ەلىمىزدە جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قازاقستان ازاماتتارىنا تەگىن جەر بەرىلەدى. الايدا قاراپايىم حالىقتىڭ كوپشىلىگى زاڭدىق تۇرعىدان ساۋاتى تومەن بولعاندىقتان بۇل جەڭىلدىكتى دۇرىس پايدالانا المايدى.  وسى ماسەلەگە بايلانىستى ءتۇرلى داۋلى وقيعالار مەن زاڭسىزدىقتار ورىن الۋدا. Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى جەر ماسەلەسىنىڭ باسى قاسىندا جۇرگەن، بەلگىلى زاڭگەر باقىتجان بازاربەكپەن سۇحباتتاستى.

ەسكە سالا كەتەتىن بولساق باقىتجان بازاربەك شىمكەنت جانە تاراز قالاسىندا «ءبىر ساعاتقا بازاربەك» اتتى اكسيا وتكىزدى. باقىتجان بازاربەك اكسياعا قاتىسقان ءار ادامعا  زاڭگەر رەتىندە اقىسىز كەڭەس بەرۋ ءۇشىن 1 ساعات ۋاقىتىن ارنايدى. بۇل تۋرالى سۇحباتتى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى جاريالاعان بولاتىن.

جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن اقىسىز جەردى قازاقستان ازاماتتارى قالاي الادى؟ قانداي قۇجاتتار قاجەت؟

قازاقستان ازاماتتىعى بار كەز كەلگەن ادام جەر كودەكسىنىڭ 50-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 10 سوتتىق جەر تەلىمىن جەكەمەنشىك رەتىندە الۋعا قۇقىعى بار. 10  سوتتىق جەر تەلىمىن الۋ ءۇشىن ازامات جەر تەلىمىنىڭ ورنالاسقان مەكەنى بويىنشا، مىسالى ازامات امانگەلدى اۋىلىنان جەر تەلىمىن الاتىن بولسا، سول اۋىلدىڭ اكىمدىگىنە ءۇش-اق قۇجاتتى تاپسىرادى.

ەڭ الدىمەن جەردى جەكەمەنشىك رەتىندە الۋ ءۇشىن جازعان ارىز، ەكىنشىسى ءسىزدىڭ جەكەمەنشىگىڭىزدە جەر تەلىمىنىڭ بار جوعى تۋرالى ارنايى انىقتاما. بۇل انىقتامانى ارنايى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنان جەكە كۋالىگىڭىز ارقىلى الا الاسىز.قاجەتتى ءۇشىنشى قۇجات - جەكە كۋالىكتىڭ كوشىرمەسى. وسى 3 قۇجاتتى تاپسىرعاننان كەيىن ءسىزدى ارنايى تىزىمگە قوسادى.

سونىمەن بىرگە وسى جەردە ءبىر ماسەلە بار. قاراپايىم حالىق اكىمدىككە بارسا اكىمدىكتەگى قىزمەتكەرلەر ولاردى «جەر جوق»، - دەپ قايتارىپ جىبەرەدى نەمەسە «بىرنەشە ايدان كەيىن كەلىڭىز سول ۋاقىتتا بولادى»، - دەپ وتىرىك ايتا سالادى. كۇندەلىكتى تۇرمىس تىرشىلىكتەن، كۇيبەڭ تىرلىكتەن بوساي الماي جۇرگەن تۇرعىننىڭ اكىمدىككە قايتىپ كەلۋى ەكىتالاي.  سەبەبى اكىمدىكتەگى قىزمەتكەرلەرگە اۋىل اكىمى سونداي تاپسىرما بەرگەن. ءسويتىپ بۇيرىقتى ورىنداعان قىزمەتكەر جەر كودەكسىنىڭ نورمالارىن بۇزادى. كەي كەزدە اكىمدىكتەگى قىزمەتكەر قاعازدارىن الىپ، تىركەمەي قويادى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن اۋىل تۇرعىنىنىڭ قۇجاتى جوعالىپ كەتەدى.

