«قازاق حاندىعىنا - 550 جىل» شىعارماشىلىق بايگەسىنە

پرولوگ بابادان بايتاق مىناۋ قالعان الاپ، نە دەيدى كۇمبىرلەگەن ارمان – شاناق؟ جالىن بوپ جۇرەگىمنەن جاس تامادى، قوبىز بوپ قوڭىر انگە سالسا قازاق. ۇقسايدى وسكەن ەلگە كوشكەن ەردە، سۇرلەۋى عانا جەتتى كوپ كونەرگەن. ارماندى بابام نەنى اڭسادى ەكەن، التى قاز اقتىق رەت «قوش» دەگەندە. تاعدىرى تاپ قىلسا دا كۇزگە، مەيلى، ىلكىدەن بىزگە جەتكەن ءىز مەرەيلى. جاپان تۇزدە تۋىلعان قازاق ۇلى، كەبەجەنىڭ ىشىندە ەس بىلگەن دەيدى. اققۋداي ايتا ءجۇرىپ ارمان ءانىن، اسىق ەر قيعان تالاي جارعا جانىن. قانشا ەرلەر قارا جەردى جاستاندى ەكەن؟ قامى ءۇشىن «قارا قازان، سار بالانىڭ». ايبارى ءار ۇلىنىڭ كوك تىرەگەن، اس بولعان التى مالتا. تەكتى. كەنەن. ايقاسىپ اتا جاۋمەن ۇيىندە ەمەس، ات جالىن قۇشىپ ولسەم دەپ تىلەگەن. ۇشاتىن تاستۇلەكتەي تۇلەپ ءبىر كۇن، پەيىل – كەڭ، جۇرەك – دارحان، بىلەك – مىعىم. وتباسى وشاعى ەدى ونەگەنىڭ، ورداسى يبالى قىز، جۇرەكتى ۇلدىڭ. اتاسى تۇركى دەيدى، ارعى ءتۇپ ساق، اتالعان وعىز، قيماق، قارلۇق، قىپشاق. قاراحان، ءۇيسىن دەيدى، عۇندار دەيدى، تامىرىن قارت قازاقتىڭ قازعىلاساق. سەنەمىن، ارعى بابام، راسى – ءبورى، قالمايدى قان مايداندا جاسىپ ەرى. سول كۇندەر جاڭعىرسىن ءبىر جادىمىزدا، سونىمەن... ون بەسىنشى عاسىر ەدى... ءى قيىرسىز قۇلان جورتقان قۇبا بەلدە، ساحارا. ساعىم بوككەن مۇنار شولدە. كوشەتىن قالىڭ قازاق قىسى-جازى، قۇراندى ەرىن سالىپ قىلاڭ، كەرگە. ءار حاننىڭ جۇرگەنىمەن اۋماعىندا ءار، قاپپاعان ەشكىمنىڭ دە قارماعىن ءدال. بىرىكپەگەن كەز ەدى ول ءبىر ۇلىسقا اساۋداي بۇعالىقسىز اردا رۋلار. سۇلباسى كوپ اڭساتقان سان ارماننىڭ، كەز ەدى كوپ دۇشپانعا تالانعان مىڭ. كەشەگى باتىر باراق باسشى بولعان كوككە ۇشقان ك ۇلى ايبىندى اقوردانىڭ. جوعالىپ قوڭىر اۋەن الديلەگەن، اتپايتىن بولعان ەندى تاڭ كۇيمەنەن. دەشتىنىڭ دالاسىندا قازاق-وزبەك، دەشتىنى ءابىلقايىر حان بيلەگەن. اھ ۇرسا ارمانىن تەك اي ۇعىنار، تارىلعان ءورىس-قونىس، جايىلىمدار. ءبۇتىن ەل بوستاندىعىن كوكسەدى ىشتەي، «باستايتىن اي ماڭدايلى قاي ۇلىم بار؟» كۇمىس ءتۇن. بوز ساۋلەلى تىمىق اسپان. اق وردا. حان جانىبەك كۇيى قاشقان. تالايدى كۇشىك ويلار ءبىرىن-بىرى، ءتاڭىردىڭ بۇگىن تارتقان سىيى باسقا. - جات بيلەپ، باتتى