الماتى قالاسىندا ولىكتەردى ورتەيتىن كرەماتوريي سالۋ جوباسىن قالالىق اكىمشىلىك ماقۇلدادى دەگەن حابار تارالعالى بەرى ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. قازاق ءتىلدى بىرنەشە باسىلىمدار مەن ينتەرنەت سايتتار جازعانىمەن، ماردىمدى جاۋاپ بولمادى. اقىرى جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالدى.

بۇل مايىتتەردى ورتەۋ ورنى - كرەماتوريي سالۋ تۋرالى شەشىم 2004 جىلى الماتى قالالىق اكىمشىلىگى تاراپىنان شەشىلىپ قويعان. ءقازىر قۇرىلىسقا دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. 1،5 ميلليوننان استام حالقى بار الماتى كۇن ساناپ ءوسىپ كەلەدى. سوعان سايكەس مارقۇمداردى جەرلەيتىن بەيىتتەردە ورىن تاپشىلىعى قاتتى سەزىلۋدە. وسى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جالعىز جولى-كرەماتوريي-دەپ بەزەك قاققان سالتتىق قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەلەرى، اتاپ ايتساق اتالمىن مەكەمە ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مارات يسمايلوۆتىڭ ۋاجىنە بىردەن قۇلاق تۇرگەن قالالىق اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەرى الماتى قالاسى الاتاۋ اۋدانىنا قاراستى بورالداي قورىمى ماڭىنان، ادامدار تۇراتىن اۋماقتان بەلگىلى ءبىر قاشىقتىقتى ساقتاي وتىرىپ كرەماتوريي سالۋعا ويىپ تۇرىپ 2 گەكتار جەردى بەرگەن ەكەن. اتالمىش جەر تەلىمىندە كرەماتوريي سالۋعا بارلىق تەحنيكالىق جاعداي قاراستىرىلعان. گاز، جارىق، سۋ سەكىلدى كوممۋنيكاسيالىق جەلىلەر سول ارانى بويلاي وتەدى. شەشىم شىققالى 10 جىل ءوتتى، ءالى ەشتەڭە سالىنبادى دەپ ۋايىم-قامسىز جاتۋعا بولمايدى. سەبەبى قۇرىلىس جۇمىستارى باستالىپ كەتكەن ول جەردە. بۇل تۋرالى "قازاقپارات اگەنتتىگىنە" سىلتەمە جاساي وتىرىپ، "قازاقستان زامان" گازەتى جازعان بولاتىن.

«كرەماتوريي ىسكە قوسىلسا، ءبىرىنشى كەزەكتە جەردى ۇنەمدەۋگە بولادى. ەكىنشىدەن بىزدە قاڭعىباس يتتەردىڭ ولىكتەرىن ۋتيليزاسيالايتىن، ياعني كوزىن جوياتىن ارنايى ورىن جوق. مال ولەكسەلەرى كەز كەلگەن جەردە جاتادى. كوبىنەسە قالا سىرتىنداعى قوقىس توگەتىن ورىنعا تاستالادى. ال بۇل دەگەنىڭىز جۇقپالى ۆيرۋستاردىڭ قاينار كوزى عوي. اۋاعا تارالعان ءيىس ارقىلى قانشا ادام ءتۇرلى ىندەت جۇقتىرادى. قازاقستانداعى تۇڭعىش كرەماتوريي الماتى سىندى تۇرعىنى كوپ شوعىرلانعان مەگاپوليستە بوي كوتەرەتىن بولادى. بۇل قالالىق اكىمشىلىك تاراپىنان ماقۇلدانىپ، شەشىلگەن»-دەيدى سالتتىق قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مارات يسمايلوۆ.

ولىكتەردى ورتەۋ ورتالىعى الماتىدان بىرنەشە شاقىرىمدا، باتىس قورىمنىڭ تۋرا قاسىنان تۇرعىزىلاتىن كورىنەدى. ءبىراق، ول جەر ايدالا بولعانىمەن قالادان تىم جىراقتا ەمەس. ال الدىن الا جوسپارلاعان ەسەپ بويىنشا بولاشاق كرەماتوريي قۇرىلىسىنا قازىنادان 600 ميلليون تەڭگە جۇمسالادى-مىس.

رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنەر بولساق ءبىر عانا الماتىدا 1 ايدا 30 بەلگىسىز ادامنىڭ ءمايىتى جەرلەنەدى ەكەن. ال قالاداعى قورىمداردا ورىن قالماعان كورىنەدى. سالتتىق قىزمەت كورسەتۋشى ۇيىمداردىڭ باستى پروبلەماسى ءمايىتتى ورنالاستىراتىن جەر تاپشىلىعى.

ال قازىرگى تاڭدا الماتىدا 41 قورىم بار بولسا، سونىڭ 27-سىندە ينە سۇيەم جەر بولماعان سوڭ ول بەيىتتەردى جاۋىپ تاستاعان. قالعان قورىمداردا قايتا جەرلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە ەكەن. جوعارىداعى بەيىتتەردىڭ ىشىندە ءىڭ ءىرىسى تەس-2 اۋماعىندا ورنالاسقان «باتىس قورىمى». ول 293 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. سونىڭ ءوزى لىق تولعان ەكەن. قازاق توپىراعىندا بۇرىنعى مەن سوڭعىدا كرەماتوريي اتاۋىمەن بولماعان.

ادام ءمايىتىن ورتەيتىن ورىندى سالۋعا يتەرمەلەيتىن باستى سەبەپ-ولىكتەردى جەرلەيتىن جەر قالماپتى-مىس. ۇلان-بايتاق جەرىمىزدى تولتىرا الماي جاتقانىمىزبەن جەرىمىزدىڭ استى تار بولسا، دۇنيەنىڭ كەڭدىگىنەن نە قايىر دەيمىز دە بۇندايدا. ۇستىمىزدەگى جىلى ەسىموۆتىڭ باسقاراتىن اپپاراتى قالادا تۇرعىن ءۇي سالۋعا جەر تاپپاعان ەدى. ەندى مىنە كور سالۋعا دا جەردى اياپ وتىر.

يسمايلوۆتىڭ سوزىنە قاراپ ادامنىڭ باسى ءيتتىڭ ەرمەگى بولعان با دەيسىڭ. ادامى بار، مالى بار ءبارىن جيناپ ورتەي سالۋ وڭاي بولعانى ما سوندا؟! قازاق ءولى رازى بولماي، ءتىرى بايىمايدى-دەپ بەكەر ايتپاعان. ومىردەن وتكەن مارقۇمدارعا دەگەن قۇرمەت قايدا قالماق. ولسەڭ ورتەنەسىڭ. ەستىگەنگە سۇمدىق. قۇراندا «تاھا» سۇرەسىنىڭ 55- اياتىندا «ادام توپىراقتان جاراتىلدى، ولگەندە توپىراققا قايتارىلادى» دەپ ناقتى ايتىلعان. سونداي-اق، قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ءتوراعاسى، باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعاجى ۇلىنىڭ دا پىكىرىن بەرۋدى ءجون كوردىك.

قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى ءتوراعاسى ەرجان مالعاجى ۇلى: «يسلامدا شاريعات بويىنشا ادام ورتەۋگە تىيىم سالىنادى. ونى جەر قوينانا شاريعات بويىنشا تاپسىرۋ كەرەك. مايىتتەردى ورتەيتىن كرەماتوريي سالۋعا يسلام ءدىنى تۇبەگەيلى قارسى. قۇران كارىمنىڭ ءبىرقاتار اياتتارىندا ءاربىر تىرشىلىك يەسى ءولىم ءدامىن تاتادى دەپ كورسەتەدى. ال ادام بالاسىن جەرگە كومۋ قالاي باستالدى؟ سوعان توقتالساق. باعزىدا ادام اتانىڭ (س.ع.س.) ابىل مەن قابىل دەگەن ۇلدارى بولادى. ەكەۋىنىڭ دە قىز سىڭارلارى بولعان. ادام اتا ەكەۋىنىڭ سىڭارلارىن اۋىستىرىپ، ۇيلەنددىرگىسى كەلەدى. ءبىراق قابىل بۇعان قارسى شىعىپ، ءوز سىڭارىنا ۇيلەنگىسى كەلەدى. ءسويتىپ، قابىل ابىلدى ولتىرەدى. بۇل ادامزات تاريحىنداعى ەڭ العاشقى ءولىم بولعان. ابىلدىڭ ولىگىن نە ىستەرىن بىلمەي، باسى قاتىپ وتىرعاندا اللا تاعالا ىناداي مىسال جىبەرەدى. ەكى قارعا ءبىر-بىرىن شوقىپ جاتادى. ءبىرى ەكىنشىسىن ءولتىرىپ قويادى دا، ءتىرى قارعا تىرناعىمەن جەردى قازىپ، ەكىنشىسى كومەدى. سودان كورگەنىن ىستەگەن قابىل ابىلدىڭ دا ءمايىتىن جەرگە كومگەن. ادام توپىراقتان جاراتىلعان. ادامنىڭ بويىنداعى بارلىق ەلەمەنتتەر توپىراقتا كەزدەسەتىنى سوندىقتان. مىنە سول سەبەپتى دە ادامدى جەرگە جەرلەيدى. اسىل ءدىنىمىز ولىكتى ورتەۋگە جول بەرمەيدى.»

دەگەنمەن كرەماتوريي سالۋدى قوس قولداپ تۇرىپ قالايتىندار دا تابىلدى. مىسالى سىزعانوۆ اتىنداعى حيرۋرگيالىق ورتالىقتىڭ عىلىمي-كلينيكاسى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەربول شايحييەۆتىڭ ءسوزىن تىڭداساق، كرەماتوريي ەڭ اۋەلى جاھاندانۋدىڭ جارقىن كورىنىسى ەكەن-مىس. سونداي-اق، ادامدارعا تاڭداۋ ەركىندىگىن بەرەدى. ال قازاقستانعا ەڭ جاقىن كرەماتوريي نوۆوسيبيرسكىدە ورنالاسقان ەكەن. مايىتكە رەسەيدە كرەماسيا جاساۋدىڭ ورتاشا قۇنى 500 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى ەكەن. ءبىراق ونىڭ اۋرەسى كوپ دەيدى دارىگەر مىرزا.

قازاقستاندا 140-تان استام ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرى تۇرادى. ولاردىڭ ءداستۇر-تاريحى دا سان ءتۇرلى. ءارقايسىسىنىڭ ءتۇرلى ءدىني ۇستانىمدارى بار. سول سەكىلدى ءتۇرلى جەرلەۋ ۇرلىستەرى دە بار ەكەنى راس. مىسالى، زورواسترەيستار ءمايىتتى اعاشقا اسىپ قوياتىن، ەگيپەتتە مۋميالاپ قويسا، گرەكتەر مەن ريمدىكتەر ولىكتى ورتەيتىن بولعان. ال يسلام بويىنشا ءمايىتتى جەرگە كومۋ پارىز ەتىلگەن. كەزىندە الماتىدا كرەماتوريي سالۋعا دىنمۇحامەد قونايەۆ اتامىز ۇزىلدى-كەسىلدى قارسى تۇرىپ، سالدىرماي قويعان ەدى. قازاقستان كوپ ۇلتتى. سوعان سايكەس كرەماتوريي سالۋ كەرەك دەۋ قيسىنسىز. ءبىزدىڭ دىنىمىزدە كرەماسيا مۇلدە ماقۇلدانبايدى.ەسىموۆ شاريعاتقا قارسى شىققانىمەن تازالىق پەن مەيىرىمدىلىك ۇستەمدىك قۇرعان دىنىمىزگە ولىكتەردى ورتەۋ دەگەن مۇلدە كەرەعار ۇعىم. تىرىسىندە جەرگە، ولگەننەن سوڭ كورگە جارىماي جۇرمەكپىز بە سوندا؟! ءبىزدىڭ جوعارىداعى باسشىلار وسىنداي سۇمدىقتارعا جول بەرىپ قايدا قاراپ وتىر؟!

نۇرلان سايلاۋ ۇلى، ءدىنتانۋشى

يسلام ءدىنى ءمايىتتى ورتەۋگە تىيىم سالعان. سوندىقتان مۇسىلمان ادام قايتىس بولعاننان كەيىن ءوز دەنەسىن ورتەۋگە دە وزگەنىڭ دەنەسىن ورتەۋگە دە قۇقى جوق. مۇسىلمان مۇسىلمانعا ءتىرى كەزىندە قالاي قۇرمەت كورسەتۋى كەرەك بولسا قايتىس بولعان سوڭ دا قۇرمەت كورسەتىلۋى كەرەك. ءتىپتى ءمايىتتى ۇرۋعا، سوعۋعا، دەنەسىنە زاقىم كەلتىرۋگە بولمايدى. بۇل جايلى پايعامبارىمىز (س.ا.س.) «ءمايىتتىڭ سۇيەگىن سىندىرۋ، ءتىرىنىڭ سۇيەگىن سىندىرعانمەن تەڭ» دەگەن. ەگەر ءمايىتتىڭ سۇيەگىن سىندىرۋ ءتىرىنىڭ سۇيەگىن سىندىرعانمەن تەڭ سانالسا، ءمايىتتى ورتەۋ، ءتىرىنى ورتەگەندەي كۇنا سانالماق. سوندىقتان مۇسىلمانشىلىقتا قايتىس بولعان ادامدى جۋىندىرىپ، كەبىندەپ، جانازاسىن وقىپ، جەرگە كومەدى. كومىلگەن جەردى دە ورىنسىز باسىپ، تاپتاۋعا بولمايدى. پايعامبارىمىز (س.ا.س.) ءبىر سوزىندە «قابىرگە وتىرماڭدار...» دەگەن. ولاي بولسا اتا-بابامىزدان دا يسلامنان دا ءمايىتتى ورتەۋ دۇرىس سانالماعان.

نۇركەلدى ءابدىعاني ۇلى