سول سەبەپتى وقىرماندارعا ايتارىم اكىمدىكتىگى قىزمەتكەرلەر ءسىزدى جەر جوق دەپ ايتقان جاعدايدا، رەسمي تۇردە جەردىڭ جوقتىعى تۋرالى جازباشا تەرىس شەشىمدى سۇراڭىز. ءسىزدىڭ ارىزىڭىزدى قابىلدامايتىنى تۋرالى اكىمدىكتەن ارنايى حات الىڭىز. اتالعان حاتتا «جەر جوق، سول سەبەپتى ءسىزدىڭ ارىزىڭىزدى قابىلداي المايمىز»، - دەپ جازىلۋى كەرەك. مەنىڭ پايىمداۋىم بويىنشا، اكىمدەر بۇل حاتتى جازبايدى. سەبەبى بىزدە جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 2015 جىلى مينيسترلىكپەن بەكىتىلگەن ەرەجە بار. ەرەجەگە سايكەس ازاماتتىڭ ارىزىن قاناعاتتاندىرۋ مۇمكىندىگى جوققا شىقسا، ياعني جەر بولماسا، ارىزى مىندەتتى تۇردە ەسەپكە الىنۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە ازامات تىزىمگە ەنۋى كەرەك. جەر بولسا دا، بولماسا دا ازاماتتىڭ ارىزى مىندەتتى تۇردە تىزىمگە ەنەدى. ال ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز زاڭنان حابارسىز بولعاندىقتان اكىمدىك ولاردىڭ ارىزىن قابىلداماۋعا تىرىسادى. ونىڭ دا ءوز سىرى، قۇپياسى بار.

ورالماندار قازاقستان ازاماتى سەكىلدى اقىسىز جەرگە يە بولا الا ما؟ ولارعا جەر الۋعا قاتىستى قانداي جاعداي جاسالعان؟

ورالماندارعا ارنالعان بولەك باپ بار. جەر كودەكسىنە سايكەس ورالماندارعا جەكە قوسالقى ءۇيى شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋگە، ساياجاي (داچا) قۇرىلىسىنا، جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ۋاقىتشا وتەۋسىز جەر پايدالانۋ قۇقىعى بەرىلەدى. ونىڭ مەرزىمى 5 جىل. ورالماندار قازاقستان ازاماتتىعىن السا ۋاقىتشا وتەۋسىز جەر قۇقىعى جەكەمەنشىك قۇقىققا اۋىسادى. ورالمانداردىڭ جەر تەلىمىنە قاتىستى وسىنداي مۇمكىندىكتەرى بار.

اقىسىز جەر تەلىمىن بەرۋ كەزىندە تانىستىق پەن جەمقورلىققا جول بەرىلمەيدى دەپ ناقتى سەنىممەن ايتا الاسىز با؟

جوق ولاي ايتا المايمىن. مەن نە ءۇشىن باس پروكۋراتۋرانىڭ الدىندا وسى ماسەلەنى كوتەردىم؟ سەبەبى اقىسىز جەر ءتىزىمى اكىمدىك ءۇشىن – اقشا. بۇل تىزىمدە ولگەن ادامدار، جەكە باس كۋالىگىن جوعالتىپ العاندار، قازاقستاننان باسقا جەرگە قونىس اۋدارعان ادامدار،  جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جەر تەلىمىن الىپ قويعان ادامدار، تۇرعىلىقتى مەكەن جايى جوق، كوشەدە جۇرگەن ادامدار دا تىزىمدە بار. بۇل ادامداردى اكىمدىك جاسىرىن تۇردە قوسادى.  اكىمدىك ولاردى ارنايى تىزىمگە نە ءۇشىن قوسادى؟ سەبەبى اكىمدىكتەگى تىزىمدە جىلداپ كەزەككە تۇرعىسى كەلمەيتىن ادامدار ماسەلەنى اقشامەن شەشكىسى كەلەدى. مىسالى استانا قالاسىنىڭ تۇرعىندارى 20 جىل بويى تىزىمدە تۇر. اۋدانداردا اقىسىز جەر تەلىمىن الۋ ءۇشىن كەزەكتە كەمىندە 7 جىل تۇرۋ كەرەك. ال اكىمدىكتەگىلەردىڭ اقىسىز جەر تەلىمىنە قاتىستى ءوزىنىڭ بەلگىلى ءبىر باعاسى بار. مىسالى 15 مىڭىنشى ورىندا تۇرعان ادام 4-5 مىڭ دوللار بەرەتىن بولسا 350ء-ىنشى ورىنعا كوتەرىلۋى مۇمكىن. ال تىزىمدە ءسىز يەلەنگەن 350ء-ىنشى ورىندا تۇرعان ازامات بىرنەشە جىل بۇرىن قايتىس بولىپ كەتكەن. اكىمدىكتەگىلەر قايتىس بولعان ادامدى تىزىمنەن شىعارىپ تاستاپ ونىڭ ورنىنا پارا بەرگەن ازاماتتى قويادى. ءسويتىپ اكىمشىلىكتىڭ تاراپىنان وسىنداي زاڭسىزدىقتار ورىن الىپ جاتىر. اقىسىز جەر تەلىمى ءۇشىن جاسالاتىن ارنايى ءتىزىمدى بيزنەسكە اينالدىرىپ جىبەرگەن.

وسىنداي زاڭسىزدىقتى قالاي جويۋعا بولادى؟

اقىسىز جەر تەلىمىنە بايلانىستى جەمقورلىقتى جويۋعا بولادى. ءار ادام جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ارىز بەرگەن كەزدە ءتىزىمنىڭ قايدا بولاتىنىن سۇرايدى. ءتىزىم ەكى نىساندا بولادى. ءبىرىنشىسى ەلەكتروندىق نىساندا. ەكىنشىسى اكىمشىلىكتەگى ستەندتە ءىلىنىپ تۇرادى. بۇل مىندەتتى.

مەن كوپتەگەن وبلىستى، اۋدانداردى ارالادىم، ءبىراق بىردە-بىر ستەندتى كورمەدىم. ەلەكتروندىق جۇيەدەگى ءتىزىم ارنايى اكىمدىكتىڭ سايتىندا جاريالانادى. ال ينتەرنەت جۇيەسى جوق اۋىل تۇرعىنى ءوزىنىڭ قاي ورىندا تۇرعانىن قايدان بىلە الادى؟ مىنە وسىنداي قاراپايىم ادامدار ءۇشىن اكىمشىلىكتەگى ارنايى ستەندتە ءتىزىم ءىلىنىپ تۇرۋى كەرەك. جەر كودەكسىنە سايكەس 3 ايدا ءبىر رەت ءتىزىم جاڭارتىلىپ تۇرۋى ءتيىس. ال اكىمدىكتەگى قىزمەتكەرلەر ءتىزىمدى جاڭارتپايدى، ستەندكە ىلمەيدى. سەبەبى ءتىزىمدى ستەندكە ىلگەن كەزدە حالىق ونى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، ءتىزىمدى تەكسەرەدى. وندا قايتىس بولعان، ەلدەن كوشىپ كەتكەن ادامداردىڭ بار ەكەنى بەلگىلى بولىپ، زاڭسىزدىق اشكەرەلەنەدى.

اكىمدىكتەگىلەر ءوزىنىڭ زاڭسىزدىعىن جاسىرۋ ءۇشىن ءتىزىمدى ستەندكە ىلمەيدى. جەر كودەكسىنىڭ 43،44-بابىندا «اقىسىز جەردىڭ ءتىزىمى ستەندكە ءىلىنۋى ءتيىس»، - دەپ جازىلعان. ءقازىر اكىمدىكتەگىلەر جەر كودەكسىنە سايكەس جۇمىس جاسامايتىن بولعان. سول سەبەپتى اقىسىز جەر تەلىمىن العىسى كەلگەن ادامدار اكىمدىكتەن ءتىزىمدى ستەندكە ءىلۋدى تالاپ ەتۋى كەرەك. اكىمدىكتەگى قىزمەتكەرلەر ءتىزىمدى ستەندكە ىلگەن كۇننەن باستاپ تىزىمدەگى ادامداردىڭ ورنى وزگەرە باستايدى. سەبەبى اكىمدىكتەگى قىزمەتكەرلەر ءوزىنىڭ زاڭسىزدىعى اشكەرە بولماس ءۇشىن ءوز ادامدارىن جاسىرىپ، كورسەتپەۋگە تىرىسادى. مىسالى ءتىزىمدى ىلمەس بۇرىن ءسىز 15 مىڭىنشى بولىپ تۇرساڭىز، ءتىزىمدى ىلگەن كۇنى ءسىز 7 مىڭىنشى بولىپ تۇرۋىڭىز مۇمكىن.

ەگەر اكىمدىكتىڭ تاراپىنان ستەند ىلىنبەسە پروكۋراتۋراعا ارىز جازىڭىز. وسىلاي كەز كەلگەن ازامات ءوز قۇقىعىن قورعاي الادى. اكىمدىككە تالاپ قويا بىلىڭىزدەر. ەگەر  ءسىز «ءتىزىم ستەندكە ىلىنبەسە پروكۋرورعا ارىز جازامىن»، دەپ ايتساڭىز اقىلى بار اكىم ءسىزدىڭ ايتقانىڭىزدى ورىندايدى. ال اقىلسىز اكىم ءتىزىمدى ستەندكە ىلمەي كەيىن جاپا شەگەدى.

قازاقستان ازاماتتارىنا زاڭگەر رەتىندە قانداي كەڭەس بەرەسىز؟

ازاماتتاردىڭ باستى كەمشىلىگى ءتۇرلى قاۋەسەتتەرگە سەنۋى. قوعامدا جۇرگەن ءتۇرلى ءبىلىمدىسىماقتار مەن اقىلدىسىماقتاردىڭ سوزىنە سەنىپ، اقيقات دەپ ەسەپتەۋ دۇرىس ەمەس. سونىڭ ناتيجەسىندە ميتينگتەر دە بولدى، داۋ دامايلار دا تۋىنداپ جاتىر. سول سەبەپتى ناقتى دالەل بولماسا سەنبەڭىزدەر، تەك زاڭعا عانا سەنىڭىزدەر. ءتىپتى كەي زاڭگەردىڭ ايتقانىنا دا سەنۋگە بولمايدى. ەگەر زاڭدىق تۇرعىدان ساۋاتسىز بولساڭىز، زاڭدى تۇسىنبەسەڭىز زاڭگەردىڭ كومەگىنە جۇگىنىڭىز. وكىنىشكە قاراي كوپتەگەن ازاماتتار تانىستارىنىڭ، كورشىلەرىنىڭ ايتقانىنا سەنىپ، ولاردىڭ ايتقانىمەن جۇرەدى. كەيىن جاپا شەگىپ، وكىنىپ جاتادى.

ەكىنشى كەڭەسىم ءار ادام قۇقىقتىق ساۋاتىن، مادەنيەتىن ارتتىرعانى ابزال. زاڭگەر بار دەپ جۇرە بەرمەۋ قاجەت. ءاربىر ادام زاڭ تۋرالى كىتاپتى اشىپ قاراعانى ءجون. سول كەزدە عانا قۇقىقتىق مادەنيەت وزگەرەدى.

ۇشىنشىدەن، پارا بەرۋدى قويۋ كەرەك. ازاماتتار مۇمكىندىك بولسا بارلىق قىزمەتكەرلەرگە پارا بەرۋ ارقىلى ماسەلەلەرىن شەشۋگە تىرىسادى. ادامداردىڭ كوبىسى كەزەكتە تۇرعىسى كەلمەي اكىمدىكتەگى قىزمەتكەرلەرگە پارا بەرەتىنىن كوز كورىپ، قۇلاق ەستىپ ءجۇر. ءتىپتى زاڭ بويىنشا 30 كۇن كۇتۋ كەرەك بولسا دا پارا بەرىپ كۇتۋ مەرزىمىن ازايتۋعا تىرىسادى. وسىلاي ءبىز ءوزىمىزدى دە، قوعامدى دا ءبۇلدىرىپ، بولاشاق ۇرپاقتىڭ كوزقاراسىن وزگەرتەمىز. جاستار وسى جايتتاردى كورىپ وڭاي جولمەن ماسەلەلەرىن شەشۋگە تىرىسادى. سول سەبەپتى كەز كەلگەن ادام وزىنەن باستاۋ كەرەك. زاڭنىڭ اتى زاڭ.

اتا-بابالارىمىزدىڭ كەزىندە «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى»، «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى»، «ءاز تاۋكەنىڭ جەتى جارعىسى» سەكىلدى زاڭ جيناقتاردى جاساعان. ال زاڭدى بۇزعان ادامدى جازالايتىن. سول سەبەپتى بۇرىنعى زاماندا زاڭ بۇزۋشىلىق كوپ كەزدەسپەگەن. ال قازىرگى قوعامدا زاڭ بۇزۋشىلىق كوبەيىپ كەتتى. ءبىز بۇل تۇرىمىزبەن قوعام بولا المايمىز.

سونىمەن بىرگە جەردى بەرەتىن، زاڭداستىراتىن جەر ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ زاڭدىق ساۋاتىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. ال ازاماتتارىمىز اكىمدىكتەگى قىزمەتكەرلەردى سىناۋدان بۇرىن ءوزىنىڭ ساۋاتىن ارتتىرۋ قاجەت. باتىس ەلدەرى قالاي كۇرت دامىپ كەتتى؟ اتالعان ەلدىڭ ازاماتتارى ۇكىمەتكە سەنىم ءبىلدىردى. ءيا الەمدە جەمقور اكىم، جەمقور بيلىك، الاياقتار بار، دەسەك تە بارلىعى بىردەي جەمقور نەمەسە الاياق ەمەس. سول سەبەپتى ءبىز سەنىم ارتۋىمىز كەرەك. تولىق سەنىم بىلدىرەتىن بولساق ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز داميتىن بولادى. بيلىككە سەنىم ارتاتىن بولساق قانا ءبىز العا جىلجيتىن بولامىز. ەگەر اكىمدىكتەردىڭ جانە باسقا دا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ تاراپىنان زاڭ بۇزۋشىلىقتار ورىن الاتىن بولسا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە، باس پروكۋراتۋراعا ارىز جازىپ، زاڭدىق تۇرعىدان ماسەلەنى شەشۋگە تىرىسۋ كەرەك. ءار ادام ءوز ءىسىن جاقسى بىلسە، ءار قىزمەتكەر ءوز ىسىمەن اينالىسسا عانا قوعام وڭالادى.

سۇحباتتاسقان: اسەل بولات قىزى