مونشا – جۋىنىپ، تازالاناتىن ورىن. مونشانىڭ ەڭ قىزىعى – ىستىق بۋى. ىستىق بۋ ادامنىڭ قان تامىرلارىن كەڭەيتەدى جانە وتە كوپ مولشەردە تەر شىعارادى. بۇل تەرىنى تازارتىپ قانا قويماي، زاتالماسۋ پروسەسىن جاقسارتادى. مونشا عيماراتتارى العاش گرەك، ريم، مىسىر،ءۇندىستاندا سالىنسا، قازاق جەرىنە 11 عاسىردا كەلىپتى. ورىس، فين، شىعىس مونشاسى دەگەن تۇرلەرى دە بار. مونشا بارلىق ادامعا بىردەي پايدالى ەمەس. جۇرەك اۋرۋى،  گيپەرتونيا، ارتەروسكلەروز، كوز، قۇلاق اۋرۋلارى بار ادامدار، جۇكتى ايەلدەرگە، جاس بالالارعا ىستىق مونشادا قاتتى قىزدىرىنۋعا بولمايدى. كەڭەستىڭ كەزىندە ورىستاندىرۋدىڭ ءبىر شارتى بولعان – ورىس مونشاسى ەلىمىزدىڭ قاي تۇكپىرىن بولماسىن جايلاپ كەتتى. اسىرەسە سولتۇستىكتەگىلەر، مونشاعا بارماسا باسى اۋىرىپ، بالتىرى سىزدايدى....

...العاش اتا جۇرتقا كەلگەن جىلى. اكەمنىڭ ءىنىسى اكەمدى ۋرال ماركالى 3 دوڭعالاقتى موتسيكلىنە سالىپ الىپ اۋىل مونشاسىنا بارادى. اكەمدى اتپەن كەلە جاتقاندا ماشينا سوعىپ، جامباسى مەرتىككەن، تاياقپەن جۇرەتىن. كيىم شەشەتىن جەردە ءىنىسى ءسىز شەشىنە بەرىڭىز، مەن سۋىن تارىلتا بەرەيىن، دەپ ىشكە كىرە سالا، اتىپ شىعادى. وي، ءجۇر كەتتىك، بىزگە تاريتىن جەر ەمەس ەكەن. نە بولىپ قالدى دەگەن اعاسىنا اسىعىپ، اپتىعىپ، ويباي ءىشى تولعان جالاڭ بۇتتار. كارىسىدە، جاسىدا، بالاسىدا، قاساسىن سالاقتاتىپ، شاقپىلاپ ءجۇر. قۇرسىن، كەتتىك دەپ  جاۋ كورگەندەي اعاسىن سۇيرەلەپ، ۇيگە اكەپ تاستايدى. اكەم اسا ءدىندار بولماسادا مۇسىلمان ادامنىڭ قالاي ءجۇرىپ تۇرۋى، ادەپ عۇرپىنان حاباردار، بەس ۋاق نامازىن قازا ەتپەگەن جان. مونشادا جالاڭاش جۇرمەۋ جايلى پايعامبار مۇحاممەد (س.ع.س): - «اللا تاعالاعا جانە اقرىرەتكە سەنەتىن ادام مونشاعا اۋرەت جەرلەرىن جابىنىپ كىرسىن»، «اۋرەت جەرىن اشقان ادامعا جانە وزگەلەردىڭ اۋرەت جەرىن قاراعان ادامعا اللا لاعىنەت ەتسىن» - دەگەن وسيەتىن اكەم اۋىلداستارىنا ايتىپ، ماعىناسىن، قازاقى ادەبىن اۋىلداستارىنا ءتۇسىندىردى.

اعايىندارىمىزدىڭ ەلۋ اسىپ، الپىستى القىمداعاندارى مونشاعا بارعاندى قويىپ، ماڭىنا جولامادى. جاستاردا بارۋدى ازايتىپ ەدى. مونعولدار سۋعا تۇسپەيدى، اناۋ-مىناۋ دەگەن قاڭقۋ سوزدەن قورقىپ باسىندا ءىش كيىممەن، ۇيرەنىسە كەلە جالاڭ بۇتتارمەن جاپپاي ارالاسىپ كەتتى... بۇل اۋىلداعى اعايىننىڭ ءحالى.

