الىپ تاستاپ، ونىڭ ورنىنا تەك سوۆەتتىك، ياعني تاپتىق نەگىزدەگى بيلىك جۇيەسىن ەنگىزەتىنىن مالىمدەدى.
قازاق قوعامىنا بايلانىستى (تەك قازاق قوعامىنا بايلانىستى ەمەس) ماسەلەنىڭ وسى مازمۇندا قويىلۋى قانشالىقتى نەگىزدى ەدى؟
تاريحي تاجىريبە كورسەتىپ بەرگەنىندەي، بولشيەۆيزم تاراپىنان ۇلت ومىرىندەگى كەزەكتى دە مىندەتتى كەزەڭ – ءوزىن-وزى باسقارۋدىڭ ورنىنا تاپتىق جىكتەلۋدى ەنگىزۋ تەوريالىق تۇرعىدان قاتەلىك، ال ومىرلىك تاجىريبە تۇرعىسىنان ۇلت ومىرىنە جاسالعان قيانات ەدى.
جالپى بۇل ماسەلەنى سول تاريحي كەزەڭدە تەوريالىق تۇرعىدان الاشتىق زيالىلار تۋرا تۇسىندىرگەن ەدى. ماسەلەن، ەلدەس ومار ۇلى 1927 جىلى تەرگەۋشىگە بەرگەن جاۋابىندا مىنانداي ويدى بىلدىرەدى: «مەنىڭ ۇلتشىلدىق سەنىمىم مىنانداي جاعدايعا بايلانىستى: مەن بارلىق باسقا ۇلتشىل وتانداستارىم سياقتى قازاق ەلىم جاقسى ءومىر سۇرسە ەكەن دەگەن ويدامىن. قازاق حالقى ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىن ەركىن دامىتقانىن قالايمىن…».
«مەنىڭ ول كەزدەگى…… قالىپتاسقان كوزقاراسىم بويىنشا، — دەپ كورسەتتى الاشوردا ۇكىمەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ح. عابباسوۆ، 1929 جىلى 25 قاڭتاردا بەرگەن كورسەتۋىندە، — حالىق ءبۇتىن جانە بولىنبەيتىن قۇبىلىس ەدى، سوعان بايلانىستى مەن ساياسي قىزمەتىمدە (باسقالارمەن بىرگە) تەك قانا جالپى-ۇلتتىق مۇددەنى باسشىلىققا الدىم».
الاشتىقتاردىڭ مۇنداي مازمۇنداعى ۇستانىمى وسى مەزگىلدە ازيا جانە باسقا كونتينەنتتەردە ءجۇرىپ جاتقان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستاردىڭ باعدارلامالىق ۇستانىمىمەن تولىق ۇيلەسىمدى بولاتىن.
رەسەي كوممۋنيستىك پارتياسى قازاق ازاتتىق قوزعالىسىن تابيعي مازمۇنىنان ايىرىپ، ونى ۇلتتىق بوستاندىق ءۇشىن كۇرەس ارناسىنان شىعارىپ، تاپتىق نەگىزدە جىكتەلۋ، ءبولىنىپ-جارىلۋ جولىنا سالدى. بۇل، ارينە، قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا جاسالعان قيانات ەدى.
الاشوردا ۇكىمەتىنە قاتىستى مىنانداي ماسەلەگە نازار اۋدارماۋ قيسىنسىز بولار ەدى. سوۆەتتىك تاريحناما 1917 جىلى 2ء-شى جالپىقازاق سەزىنىڭ الاش اۆتونومياسى مەن ونىڭ الاشوردا اتالاتىن ۇكىمەتىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلى-قارارلارىن نەگىزسىز كونترريەۆوليۋسيالىق ارەكەت ەسەبىندە باعالادى [6].
وسى رەتتە مىناداي جاعدايدى ەسكەرگەن ءجون.
بىرىنشىدەن، ەكىنشى جالپىقازاق سەزىنىڭ شاقىرىلۋى بۇل قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعان شارا بولاتىن. بۇكىل يمپەريا كولەمىن جايلاعان بەرەكەسىزدىك جاعدايىندا ءا.بوكەيحانوۆ باستاعان توپتىڭ بۇل سەزدى ۇيىمداستىرىپ، وتكىزۋ ارەكەتى اسا زور تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتى مويىندارىنا العان ناعىز وتانشىلدىق ۇستانىمنىڭ ۇلگىسى بولاتىن، ولاردىڭ بۇل ارەكەتى وتان تاريحىندا وسى تۇرعىدان باعالانۋعا ءتيىس.
ەكىنشىدەن، سەزد قازاق قوعامىندا ەرتە زامانداردان قابىلدانعان ءسالت-داستۇر بويىنشا شاقىرىلدى. ۇيىمداستىرۋشى توپ ارنايى شاقىرۋدى ەل ىشىندەگى بەدەلدى جانە بەلگىلى دەگەن ادامدارعا جولدادى. 1917 جىلعى قازاق قوعامى جاعدايىندا جالپىۇلتتىق جيىنعا وكىلدەر شاقىرۋدىڭ باسقا ءتيىمدى جولىن ويلاپ تابۋدىڭ ءوزى دە مۇمكىن ەمەس-تىن. جالپى، مۇنداي بۇكىل ۇلتتىق قۇرىلتايعا بارلىق وڭىرلەردەگى ەلگە تانىمال تۇلعالارعا حابار سالىپ شاقىرۋ قازاق قوعامىنداعى ەسكى زامانداردان ۇزىلمەي كەلە جاتقان ءداستۇر بولاتىن.
ۇشىنشىدەن، ۇلتتىق قۇرىلتاي الاش اۆتونومياسىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ، ونىڭ الاشوردا اتالاتىن ۇكىمەتىن جانە ءتوراعاسىن سايلادى. الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ نەگىزگى مىندەتى مەمەلەكەتتەگى بەرەكەسىزدىك، انارحيا جايلاعان جاعدايدا ەلدى بۇلىنشىلىكتەن ساقتاۋ ارەكەتى ەدى.
قورىتا ايتقاندا، ەلدەگى الاساپىران جاعدايدا قازاق قوعامىنىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن جينالعان وكىلدەردىڭ داۋىس بەرۋى ارقىلى سايلانعان الاشوردا ۇكىمەتى بۇل تولىق لەگيتيمدى بيلىك ءتۇرى بولاتىن. تاريح اقيقاتى الاشوردا ۇكىمەتىن وسى تۇرعىدان قابىلداۋدى تالاپ ەتەدى. الاشوردا ۇكىمەتىن قۇرۋ ارقىلى ونى ۇيىمداستىرعان ۇلت زيالىلارى قازاق جەرىندە ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى جاڭعىرتۋ ءىسىن قولعا الدى. سول ءبىر كۇردەلى تاريحي كەزەڭدە قازاق ەلى ءۇشىن بۇدان ماڭىزدى نارسە جوق تا ەدى.
مامبەت قويگەليدييەۆ، اكادەميك، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى پروفەسسور
ەسكەرتۋلەر:
1.مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى . 12 ءساۋىر، 2017 // www.akorda.kz
2.بولشيەۆيكي ۆ كازاحستانە – زلو يلي بلاگو؟ – سۋلتانوۆ htts://365 info.kz
3.كەڭەستىك يدەولوگيا جاسىرعان اقيقات. // جاس الاش (№78)، 29 قىركۇيەك، 2016 ج.
4.كاپلان روبەرت. مەست گەوگرافيي. م.، 2016 – س. 84.
الاش قوزعالىسى/دۆيجەنيە الاش. قۇجاتتار مەن ماتەريالدار جيناعى. -الماتى، 2017. 3-توم، 1-كىتاپ. 60 بەت.
6.وچەركي يستوريي كوممۋنيستيچەسكوي پارتيي كازاحستانا. الماتى، 1987. — س.71.