بىزگە تەپكى دەگەن، اتاڭنىڭ ايبارى بار كوك تىرەگەن. ازاندا الدىنا كەپ توپ اقساقال، «تۋىڭدى تۇرعىزا كور» دەپ تىلەگەن. «قايعىم كوپ. قۇلاعىڭدى ءتۇرشى» دەدى، (ەل مۇڭى ءوز جانىنىڭ ءدۇرسىلى ەدى). باتقانداي جامباسىنا جىبەك كورپە، حان تاعى قۇس جاستىقتا كۇرسىنەدى: «سالسا ەگەر ىرگەنى اۋلاق، تاعىن بولەك، تەپكىسى ايار حاننىڭ تاعى ۇدەمەك. جۇرت بولىپ جۇمىلدىرار جۇدىرىقتاي، اپىر-اي، قانداي ايلا تابۋ كەرەك؟...» «...اتسا تەك ءوز جەرىمدە كۇلىپ اق تاڭ...»، دەپ مانا كەرەي سۇلتان سىرىن اشقان. «كۇن تۋدى قوسىلاتىن كوپ قازاققا قولىندا قاس دۇشپاننىڭ قۇرىماق پا ءار؟» «ەل ەتەم قاراشامدى، كۇيىنىشى كوپ...» (ءوزى دە سول حالىقتىڭ كۇيىن سۇرمەك). جانىبەك ءبىر شەشىمگە كەلگەن كەزدە، جىرشى قۇس جاتتى تاڭدى سۇيىنشىلەپ... ءىى قاي جاققا بۇرار ەكەن حاق تاعالا، ايبىندى ەر. ايدىندى اسكەر. اپپاق وردا. اقساقال. القا-قوتان بەك، باتىر، بي. ال توردە ءابىلقايىر تاق-تۇعىردا. حان ءۇنسىز. (قايتسە جانى جاي تابادى؟)، جۇزىنەن ءبىر ابىرجۋ بايقالادى. داۋى بۇل ارعىن-قىپشاق جايساڭىنىڭ، داۋىل تۇر التىن تاقتى شايقاعالى. - ارداقتى بيدەن ۇشتى جالعان بۇگىن، دانا ەدى دايىرقوجام. ارماندىمىن. اقجولداي ارىسىمدى مەرت ەتتى، - دەپ، كوپ ارعىن باسىن الماق قوبىلاندىنىڭ. جۇزىنە كوپ باتىردىڭ كەك تۇنىپتى. قوس ارلان باقتالاس-تىن سەرتى مىقتى، اڭدىعان قارا قىپشاق قوبىلاندى اقجولدى قاپيادا ءولتىرىپتى. كۇي كەتىپ، قور بولۋدا ەسىل ەرى، بۇل جايتتار بىلدىرەدى، حوش، نەنى؟ قوس سۇلتان كەلىستى ىشتەي: «بىتىسپەسە، بار رۋىن ءبولىپ الماق وسى جولى...» اقجول بي ارىستان-دى اسقاق كەلگەن، «جەڭەر مە ەدى، جەكپە-جەك بولسا، اتتەگەن؟!» قۇنىنا قوبىلاندىنى سۇراماق بوپ، ەكەۋى بار جاقسىنى باستاپ كەلگەن. قوبىلاندى باتىر – حاننىڭ جولبارىسى. نايزاسى، بار قىپشاقتىڭ زور نامىسى. (جاسىنان جانىنا العان شوقپارى ەدى تاقسىردىڭ باسىلىپ تۇر زورعا مىسى). حان ويدا. «قالىڭ قىپشاق – سۇيەنەرىم، (سولارمەن عانا تاققا يە ەدىم). قىپشاقتاردىڭ نامىسىن جىعار بولسام، قاشاتىن شىعار تاستاپ كيە مەنى». - بەكتەرىم، قيا المايمىن قىپشاق ۇلىن، وتسە وتەر ءومىر دەگەن قىسقا-اق ۇعىم. ءبىر ءبيدىڭ وتەۋىنە جەتىپ قالار، باستارىن الساڭ ەگەر ءۇش باتىردىڭ. - جوق!، - دەدى جانىبەك حان سىزداپ ءوڭى، - جازىقسىز جىلاتا المان مۇنداعى ەلدى. حان ىشتەي سەكەم الدى. «مىنا، شىركىن، باستاماسا يگى ەدى ءبىر بالەنى». تاق جايىن ويلادى ول. سۇرقى قاشىپ، وردادا وتىر بيلەر تۇنجىراسىپ. جاۋابىن حان تاعى دا قايتالادى، سۇلتاندار كوپ ىرعاستى قۇن سۇراسىپ. - ءبىتتى وندا، بولگەنىڭىز مىناۋ ەلدى، دەپ كەرەي حان ورنىنان تۇرەگەلدى. قاسىنا اپ بيلەرى مەن باتىرلارىن قوس سۇلتان قوشتاسپاستان جۇرە بەردى. سوڭىنا سان مىڭ اڭىز قالدىراتىن، وسى داۋ دەيدى ەلدىڭ ارعى زاتى. سونىمەن قازاق دەگەن كوش ءبولىندى، بىرىگىپ حالىق مۇڭى، حان مۇراتى. ءىىى موعولستان! جۇرەككە سالعان ۇشقىن، جانناتتاي شاھارلارى جانعا قۇت تىم. الاتاۋ اسقاقتايدى اسپانعا ورلەپ، كوزدى ارباپ گۇلزارلارى المالىقتىڭ. المالىق. كوك تىرەگەن كۇمبەزدەرى، (ءار جاقتان ءنوپىر كەرۋەن ءجۇز كەلەدى). ءار جەردە التىن ايلى اق مەشىتتەر اققۋداي ايدىنىندا جۇزگەن كەرىم. حان وردا. سىرتى سۇستى، الىپ ءىشى. سارايعا بۇكىل حالىق باعىنىشتى. المالىق – استاناسى. بار موعولدىڭ ەسەنبۇعا – بۇگىنگى ءتاڭىرىسى. شاھار بۇل. تاريحى تىم الىس قالعان، ءامىرى وتكەن-دى سان سايىستاردان. ايبارلى ەدى پاتشا ارىستاننان، التىن تاق – قالعان مۇرا ءۋايىس حاننان. حان بۇگىن سارساڭ ىشتەي، وي كەمىرە، كوز سالىپ وتىر سىرتقا اينەگىنەن. «شابارمان باعاناعى نە دەپ كەتتى»، جۇگىرتتى وي ءسوزى مەنەن سويلەمىنە: «ءجۇنىس حان قىلمايمىن دەپ جاتقا مەكەن، كوپ قولمەن ورداڭىزدى شاپپاق ەكەن». ءجۇنىس حان اعاسى ەدى. تاق جولىندا كەز كەپتى-اۋ ءبىرىن-بىرى تاپتاپ وتەر. قىسقاندا مويىماۋشى ەد قىساس ءتۇرلى، (تالايدى-اۋ تايسا باعىڭ بۇل قاسقىر كۇن). اسكەرى ازداۋ ەدى. مىنا حابار، موعولدىڭ ءامىرشىسىن شىن ساستىردى. «كەتەدى-اۋ حانزادامدى ارقانداپ ءار، ارمانداي المالىعىم تالقاندالار». حان قاتتى قوبالجىدى. شاراسىز تىم، «كىمىم بار قاس دۇشپانعا قالقان بولار؟» «دۇنيە-اي، تالاي جاۋدى سىلكىلەپ ەك...»، شابارمان قايتا كىردى تۇرقى بولەك. حان بويىن بيلەپ كەتتى قايتا ۇرەي «تاعى دا نە كويىتپەك بۇل سۇمەلەك؟!» - دات، تاقسىر! - ايت، - دەدى حان ءسال دىرىلدەپ. (ارتىنشا سالا بەردى پاڭ كۇلىمدەپ). - سوڭىنا قالىڭ قازاق قولىن ەرتىپ، كەلىپ تۇر كەرەي مەنەن حان جانىبەك! «باعزىدان حاندارىمەن قىرعي-قاباق، كەتىپتى-اۋ. ءداۋ دە بولسا جەر سۇراماق... جاۋىنگەر ەل ەدى عوي جاۋ ءجۇنىستىڭ جولىندا تۇرسا بۇلار قارسى قاراپ...». ول ىشتەي رازى بولدى بۇل حاندارعا، (وسىلاي ءبىر قاۋىپتەن قۇتقاردى اللا). - سوي مالدى. قازان اسىپ، قۇشاق اشىپ، سىي-قۇرمەت كورسەتىلسىن سۇلتاندارعا. - تىنىقسىن. جولدان كەلدى تالاي ىرعار، مۇندا دا تۋىسى كوپ، اعايىن بار. اتقاندا ەرتەڭگى تاڭ بەكتەرىممەن، تىڭدارمىن ءوتىنىشىن سارايىمدا. جيىن بوپ شاقىرماي-اق كەرىسكە ەردى، سول جولى قازاق-موعول كەلىسكەن-دى. جاۋ جاققا قالقان قىلماق ايلاكەر حان شۋ مەنەن قوزىباسىن ءبولىپ بەردى... ەپيلوگ اۋماقتى سول العاشقى تۇعىر ەتكەن، التىنداي اق ساۋلە ەنگەن تۇڭلىكتەن. اق كيىزگە كوتەرىپ حان كەرەيدى العاش رەت بابا قازاق تۋىن تىككەن. سول كۇننەن قانشا عاسىر جىراقتادى. سان كۇلدى. اتتى كەيدە جىلاپ تاڭى. باياعى دۇشپان ءولدى. ءبىراق، ءالى، بايراعىن ءبىزدىڭ حالىق قۇلاتپادى. كەر جونعا قانشا جاڭبىر بۇركىپ وتكەن، سودان سوڭ شىعار بولدى كۇركىرى وكتەم. اقنازاردىڭ تۇسىندا اق وردانىڭ ايبارى ازيانى تىتىرەنتكەن. جىل جىلجىپ، اي اۋىسىپ، ءالى وتەر كۇن، ۇرپاعىڭ ۇلى ىسىڭە ءتاۋ ەتەر مىڭ. ەرلىگى ەسىم، قاسىم ەل ەسىندە، تولاعاي ءاز تاۋكە مەن تاۋەكەلدىڭ. قويناۋى قارت تاريحتىڭ كوپ جاڭعىردى... ءبۇتىن ەل بودان بولىپ، توزعاندا ۇلتى، بىرلىگىن بۇلىندىرمەي ءبىزدىڭ ەلدىڭ قورعادى ءور قازاقتىڭ كوكجال رۋحى. وسىلاي وزعانى كوپ، توزعانى كوپ، وشاعىم جانادى ءالى مازداپ، ۇدەپ. ءتىرىلىپ حان كەرەيدىڭ رۋحى بۇگىن كەشەگى قايتا تۋدى ءاز جانىبەك. بۇگىندە كەشىم نۇرلى، تاڭىم اراي، كوكسەگەن كەنەسارى، حان ابىلاي. قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاپ، كۇن تۋدى كوپ كۇتتىرگەن مامىراجاي. ايتپايدى بۇگىن ەشكىم كەلەكە، سىن، المايدى بۇگىن ەشكىم بەرەكەسىن. ارقاسىن ەر قاجاعان اتىن تۇساپ، ارۋاقتى ەل تويلاپ جاتىر مەرەكەسىن...  

التىنشاپاق حاۋتاي – 1990 جىلى موڭعوليانىڭ قوبدا ايماعىندا دۇنيەگە كەلگەن. اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتى مەن ماگيستراتۋراسىن ءتامامداعان. رەسپۋبليكالىق، حالىقارالىق جىر ءمۇشايرالارىنىڭ جەڭىمپازى. جاس قالامگەرلەر فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتى. قادىر مىرزا ءالى اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرى. «قالامىمنان ساعىنىشىم سىرعاناپ...» اتتى جىر جيناعىنىڭ اۆتورى.