ەندى ءوز ءالقيسساما كەلسەم... كوكشەتاۋ اتىنا ساي، كورىكتى، نۋلى، سۋلى جاسىل قالا بولعانىمەن   ىستىق سۋ جاعىنان ايتۋعا ۇيات قالا. ورىس قوجايىندار بيلەگەن زاماندا قالانىڭ بۋ قازاندىقتارىنىڭ بارىنە مازۋت جاعاتىن پەشتەر قويعان. ولاردىڭ قايناتقان سۋلارى ءۇيدى جىلىتقانى بولماسا، تۇرمىستىق قاجەتكە جارامايدى. وسى مازۋتتىڭ بالەسىنەن بولىپ وتكەن عاسىردا كوكشەتاۋ كوك مۇزعا ورانعانى كوكشەلىكتەردىڭ ەسىنەن شىعا قويعان جوق. قالادا اتى جەر جارعان № 1 مونشا بولدى. حالىق جاپپاي سوعان باراتىن. جاستاۋ كەزىمىزدە يمەنە ءجۇرىپ، بارىپ جۇردىك. ءىش كيىممەن تۇستىك. نە ەلدەن ەرەك بىردەڭەڭ بارما دەپ، جالاڭاشتار مازاقتايتىن. ول كەزدە پايعامبارىمىز (س.ع.س): «اۋرەت جەرلەرىڭدى جابىڭدار! جالعىز كەزدەرىڭدە دە اللا تاعالادان ۇيالىڭدار!»، «اللا تاعالا ۇياتتىلىقتى جانە جابىنۋدى جاقسى كورەدى. ولاي بولسا جۋىنعاندا اۋرەت جەرلەرىڭدى جابىڭدار» – دەگەن ءحاديسىن ەستىمەسەكتە، ءبىرىنشى ۇياتتى جەرىڭدى، اۋرەتىڭدى جاۋىپ ءجۇرۋدى، اتا-انادان ەستىگەنىمىز بار، ءىش كيىممەن ءتۇسىپ جۇردىك. مونعوليادا مونشاعا تۇسەتىندەر جاسىنا قاراي بولەك تۇسەتىن. قوعامدىق مونشادا، 15 جاسقا دەيىنگى بالارعا ارنالعان، جاپپاي جانە ۇلكەندەرگە ارنالعان، جەكە كابينالى دۋشتار بولدى. بالا كەزىمىزدە شالپىلداتىپ بالالارمەن بىرگە، ەسەيگەن سوڭ كابينالاردا شومىلىپ جۇردىك. شىندىعى كەرەك، مونعوليادا ورىس مونشاسى دەگەن جوقتىڭ قاسى. وعان ادەيلەپ باراتىنبىز. ونىڭ وزىندە جەكە-جەكە. ال، مۇندا قوعامدىق مونشادا جاس كارىمىز بىردەي، اۋرەتىمىز اشىق شاشىق، جالاڭاش جۇرەگە ءماجبۇر بولدىق. وسى جاعدايدان قينالىپ، مونشاسى بار جەر ۇيگە كوشتىم. جەر ۇيگە كوشكەن سوڭ راحات. ءسويتىپ جۇرگەندە، وتكەن قاراشا ايىندا مونشامنىڭ قازانى تەسىلىپ قالدى. قايدا باراسىڭ باياعى قالالىق №1 مونشاعا ايەلىمدى ەرتىپ، تارتىپ بەردىك. بىرەر جىل بۇرىن مونشا كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن. ەل ماقتاپ جۇرەتىن. جەكە تۇسەتىن كابينالار بارما دەيمىن عوي جاڭادان جوندەلگەن سوڭ. بىزدە كابينا بولمايدى دەيدى. كەلدىك، قايدا باراسىڭ. ارزان ەكەن بەس ءجۇز تەنگە. ىشىندە قانشا جۇرسەڭدە قاقى جوق. كىردىم، باياعى قالپى، سول شكاف، توبەسىندە، لەگەن. باياعى كارى-جاس، بالا-شاعا ءبارى تىر جالاڭاش ساپىرلىسىپ ءجۇر. اتاسى، بالاسى، نەمەرەسى. مۇمكىن شوبەرەسى دە جۇرگەن شىعار. ءبىرىنىڭ ارقاسىن ءبىرى ىسقىلاپ ءماز ءمايرام. ءىش كيىممەن كىرگەن، ماعان كوزدەرىنىڭ استىمەن قارايدى. مەندە تومەن قاراۋدان، سەسكەنىپ، جوعارى قارايمىن. الجاپقىش تارتقان جالعىز ورتا جاستا ءبىر قازاق ءجۇر. ناعىز مۇسىلمان وسى شىعار دەپ ويلادىم. ەشكىم ەشكىمنەن قىمسىنىپ، قىمتىرىلىپ جۇرگەن جوق. ويباي اۋ، اكەنىڭ، اتانىڭ اۋرەتىن كورگەن بالادا ار-ۇيات دەگەن بولاما؟ بۇل نە بولىپ كەتكەن ادامدار دەپ ىشتەن ناليسىڭ. تاياقپەن سۇيرەتىلىپ كەلىپ موشادا ءجۇر. ورىس مونشاسىن ساعىندىق دەيدى. ساعىنعانى قۇرىسىن دەپ، ىشىمنەن كىجىنىپ مەن تۇرمىن. دەنەنىڭ تازاسى نە ءتايىرى؟! جانىڭ تازا بولماسا. نەمەرەسىنە ارقاسىن ىستىرىپ وتىرعان قارياعا جاقىنداپ، سىر تارتپاق بولدىم. اقىرىن نەمەرەڭىز ارقا ىسۋعا جاراپ قالىپتى دەسەم. اتادا، بالادا ءماز. اتا كەڭتاش، وسىلاردىڭ قىزىعىن وسىندايدا كورمەگەندە، قايدا كورەمىز دەيدى. اسستاعفيراللا دەي جازداپ، مونشادا كيەلى ءسوز ايتپايتىن ەسىمە ءتۇسىپ، اۋزىمدى جابا قويدىم. سالقىندايتىن دالىزگە شىقسام، ءار جەردە ەكى ۇشتەن دەم العاندار الدىنا ەمەس ارقالارىنا ورامال جامىلىپ، ەمىن ەركىن، اڭگىمە سوعۋدا. بىرەۋلەرى سىرا ءسىمىرىپ وتىر. ورىس مونشاسى جايلى شاپىراشتى قازبەك بەكتىڭ «ءتۇپ – تۇقيانىمنان وزىمە شەيىن» دەگەن تاريحي كىتابىندا: - «مەن ورىستاردان اسقان لاس ەلدى كورمەدىم. اراققا سىلقيا تويىپ الىپ، ايەلى، كۇيەۋى، كەلىنى، ۇلى، قىزى ءبارى بىردەي تىر جالاڭاش مونشادا شومىلىپ جۇرگەنىن كورىپ جيركەنىپ كەتتىم. ناعىز وڭباعان ەل ەكەن» دەپ جازعانى ەرىكسىز ەسىمە ءتۇستى. ونى وقىعاندار بارما؟ جوقپا؟  قايدان بىلەيىن؟ ءاي، قايدام!

جالاڭاشتارمەن ءتىل قاتىسىپ كوردىم. وي، ورىستىڭ مونشاسى راحات قوي. بويىڭ بالقيدى، ازداپ تارتىپ جىبەرسەڭ كوڭىلىڭ شالقيدى دەپ ەكىلەنەدى. بالالارمەن بىرگە جالاڭ بۇت ءجۇرۋ ەرسى ەمەس پە دەسەڭ، نەسى ەرسى، ەركەكپىز عوي. «مۋجيك، ەست مۋجيك» دەيدى. ادەپ بويىنشا اۋرەتتى جەردى جاۋىپ، بىرەۋگە كورسەتپەي، ءوزىڭ قاراماي ءجۇر دەگەن، بار عوي دەپ اقىرىن ايتىپ كورىپ ەدىم. ول نە. سوندا مونشاعا تۇسپەي، ساسىپ جۇرەيىك پە. جەكە تۇسەتىندەر قىمبات. كوپشىلىكتىڭ مونشاسىنا ارزان، ءارى كوپپەن بىرگە جۇرگەن كوڭىلدى دەيدى. ءدىن، شاريعات دەگەندى ەستىپ، ەسكەرىپ تۇرعان سىڭاي جوق. مونشادا كىمدەر جوق. بەس جاسار بالادان، سەكسەن اسىپ سەلكىلدەگەن شالدار دا ءجۇر. ولاردى كيىندىرە، جۋىندىرا الماي نەمەرەلەرى سۇيرەپ ءجۇر. كيىنىپ دالىزگە شىقسام، ايەلىم وتىر. ەرتە شىعىپ الىپتى. نە بولدى دەيمىن عوي، تۇك بىلمەگەندەي. قالاي ەكەن دەسەم. قالايى قۇرىسىن. نەمەرەسىن ەرتكەن اجە، قىزىن ەرتكەن شەشەلەر. ەڭ سوراقىسى ءبىر كەلىنشەك 5 جاس شاماسىندا ۇلىمەن بىرگە جۋىنىپ ءجۇر. شىداماي شىعىپ كەتتىم دەيدى. كىلەڭ جالاڭاش ايەلدەردىڭ ورتاسىنا ۇل بالانى قالاي الىپ كىرەدى دەسەم. وتىرىك پە، انە وزدەرى دە شىعىپتى دەپ، ايەلدەر جاقتان ۇلىن ەرتكەن كەلىنشەكتى نۇسقادى. ءتاپ ءتاۋىر، وتىزدىڭ ورتاسىنداعى قازاقتىڭ قارا تورى كەلىنشەگى، ۇىلىنا ورىسشا بىردەڭە ايتىپ، ەكەۋارا ءماز بولىپ كەلەدى. ءبىزدى ءسوسياليزيمنىڭ شىڭى، جۇماقتىڭ ءتورى كوممۋنيزيم ءىلىمىنىڭ ەلەسى، وسى حالگە جەتكىزدى. تۇرىك سەريالدارىن ۇزبەي كورەمىز. سۇلتان سۇلەيمەن سەريالىندا سۇلتانشالار، ايەلدەر مونشاعا ءتۇسىپ ءجۇر. ءبارى ورنىمەن، جامىلعىسىمەن. ال سودان نەگە ونەگە الىمايمىز. ۇزبەي كورگەندە سوندايمىز. وتە لاس قىلىقتان جيرەنەتىن، جاقسىدان ۇيرەنەتىن كەز ءوتىپ بارادى. تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا شيرەك عاسىر. انا ءتىلىمىز اياق استىندا تاپتالىپ، سالت-سانا، ادەپ-عۇرىپتى ايتۋدان ۇيالاسىڭ. قۇلدىق سانادان ارىلمادىق. ارىلۋعا نيەت قۇلىقتا تانىتپايمىز. تانىتساق، مونشادا بىلاي جۇرەمىز بە؟ دامبالىمىزدى قايدا شەشىپ، قالاي كيىۋدى دە بىلمەيمىز. بىلگەندەر ۇندەمەيدى. سالتىمىز ساناعا كىرمەدى. ءدىنىمىزدى، ءدىلىمىزدى دەنە جۋعانىمىزبەن باعدارلاپ قالدىق. قاشان قازاق بولامىز دەپ، كىجىنەمىز. سىرتقا شىعارىپ قاتتىراق ايتايىق دەسەك، باياعى بۇعىپ قالعان بەيشارالىق، وزگەلەردەن سەسكەنەمىز.

