ىستامبۇلدىڭ ەتيلەر اۋدانىندا تۇراتىن مۇستافا شوقايدىڭ رۋحاني ۇلى ءالىم المات 2018 جىلى 1 اقپان كۇنى 101 جاستا دۇنيەدەن وزدى. 1917 جىلى ىرعىزدا دۇنيەگە كەلگەن ءالىم المات دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا نەمىستەرگە تۇتقىنعا ءتۇسىپ تۇركىستان لەگيونىندا بولعان. سوعىستان كەيىن پاريج قالاسىنا بارىپ شوقايدىڭ زايىبى ماريا اپامىزدى تاپقان. مۋزيكانت جاس جىگىتكە كومەكتەسكەن ماريا ونى تۇركياعا جىبەرەدى. تۇركيادا مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريادا ۇزاق جىلدار سكريپكاشى بولىپ قىزمەت اتقاردى.

ءالىم اعامىزبەن شوقايتانۋشى بولعاننان كەيىن ارالاسىپ تۇراتىنمىن. اق كوڭىل، اڭگىمەشىل، كىشىپەيىل، شوقاي دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن كەرەمەت كىسى ەدى. شوقاي نەمەسە لەگيون تۋرالى جاڭا ەڭبەك جازعاندا مىندەتتى تۇردە ءبىرىنشى اعامىزعا اپارىپ وقىپ پىكىرىن الىپ تۇراتىنمىن. سوندا ول جاڭا شىققان كىتاپتارىمدى كورىپ قۋانىپ باتاسىن بەرىپ وتىراتىن.

تۋعان اعامداي جاقسى كورەتىن الەكەڭنىڭ ءوزى دە مەنى جاقسى كورەتىن. ۇيىنە ءار بارعانىمدا، ءار تەلەفون سوعىپ حال – جاعدايىن سۇراعانىمدا قۋانىپ قالاتىن. ءبىراق ءوزى ەشقاشان ماعان تەلەفون سوعىپ شاقىرمايتىن. ونىڭ سەبەبىن “سەن عالىم ادامسىن، جۇمىسىن كوپ تەلەفون سوعىپ ۇيىمە شاقىرىپ ۋاقتىندى العىم كەلمەيدى. قول بوس بولسا، ءوزى كەلەدى دەپ كۇتىپ وتىرام” دەيتىن.

وعان كەلىپ كەتىپ جۇرگەن ءبىر شوقايتانۋشى “سىزشە كىم مىقتى شوقايتانۋشى ابەكەن بە؟ مەن مە؟ ونى ما كوبىرەك جاقسى كورەسىز، مەنى مە؟” دەپ سۇراعان كورىنەدى. سوندا ەشكىمنىڭ كوڭىلىن قالدىرعىسى كەلمەيتىن اعامىز “شوقايدى كىم زەرتتەسە، ازدى كوپتى ەڭبەك جازسا، بارلىعىن بىردەي جاقسى كورەم، قۇرمەت تۇتام. ولاردىڭ ەشقايسىسىن بىربىرىنەن ايىرمايمىن. ءبارى مەن ءۇشىن بىردەي قىمبات” دەپ جاۋاپ بەرگەن.

اعامىز شوقاي تۋرالى، الاش قايراتكەرلەرى تۋرالى قىزىق انەكدوتتار ايتىپ بەرەتىن. الەكەننەن ەستىگەن ەكى انەكدوتتى رەتىندە كەلگەندە ايتا كەتەيىن.

اعامىزدىڭ ايتۋىنشا مۇستافا شوقاي – تۇركىستان حالىقتارىنىڭ تاۋەلسىز ەل بولۋلارىنا ەۋروپالىقتاردىڭ قولداۋىن الۋ ءۇشىن كونفەرەنسيالار وتكىزۋ بارىسىندا بىردە ول انگلياعا بارادى. ونىڭ سويلەگەن سوزدەرىنەن اسەر العان ءبىر اعىلشىن لوردى شوقايدى ۇيىنە قوناققا شاقىرادى. ءتيىستى مەكەنجايدى ىزدەپ بارسا، ۇلكەن اۋلالى ءۇيدىڭ قاقپاسىندا تۇرعان ساقشىسى شوقايدى كەۋدەسىنەن يتەرىپ ەسىكتەن كىرگىزبەيدى دە “ءسىزدىڭ بۇل ۇيگە كىرۋىڭىزگە بولمايدى” دەيدى. شوقاي “نەگە؟” دەپ سۇرايدى. “ويتكەنى، – دەيدى ساقشى، – ءسىز ءۇندىستاندىقسىز. ءۇندىستاندىقتار بۇل ۇيگە كىرە المايدى.”

