«قازاق حاندىعىنا - 550 جىل» جىر ءمۇشايراسىنا!

                         مەن

ءومىرىم – ەلىمدىكى،

ءولىمىم – وزىمدىكى.

                                        (حالىق دانالىعىنان)

مەن، مەن ەدىم، مەن ەدىم، مەن دەگەنىم كىم ەدى؟.. جانىم ءبىر جارىق نۇر ەدى، جاراتقان ءامىر ەتكەسىن، جارق ەتىپ ول دا ءبىر كۇنى جاتىرعا كەلىپ تۇنەدى. مەن اقىن دەگەن اقيقات اسپاننان تۇسكەن قالاممىن. قاعازعا تۇنعان سىرىمىن ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ. سامالىمىن قۇدايدىڭ، سياسىمىن قۇراننىڭ، تامشىدان ءتانىم دۇرەگەن توپىراعىمىن تۇراننىڭ.   كەۋدەمنىڭ ءىشى كۇن ەدى كۇمىستەن ەدى شۇمەگى.... اناۋ ءبىر الاس جىلدارى ارۋانا جۇرتتان الىستاپ، كوگىمە قايعى تۇنەدى. اي، ارۋانا جۇرت، مەن سەنىڭ قايىرىلعان قۇستاي قۇتىڭنىڭ قاڭقىلداپ جەتكەن ءۇنىمىن، قوبىزدان قويۋ ءتىلىمىن... كۇركىرەپ اعار قانىڭنىڭ كۇپ-كۇرەڭ تۇيىرشىگىمىن. التايىم – اسقاق اقىلىم، سابىرىم ەدى سارىارقا، ابايعا عانا ءىنىمىن. حانزادا قاننىڭ تۇنىعى، «...كول شايقاعان جالعىزدىڭ»... كوزگە ءبىر باسار سىنىعى قازاقتىڭ قاراكوگىمىن.   بوزجۋسان مەنىڭ بولمىسىم، بوزىنگەن بولىپ بوزداشى.... قاراشىعىمسىڭ ەندى سەن قان مەنەن جاسقا كوكتەگەن الاشتىڭ التىن ورداسى. مەن ءوزىڭ دەپ كەسىلگەن كەنەسارىنىڭ ءاز باسى مەن ءوزىڭ دەپ ءمولت ەتكەن عاليحان ەردىڭ كوز جاسى....     تۇرمە                                   I       ءبىزدىڭ قوعام بورسىعان وي، قوتىر ءسوز، ءسىز دە سوعان شىرماتىلىپ وتىرسىز. مەن وسىنداي ويسىزدىقتان ۇشىنىپ ءوزىمدى-وزىم وگەي حالگە ءتۇسىردىم، تامىر بىتكەن ءىسىنىپ... ايقايلاردىڭ جەر قۋىرىپ اپشىسى، جايقالىپ تۇر جانۋارلىق تۇسىنىك.   ءيا، بىزدەر جانۋارمىز كادىمگى نە دەمەكسىز ەندى ءسىز. سەبەبى ءبىز... ساناسى ءولى ەلدەنبىز. ءبىزدىڭ قوعام – ءتاتتى ۇيقىنىڭ توسەگى، ءبىزدىڭ عۇمىر – وياۋ ءجۇرىپ كورگەن ءتۇس.   اناۋ الاش زاماندا احمەتتىڭ اسپان اڭقىپ ۇعىمى، اعىپ ءتۇستى الماس سىندى عۇمىرى، مازاق ەتىپ كىساپىر مەن ازعىندى. قارا جەردى قىزىل قانمەن سۋارعان، ءبىزدىڭ سانا – ءستاليننىڭ ەلەسى، ءبىزدىڭ اقىل – اباقتىنىڭ مازمۇنى.   ابايدىڭ دا ارعىتانىم ىشىنەن، ماسعۇتتىڭ ماس بولۋىن تۇسىنەم... مۇنىمەن دە تىنشىمادى-اۋ مۇڭدى شۋ. قۇل-قۇتاننىڭ قيقۋىنا كومىلگەن تىر جالاڭاش جىندىحانا مەكەندە ال ىشپەي گور جىندى سۋ.   وتىرىك پەن وڭەش جايلى ءىلىمدى وركەنيەت، عىلىم دەيدى بۇگىنگى مۇگەدەك مي قىرسىعىم... قاراڭعىلىق قۇشاعىندا تەربەلىپ تالىقسيدى ءسابي سانا، سوقىر كوز مەنىڭ تۇرمە تۇيسىگىم...     جۋسان                        II قوبىزدىڭ قىلىنا قايعىمدى تۇندىرىپ، تاعى دا مۇڭ شالدىم. اسانداي ازالى، قورقىتتاي قازالى cارقىتى ەم ءبىر شالدىڭ. قازاقى بولمىسىم، قايداسىڭ، ۇجدانىم؟ قۇس ءتىلىن ساز ەتىپ، سۋ ءتىلىن ءسوز ەتىپ، يسىمەن سويلەگەن جۋساننىڭ. بۇل دالا – بوزداقتار دەنەسى، توپىراق يلەنگەن قانىنا. دالامنىڭ ءار تاسى – انامنىڭ كوز جاسى شەرى بار زارىندا. بوز دالا، بوز دالا – دەنەمنىڭ بولشەگى، مەن سەنەن جارالدىم باسىندا مەن ساعان سىڭەمىن سوڭىندا. ءبىر ۋىس توپىراق، ومىراۋىن وق تەسكەن وعىلان ءبىر ۇلىڭ. سول ءۇشىن... تاستىڭ دا ءتاۋ ەتەم ءار ءتۇيىر سىنىعىن. قايداسىڭ تەكتىلىك، قايداسىڭ ءور رۋح! بوز جۋسان اڭساعان بەيبارىس عۇمىرىم. جۋسان جوق... كيەمنىڭ ىرىسى، قۇرتتاعان ۇراندار، ۇرتتالعان تىلەكتەر توعىسى، حالىقتى تۋ ەتكەن قارىننىڭ دىبىسى، الاپات اسقازان سوعىسى... سانامنىڭ سىرقاتى، قۇلدىقتى شىندىق دەپ سورلايدى، كوزى جوق كوپ نادان قوڭىزشا بوق قۋىپ، دوڭىزشا ويلايدى. «ءبىزدىڭ ەل وسىنداي»، اينالا اپپاق نۇر، جەر ءۇستى گۇلستان وزگەشە، وزگەشە... ويلاۋعا بولمايدى. وزگەشە ويلاتپاس وسى دەرت، جانىمنىڭ جارتىسىن كەتتى ۇگىپ. اھ، قايران، دۇنيە-اي! تۇبىمە سەن جەتتىڭ تەكسىزدىك... مازداسىن ماحامبەت مىنەزىم، ويانسىن رۋحىم وت بۇركىپ، سەن جاسا، بوز جۋسان بولمىسىم، سەن جاسا، بەكزادا تەكتىلىك!                                                     ءولىم                                                                          دۇنيەگە كەلمەي ب ا ق،                                                                                           كەلسەڭ ءبىراق ولمەي ب ا ق.                                                                                                                                          (قورقىت)                                                                                            مەنىمەن مەنىكىنىڭ ايىرىلعانىن،                                                                                             ءولدى دەپ ات قويىپتى وڭشەڭ بىلمەس.                                                                                                                                            (اباي) جان مەنەن ءتان وزگەرگەنمەن ءار كۇيگە، ءومىر-ولىم تۇتاس ۇعىم، ارينە. ءتىرى بولۋ تىرلىك كەشۋ ەمەس ول، "ولگەندەر كوپ" ءومىر سۇرگەن پانيدە.   كەلۋىڭ مەن كەتۋىڭنىڭ تىنىسى ىشىڭدە ەكەن، سەزسەڭ سونى دۇرىسى. ءومىر دەگەن – ءوز اقىلىڭ، ءوز ويىڭ، ءولىم سونىڭ ازابى مەن جەمىسى.   قابىرمەنەن قورقىتادى كور موللا، كوردىڭ قاشان كوز بىتەدى ورنىنا. باحي مەكەن جان جارالعان جەرۇيىق، جەرۇيىعىن اڭسامايتىن ەر بار ما. كەۋدەڭدەگى حيكمەتپەن ويلان شىن كىسىلىكتىڭ كىلتىن تىعىپ قويعان كىم؟ ادامداعى اقيقاتتىڭ جاۋابىن... كوردەن ىزدەپ كورگە اينالعان قايران «ءدىن».   جالقى ومىرگە جالعىز رەت كەلگەسىن، جاننىڭ نۇرى جارقىراسىن سونبەسىن.... اجال مەنى الداپ سوقپاق ءتايىر-اي..... تاپقان ەكەن «ولتىرەتىن» پەندەسىن.   عازاۋاتتىڭ كۇرەسىندە، ارداعىم، وينايدى اجال ىشكە بۇگىپ بارماعىن. سول ءولىمدى جەڭگەنىمدە جازعان-اي ءدۇنيادا ەش... بولماس ەدى ارمانىم.....       قوڭىر   قوڭىر-قوڭىر تاۋلاردىڭ قولتىعىنان قوي ءورىپ، قوڭىر ءۇيدىڭ ىشىندە قوڭىر سالقىن وي ءورىپ، ماڭىراۋىق ماڭدايىم وي دۇرەتىپ نەشە مىڭ جاسىل ماڭداي قىراتتان جاسىل ءسوز بوپ ەسەمىن. جاسىل ويىم ساز ەدى جازيرالى جانى ىزگى، قوڭىر سازعا گۇل اتقان قارا تاستىڭ قاۋىزى. قايتقان قۇستىڭ قاڭقىلىن وزەگىنە تولتىرىپ، تىرنا جىلىك، ءتورت ويىق سۇڭقىلدايدى سىبىزعىم اسپان اڭقىپ اۋىزى. مەن وسىلاي اڭقىدىم قوس ىشەككە قوندىرىپ، قوڭىر قازدىڭ قاڭقىلىن. سولقىلداتىپ كۇي شالعان ءاي، شالدار-اي، شالدار-اي سەزىم كەشىپ نەشە مىڭ كەرەگەنىڭ استىنان كۇي تۇنادى كۇمبىرلەپ ەرنەۋىنە كەسەمنىڭ. كىم تۇسىنەر كۇي ۇقپاي، بۇل ءپانيدىڭ بايانىن، كۇيمەن بىرگە جوڭكىدىم، جەرگە تيمەي اياعىم. جان ەرىگەن سول ساتتە ماڭدايىمنان كۇن شىعىپ، تاڭدايىمدا اي تۋىپ، كۇي كىلكىگەن كەسەمدى ۇرتتاپ-ۇرتتاپ قويامىن. قايدا كەتتى سول شاعىم قوڭىراۋلى قوڭىر ءۇن؟ قوڭىرىمدى جوعالتىپ، تاس كوشەنى تورىدىم. جاڭبىرىنا جاناردىڭ ومىراۋىم بويالىپ. قايناي-قايناي قاڭسىدى الپىس ەكى تامىرىم. توعىز پەرنە بەتىنەن تولقىپ ءبىر سوققان سامالمىن، تولقىن-تولقىن سامال بوپ، ساعاسىنان اعامىن. قوس ىشەكتىڭ ۇستىنە قۇس داۋىسىن جۋساتقان، سەن امان بول، قوڭىر ءۇن سەن امان بول، شاناعىم!  

ىقىلاس وجاي ۇلى – 1981 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. 1999 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسى، زايسان اۋدانى، كوگەداي اۋىلىنىڭ «كوگەداي» ورتا مەكتەبىن بىتىرگەن. 2004 جىلى ل.گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن «حالىقارالىق جۋرناليستيكا» ماماندىعى بويىنشا ءتامامداعان. رەسپۋبليكالىق «جاس الاش»، «نۇر استانا» گازەتتەرىندە ءتىلشى، رەسپۋبليكالىق «جاڭا سارىارقا» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارعان. 200-گە تارتا تانىمدىق، ءدىني، عىلىمي-ساراپتامالىق ماقالالاردىڭ، سونداي-اق «ادىرنا» جىر جيناعىنىڭ، 1918 جىلعى «اباي» جۋرنالىنا ارنالعان «الاش كوسەمسوزى» سەرياسىنىڭ سەگىزىنشى تومىنىڭ شىعارۋشىسى. ءقازىر استاناداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى.