23 جاستاعى پولشا ازاماتى ۆياچەسلاۆ چەرنيەۆ توعىز ءتىل بىلەدى. ونىڭ ىشىندە قازاقشا ەركىن سويلەيدى. زاعيپ بولسا دا، ەڭبەكقور، تالانتتى جىگىت قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وتىرادى. ەلىمىزگە العاش كەلگەن قوناقپەن Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى سۇحباتتاستى.
— قازاقستانعا ءبىرىنشى رەت كەلىپسىز، بۇل ءسىزدىڭ ءقازاقتىلدى ورتامەن العاش ارالاسۋىڭىز با؟
– ءيا، بۇل – قازاقستانعا ءبىرىنشى ساپارىم. ءوزىم ۆارشاۆا ۋنيۆەرسيتەتى شىعىستانۋ فاكۋلتەتىندەگى تۇركىتانۋ جانە ورتا ازيا حالىقتارى كافەدراسىنىڭ دوكتارانتىمىن. باشقۇرت، تاتار، قازاق حالىقتارىنىڭ ءتىل مەن مادەنيەتى ماعان ەشقاشان جات بولعان جوق.
جالپى مەن باسىندا باشقۇرت ءتىلىن ۇيرەنىپ، سول ارقىلى قازاق تىلىنە قىزىعۋشىلىعىم وياندى. ۋفا قالاسىنداعى باشقۇرت فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە ستۋدەنتتەرمەن باشقۇرتشا سويلەسىپ جۇرگەنمىن. كەيىن قازاق ستۋدەنتتەرىمەن ارالاسا كەلە، قازاق ءتىلىن مەڭگەردىم.
باشقۇرتتار مەن قازاقتار ءبىر-بىرىنىڭ ءتىلىن تەز تۇسىنەدى دەپ ويلايمىن. قازاق ءتىلىن ەڭ العاش ورىنبوردا كوز دارىگەرىنە قارالىپ جۇرگەنىمدە ەستىدىم. سىرتتاي تاتار، باشقۇرت تىلدەرىنە قاتتى ۇقساتتىم.
قازاقستاندا قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى ورىسشا ويلايدى. تەك قازاقستاندا عانا ەمەس، باشقۇرتستاندا دا وسىنداي سانا قالىپ قويعان.
تەك قازاقشا عانا سويلەۋىم ورىس تىلىنە نەمەسە باسقا تىلدەرگە قارسى شىعامىن دەگەن ءسوز ەمەس. قازاقستانعا ارنايى كەلىپ وتىرعان سوڭ وسى ەلدىڭ مەمەكەتتىك تىلىندە سويلەۋدى ءجون كورەمىن.
–قازاق، باشقۇرت تىلدەرىن نە ماقساتتا ۇيرەندىڭىز؟
– ەڭ العاش ورىنبور مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جوعارى ءبىلىم الدىم. وندا اعىلشىن، فرانسۋز بولىمدەرىندە وقىدىم. اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەن ادامدى كەز كەلگەن جەردە تابۋعا بولادى. قازاقستاندا بولسىن، باشقۇرتستاندا بولسىن، اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىن مامان كوپ. ال باشقۇرت، اراب، قازاق تىلدەرى ونشا تارالماعان. وسى ماقساتتا باشقۇرت مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە باشقۇرت، اراب تىلدەرىن وقىدىم. جوعارىدا ايتقانىمداي، قازاق تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىم باشقۇرت ءتىلىن ۇيرەنىپ جۇرگەن كەزدەن باستالدى.
اعىلشىن، فرانسۋز تىلدەرىن مەكتەپ كەزىنەن وقىدىم، ال باشقۇرت ءتىلى مەن قازاق ءتىلىن،سويلەسەتىن ورتا بولماعاندىقتان، ءوز بەتىممەن يگەرۋىمە تۋرا كەلدى. گرامماتيكاعا قاتىستى ماعلۇماتتاردى عالامتوردان تاپتىم.
–قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ كەزىندە قانداي دا ءبىر قيىندىقتار بولدى ما؟
– قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ مەن ءۇشىن اسا قيىن بولدى دەي المايمىن. سەبەبى قازاق ءتىلى باشقۇرت تىلىنە وتە ۇقساس. ارينە، ايىرماشىلىقتار بار. مىسالى، باشقۇرت تىلىندە «حەنلە» دەگەن ءسوز بار. قازاق تىلىندە ول – «ءسىڭلى»، الايدا مەن «ءسىڭلى» دەگەن ءسوزدى قولدانا المايمىن. سەبەبى ەر ادامنىڭ ءسىڭلىسى ەمەس، قارىنداسى بولادى. باشقۇرتتاردا «قارىنداش» دەگەن ءسوز بار، ءبىراق ول كونە ءسوز بولىپ سانالادى. وسى جاعىنان ازداپ شاتاستىم. قانشا دەگەنمەن، فونەتيكالىق جاعىنان دا ءبىراز وزگەشەلىك بار.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ: «ءار قازاققا قازاق ءتىلىن بىلگەنى – پارىز، بىلمەگەنى – ۇيات»، – دەدى عوي. وسى ورايدا مىناداي سۇراق تۋادى: زاعيپ جاندار، ديسلەكسياسى بار ادامدارعا دا وسىنداي تالاپ قويىلۋى كەرەك پە؟ سىزشە قالاي؟
ءبىز ولاردىڭ قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋىنە كومەكتەسۋىمىز قاجەت. اعىلشىن، پولياك، ت.ب. تىلدەردە كوزى كورمەيتىندەرگە ارنالعان دىبىستىق باعدارلامالار بار. الايدا قازاق تىلىندەگى نۇسقاسى جوق. سوندىقتان سوقىرلاردىڭ دەنى قازاقشا ەمەس، ورىسشا سويلەيدى. ال برايل جۇيەسىن جاستاردىڭ كوپشىلىگى قولدانبايدى. برايلمەن شىعاتىن كىتاپ از، ماڭىزدى كىتاپتار مۇلدە جوق دەۋگە بولادى. قازىرگى تەحنولوگيالار دامىعان زاماندا داۋىس جۇيەسى ىسكە قوسىلعان باعدارلامالار كەڭىنەن قولدانىلىپ جاتىر. قازاقشا باعدارلاما جاسالۋى كەرەك، ايتپەسە قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك بولمايدى.
جاڭا لاتىن الىپبيىندەگى اپوستروفتار قاراپايىم ادامدارعا قيىندىق تۋدىرادى. ال سوقىرلارعا شە؟ دىبىستىق باعدارلاما اپوستروفپەن جازىلعان سوزدەردى وقي الماۋى مۇمكىن. اپوستروفپەن جازىلعان قاراپايىم «س» نەمەشە «ش» ارىپتەرىن زاعيپتار قالاي ايىرادى. سوندىقتان دياكريتيكالىق بەلگىلەردى قولدانعان ءجون دەپ ويلايمىن.
–جالپى قانشا ءتىل بىلەسىز؟
–توعىز ءتىل بىلەمىن. اعىلشىن، پولياك، ورىس، نەمىس، باشقۇرت، تاتار، تۇرىك تىلدەرىن جاقسى مەڭگەرگەنمىن. يسپان ءتىلىن تۇسىنەمىن، ءبىراق قاتەمەن سويلەيمىن. ال قازاقشاما ءوزىڭىز باعا بەرىڭىز (كۇلەدى).
–توعىز ءتىل بىلەتىن پوليگلوتتان ءتىلدى تەز ۇيرەنۋدىڭ قۇپياسىن سۇراعىم كەلىپ وتىر...
–كەز كەلگەن ءتىلدى ونىڭ گرامماتيكاسىن تۇسىنبەيىنشە، ۇيرەنۋگە بولمايدى. ءار ءسوزدى جاتتاعاندا مىسال قۇراستىرىپ، ۇعىنىپ جاتتاۋ كەرەك.
– ۇلتىڭىز كىم؟
– ورىس دەسەڭىز دە، پولياك دەسەڭىز دە بولادى. مەن ءوزىمنىڭ شىققان تەگىمدى بەس ۇرپاققا دەيىن تەكسەرگەندە ونىڭ ارالاس ەكەنىن ءبىلدىم. مەندە ورىستىڭ دا، پولياكتىڭ دا، بەلورۋستىڭ دە قانى بار.
–ومىرگە دەگەن قۇلشىنىستى قايدان الاسىز؟
– «قۇدايعا يلانبايتىن بولسام، مەن ەشنارسەنى باسقارا المايتىن ەدىم» دەگەن جاقسى ءسوز بار. وسى ءسوزدى ءارقاشان ايتىپ جۇرەمىن. دوستارىم، جاقىندارىم، وتباسىم مەنى قاتتى قولدايدى. ياعني ومىرگە دەگەن قۇلشىنىستى وسى كىسىلەردەن الامىن.
سۇحباتتاسقان نازەركە مۇسا