سوندا شوقاي “جوق، مەن ءۇندىستاندىق ەمەسپىن، تۇركىستاندىقپىن، قازاقپىن. جانە قوجايىنىڭ مەنى ۇيىنە قوناققا شاقىرىپ ەدى” دەگەندە، “ءا، وندا كەشىرىڭىز” دەپ ۇيگە كىرۋىنە رۇحسات بەرىپتى ساقشى.

ءبىراق بۇل جولى شوقاي ۇيگە كىرۋدەن باس تارتىپتى دا، “ءۇندىستاندىقتار كىرمەيتىن ۇيگە مەن دە كىرمەيمىن” دەپ كەتىپ قالادى. ءسويتىپ مۇستافا شوقاي شىعىس حالىقتارىن كەمسىتكەن ناسىلشىلدىككە ءوزىنىڭ قارسىلاستىعىن كورسەتكەن ەكەن. بۇل سونىمەن قاتار شوقايدىڭ جەكە باسىنىڭ قامىنان گورى حالىقتىڭ قامىن ويلايتىن ءپرينسيپشىل تۇلعا ەكەنىن دە كورسەتەدى. ەرتەڭىندە لورد شوقايدان نەگە كەلمەگەنىن سۇراپ جاعدايدى بىلگەننەن كەيىن قايتا قايتا كەشىرىم سۇراپ، ۇيىنە تاعى شاقىرسا دا بارماپتى. ونىمەن ءبىر رەستوراندا كەزدەسىپ اڭگىمەلەسىپتى.

ءالىم المات اعامىز ءبىر اڭگىمەسىندە الاش كوسەمدەرىنەن احمەت بايتۇرسىنۇلىن ءوز كوزىمەن كورگەنىن ايتتى. 1935 نەمەسە 1936 جىلى بولۋ كەرەك دەيدى، – ءالىم المات اقساقال-، الماتىدا كوشەدە كەلە جاتقاندا بويشاڭ سىمباتتى احاڭدى كوردىم، سالەم بەردىم. ول سالەمىمدى الدى. احاڭ ول كەزدە سىبىردە ايداۋدان قايتىپ كەلگەن كەزى بولاتىن. الماتىدا ۋنيۆەرسيتەتتەردە ورىس عالىمدارىنا قازاق تىلىنەن ساباق بەرىپ جۇرەتىن. سول ساباقتاردا ورىستار ونشا ءمان بەرمەي جۇرگەن بولسا كەرەك.
سونداي ساباقتاردىڭ بىرىندە احاڭ ورىس پروفەسسورىنان سۇراپتى:
– قازاقستاندا ءومىر ءسۇرۋ جاقسى ما؟
– جاقسى.
– قازاقتىڭ قىمىزى جاقسى ما؟
– جاقسى.
– قازاقتىڭ قازىسى جاقسى ما؟
– جاقسى.
قازاقتىڭ جەرى، قىمىزى، قازىسى جاقسى، ءبىراق ءتىلى جامان، سولاي ما؟ سەن قازاق جەرىندە جاقسى ءومىر كەشىپ قازىسىن جەپ قىمىزىن ىشكەندە، ءتىلىن نەگە ۇيرەنبەيسىن؟” دەپ ورىس پروفەسسورىن ۇيالتقان ەكەن.

ءالىم الماتى قازاقتان شىققان تۇڭعىش كاسىپقوي سكريپكاشى. ناعاشىسى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ قولداۋىمەن جاستايىنان مۋزيكا ءبىلىمى الا باستاعان. كونسەرۆاتوريادا وقىپ جۇرگەندە 1939 جىلى ول اسكەرگە شاقىرىلىپ، برەست قامالىنا جىبەرىلەدى. 1941 جىلدىڭ ماۋسىمىندا وسىندا نەمىستەردىڭ قولىنا تۇتقىنعا تۇسەدى. مۋزىكانت ەكەنىن بىلگەننەن كەيىن، ءبىر نەمىس وفيسەرى ونى بەرلينگە جىبەرگەن. سوندا تۇركىستان لەگيونىندا ىستەگەن. سوعىستان كەيىن ەلگە ورالسا، ستالين زوبالاڭىنان ءوزىنىڭ امان قالمايتىنىن بىلگەن عالىمجان فرانسياعا بەت الادى. وسىندا 1947 جىلى مۇستافا شوقايدىڭ زايىبى — ماريا اپامىزعا كەلىپ قامقورشىلىعىندا بولادى. وزىنەن كوپ جاقسىلىق كورگەن مارقۇم ءالىم اعامىز مارياعا انام دەپ وتىراتىن.