ءتۇيىن: مونشاعا ءتۇسۋدىڭ ءوز ادەبى بار. باسقالار، وزگە دىندەگىلەر قالاي مونشاعا تۇسەدى وزدەرى بىلەر. ءبىراق، ءبىزدىڭ ءجونىمىز باسقا. قازاق يبالى، ۇياتتى، ادەبى بار، يسلام قاعيداسىن ۇستانعان مۇسىلمان حالىق. ەكى دۇنيە ساردارى، اقىرزامان پايعامبارى مۇحاممەد (س.ع.س): - «ۇيلەردىڭ ەڭ جامانى مونشا. وندا داۋىستار كوتەرىلەدى، اۋرەتتەر اشىلادى. ەم ءۇشىن نەمەسە كىردەن تازالانۋ ءۇشىن كىرگەن ادام جابىنىپ كىرسىن.»، «ءدىن باۋىرىنىڭ اۋرەت جەرىنە ادەيىلەپ قاراعان ادامنىڭ قىرىق كۇندىك نامازى قابىل بولمايدى.».- دەگەن حاديستەرىن ەسكە الساق جەتكىلىكتى.

مونشاعا كىرگەندە الجاپقىش تارتىپ كىرسەك وعان مۇمكىندىك بار. سونى بىرەۋمىز باستاما كوتەرىپ، ونى ارنايى تىگىپ مونشاعا اكەلىپ بەرسەك، ساتساق، مۇسىلماندار الارى ءسوزسىز. تەك، ايتامىز قۇنتتامايمىز. بۇل قۇپتارلىق ءىس. ەلىمىزدە 70 پايىزداي مۇسىلمان حالىق تۇراتىندىعىن ەسكەرىپ، مونشا عيمراتتارىن يسلامي، قازاقي قاعيداعا ساي جابدىقتاپ سالساق، جالعان دۇنيەدە ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى ارداقتاۋعا، مانگى دۇنيەدە، سۇراق كۇنى مۇسىلماندارىمىزدى ۇلكەن كۇنالاردان اراشالاۋعا زور ۇلەس قوسىپ، ساۋاپتى ءىس اتقاراتىن بولامىز. وسى يگى ءىستى مەملەكەت، قوعام، ءدىن قايراتكەرلەرى قولعا السا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

تازالىق يماننىڭ جارتىسى ءبىراق، ۇيات تۇرعان جەردە يمان تۇراتىنىن ەسكەرەيىك.

حالقىمىزدىڭ سالت ساناسىنا ساي انا ءتىلىمىز، اتا ءدىنىمىز، ءسالت-داستۇر، ادەپ-عۇرپىمىزدان ايىرىلمايىق، بىلگەن، بىلمەگەنگە ۇيرەتىپ، ەلدىگىمىزدى ساقتاپ، سانالى، ساليقالى ۇلت بولىپ ۇيىسۋدىڭ قامىن ويلايىق، ارداقتى اعايىن.

شىعىس مونشاسى. ءار جەكە ادامعا ارنالعان.

 داحان شوكشير