ماريا شوقاي دا ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرىندە ءالىم المات تۋرالى ايتادى، ول بىلاي دەيدى: “ءبىر جىلدان كەيىن گەرمانيادان سكريپكاشى ءالىم كەلدى. ول وتە جاڭسى سكريپكاشى بولاتىن. وعان كونسەرۆاتوريا بىتىرگەنى تۋرالى ديپلوم كەرەك بولاتىن. ءوزى موسكۆا فيلارمونياسىنىڭ ستۋدەنتى ەدى. سوعىستىڭ كەسىرىنەن وقۋىن اياقتاي الماعان. مەن ونى پاريجدەگى راحمانينوۆ اتىنداعى ورىس كونسەرۆاتورياسىنا جازدىردىم. ءبىراڭ ول پروفەسسور اندرەيەۆتى پەداگوگ رەتىندە ۇناتپادى، ءماشھۇر ءبىر فرانسۋز پروفەسسورىنان جەكە ساباق الا باستادى، ەكستەرن رەتىندە ەمتيحانعا كىردى. ەمتيحاندى جاقسى تاپسىرىپ ديپلومىن العان سوڭ تۇركياعا كەتتى. تۇركيادا ۇيلەنىپ، رەسمي قىزمەتكە ءتۇردى. ءقازىر جەكە دارىستەر دە بەرىپ، مۋزىكانت-پەداگوگ رەتىندە ۇلكەن تابىستارعا جەتىپ جۇرگەن كورىنەدى”.

كەيىن اتاپ ايتقاندا 1950 جىلى ءالىم المات تۇركياعا بارىپ تۇراقتادى. وسى جەردە عالىمجان ابدىسالەم ۇلى دەگەن ءاتى-جونىن وزگەرتىپ، ءالىم المات اتانادى. مۋزىكانت رەتىندە ىستامبۇلدا مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريادا سكريپكاشى رەتىندە جۇمىس ىستەپ 1975 جىلى قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان.

ءالىم المات تەكتى وتباسىنىڭ ۇرپاعى. ونىڭ اتاسى المات توبابەرگەن ۇلى (1805-1897) ءوز زامانىندا ۇلكەن ساۋدەگەر بولعان. جاستايىنان رەسەي پاتشالىعى، بۇحار، حيۋا، قوقان حاندىقتارى اراسىنداعى ساۋدا كەرۋەندەرىنە ىلەسىپ ساۋدا ىستەگەن، ءسويتىپ ءجۇرىپ ورىس ءتىلىن ۇيرەنگەن. ءتىل بىلگەندىگى ءۇشىن رەسەي پاتشالىعى مەن تۇركىستان حاندىقتارى اراسىندا ديپلوماتيالىق ميسسيالارعا قاتىسقان.

سونداي-اق، المات توبابەرگەن ۇلىنىڭ پاتشا شەنەۋنىكتەرى مەن كەنەسارى حان اراسىندا جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەرگە دە ارالاسقانى جونىندە حالىق اراسىندا ايتىلادى.

المات توبابەرگەن ۇلى بەس ۇل، سۇيگەن. سامىرات، تورەمۇرات، مۇحامبەتقالي (ماحان)، قوسمۇرات، ءپىرماحان. وسى ۇلدارىنىڭ ىشىندە— تورەمۇرات ءالىم الماتتىڭ اتاسى بولىپ كەلەدى. تورەمۇراتتان ابدىسالەم، ابدىسالەمنەن عالىمجان ياعني ءالىم المات تۋادى.

2018 جىلى، 1 اقپان كۇنى ىستامبۇل قالاسىندا 101 جاستا دۇنيەدەن قايتقان مارقۇم ءالىم المات اعامىزدىڭ يمانى جولداس، توپىراعى تورقا بولسىن!

ءابدىۋاقاپ قارا
تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى،

ميمار سينان كوركەم ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى