«قازاق حاندىعىنا - 550 جىل» شىعارماشىلىق بايگەىسنە

(روماننىڭ جالعاسى)

ماڭىراق ماڭىنداعى اقشەكەردى يسىلام، ىكەن ەكى اۋىلى مەكەندەيدى. اتا-باباسى ۇستانعان سوفىلىق تالىمنەن سۋسىنداعان يسلام ءدىنپازدار سەكىلدى بۇ دۇنيەنىڭ شەكتىلىگىن، و دۇنيەنىڭ ماڭگىلىگىن دارىپتەي بەرمەيتىن. ول بالاسى بورسيدىڭ ءار نارسەنى كورگىسى، ۇستاعىسى، بىلگىسى كەلەتىن اۋەسىن اياپ ءدىني وقۋعا قىستامادى. اكە قاباعىن قالت جىبەرمەي تانىعان ۇل قۇستاي ۇشىپ باينازار، قوجاحىمەتكە بارىپ قوسىلاتىن. ولار كۇندەگىشە كونەتوز قورادا اسىر سالىپ جۇرگەن. شەگىر كوز، قاۋعا ساقال بەيتانىس سارى شال اياق استىنان پايدا بولا كەتتى. ول ەسكى قورانى جاماپ، توبەسىن جاۋىپ، جاعى-جاعىنا تيمەي سارناپ تاڭ-تاماشا قالدىردى. كەشكىسىن اۋىل ادامدارى ابىر-سابىر بەيمازا كۇيگە ءتۇستى.

– وندا اكەسىنىڭ باسى بار ما-ەي؟

– ەل كەزگەن جىندى ەكەن.

– جوق، ول شپيون دەيدى.

بالالاردىڭ ءاربىر قادامىن قىزعىشتاي قورىپ، كورە قالسا قايىرا ايداپ اكەلەمىز دەپ كۇپسىنگەن ولار سارى شالدى بەل اسىرىپ قۋىپ جىبەرمەكشى بولىپ جىنىكتى. بۇرىناعىدا ەل كەزگەن ءمۇساپىر سارت، وزىبەك دياۋانا كەيپىندە شالا-شارپى دۇعاسىن وقىپ، از-كەم ايالداپ، جيعان-تەرگەنىن ەسەگىنە ارتىپ جايىمەن كەتە باراتىن. سولارشا ەشتەڭەگە تيمەي تىنىش جۇرسە جارار دەسىپ، ءبىرى ويعا ءبىرى قىرعا الاشاقپىن كەتكەن.

بوز جىگىتتەر ءىز شولىپ اڭدىعان ەشكىمدى كورمەگەن سوڭ زىر جۇگىرىپ شالعا بارىپ، نەگە بەيىمدەگەنىن بىلمەسە دە، سىرماقتاي جەرگە سەپكەن وسىمدىكتىڭ ارام ءشوبىن وتاسىپ، قيىرشىعىن تەرىسىپ، اكەلگەن قۇرت، ماي، باۋىرساقتارىن بەرگەن. شال-ەكەڭ “كاكوي ۆكۋسنىي” دەپ سارقىتتى قىلعىپ سالعان. ونىڭ جالاق-تا-عان تۇسىنىكسىز تىلىنە جابىسقان جۇگىرمەكتەر قىزىقتاپ شۇلدىرلەدى.

كۇن باتىپ، اي اۋنادى. جايقالعان جاپ-جاسىل بۇرشىكتەردى قاۋمالاسقان بالا جىگىتتەردىڭ كوكەيىندەگى سۇراقتار بارىن ىشتەي سەزگەن شال، – بالاقايلار مىنا ءوسىندىنىڭ تۇقىم تەگىن تۇسىندىرسەم، – ءسال كىدىرىپ، – ءىم-م-م نە دەسەم ەكەن، – تارام ساۋساقتارىن بىر-بىرىنە ايقاستىرا تاراق سابىنا توسەپ ءسوزىن ساباقتاپ. – ءپىسىپ جەتىلگەندە ءنىلىن ساۋىپ الادى، سول ءونىمنىڭ ءبىر اتىم ناسىبايداي ءتۇيىرى-اق تىرلىكتى مانسۇق ەتىپ جىبەرەدى. سونىڭ كەسىرىنەن قىرشىن كەتكەندەردە قيساپ جوق، قىلمىستار توقتاۋسىز جاسالۋدا، – دەدى شۇڭگەك كوزىنە مۇڭ شوگىپ.

– وندا نە ءۇشىن ەگىپ ءجۇرسىز؟ – دەدى باينازار.

– و جاعىن سوسىن ايتارمىن، – ءتورت ءتىستى تەمىر تاراققا تايانا اياعىن سوزىپ جامباستاي جانتايىپ، – بۇنداي ءشوپ بۇل وڭىردە شىقپايى، پوشىمى، تەگى، ءتۇسى ۇقساس تۇقىمداستار شۋ وزەنى جاقتا، الىستاعى اۋعان ەلىندە وسەتىنىن بىلەم، – دەدى تۇنەرىپ.

سارى شال كەلگەلى بەرى ەل ءىشىنىڭ بەرەكەسى كەتتى. سۇمدىق سۇراپىل داۋىل سوققانداي اۋىل تىم-تىراقايعا ءتۇسىپ توزعان. “سەن بايسىڭ، بورجيسىڭ” دەپ اشا تۇياق قالدىرماي قيداي سىپىرىپ، قورا-قوپسىنى مۇنتازداي ەتكەن. ساي-سالادا جاتاتىن قورا-قورا قوي، ازان-قازان سيىر، كىسىنەسكەن جىلقىلاردان ەشتەمە قالماعان، شابەلەڭدەپ ۇرگەن يتتەر ءۇنى عانا ءار تۇستان ەستىلىپ قالادى. كەشەگى كول-كوسىر توقشىلىق قاس-قاعىمدا تانابى سۋالىپ سورتاڭ تارتقان تەڭىز ءتارىزدى، جەلكەلەپ جەتكەن جەتى جۇت، القىمداعان اشتىق. باينازاردىڭ ءۇيى ۇركىپ ساۋىر اسىپ، بورسي، قوجاحىمەتتەردىڭ اۋىلى بۇعىپ قورعالاپ جاتتى. وعان دەيىن يسلامنىڭ مالىنا الاياقتاردىڭ اياقتارى جەتە قويماعان ەدى.

ەس كەتىپ ەسەنگىرەگەن جۇرت جان ساۋعالاپ جان-جاققا قاشقاندا، سارى شال شارۋاسىنىڭ شاشاۋىن شىعارمادى. سونداي ءبىر الاساپىران ارپالىستا وعان ارا-تۇرا بورسي بارىپ ءجۇردى. ول سوڭعى جولى كەلگەنىندە قورا يەن جاتىر ەكەن. جاسىرىپ جۇرگەن اپيىننان ەكى ۋىستى ماتاعا ءتۇيىپ الىپ دەرەۋ ۇيىنە اكەپ تىعىپ قويدى. ونى قانداي قاجەتىنە جاراتپاقشى بولعانىن ءوزى دە تۇسىنبەيدى. وسى كۇنى كەشتە قوجاحىمەتتەر كوشىپ كەتكەنىنە بورسي قامىعىپ قينالدى.

بەلسەندىلەر اياڭداپ يسلامعا جەتكەن. ونىڭ بەس-التى جىلقىسىن، جۇزگە تارتا قويىن قارا تاياقتار تارپا باس ساپ تاڭبالادى. مال كوزى قىزىل. كاليما قىز شىداي الماي جەردەگى ۇزىن قۇرىقپەن ەكى قۇلا بيەنى جاياسىنان ءتۇرتىپ قالدى. شيرىعىپ تارپاڭ تارتقان جانۋارلار جاتاعان قاشادان قارعىپ شىعىپ قايىرۋ بەرمەي كەتكەن. قالعان مالدى جاندايشاپ جاعىمپازدار ۇيىرە قۋىپ ايدادى. كەشكىسىن، الگى ەكى قۇلا بيە ءۇيىر ءيىسىن اڭساپ قوراعا قايتىپ كەلدى. قايتقان مالدا بەرەكە بار. ەكى ءتۇتىن ءتۇن جامىلا ساۋىر تارتتى. بورسي سارى مايداي ساقتاپ جۇرگەن الگى تۇيىنشەگىن تاستاماي قونىشىنا سالىپ العان.

شىعىستان باتىسقا، باتىستان شىعىستى ەندەي كولبەگەن ساۋىر كۇنگەي-تەرىسكەي قوس قاناتىن قونىسى تەپكەن جۇراعاتتاردى شاقىرعان قيىق مۇرت، قىر مۇرىن، سوم ءبىتىمدى سۇلۋشا بۇلان بالالارى اتا-اناسىنىڭ قىرقى نازىرىنە قاتىم تۇسىرمەكشى. قوناقتاردان بۇرىن تاڭ سارىدە يسلامدار جەتكەنتۋعىن.

كەرەگەتاستىڭ كۇن شىعىس ەتەگىندەگى اڭعاردا، بۇلاننىڭ شوشالا ءۇيىنىڭ تورىندە جاعالاي جايعاسقان مەيماندار اڭگىمە كورىگىن قىزدىرعان. توردە جايعاسقان كونەكوز قارت يسلام اقساقال زايسان، ماڭىراق، تارباعاتاي وڭىرىندەگى جاعداياتتان ءسوز ەتە كەلە، اس بەرىپ جاتقان بالالاردىڭ اتالارى قوناقباي جونىندە وزگەشە حيكايانى قاۋزادى.

– قۇسايىن مارقۇمنان ون جاس كىشىلىگىم بار. ول كىسىنىڭ اعالىق تالىم-تاربيەسىن كورىپ وستىك. ونىڭ اكەسى قوناقباي كۇنىنە ءبىر توقتى ەتىن جەمەسە ءتۇن بويى كوز ىلمەيتىن. ءبىر جولى بالاسى قۇسايىندى ەرتىپ تاناباي بيگە جول تارتقان ول جولشىباي ءبىر ۇيگە تۇنەگەن. – ءتىل ۇشتالىپ تامساندى – بارىمەن بازار ءۇي يەسى كوجە ءپىسىرىپ بەرگەن. “باس امان، دەن ساۋ بولسىن” دەپ باتانى قىسقا قايىرعان. ەرتەسى جول ۇستىندە “كوجە ىشكەن ادام تاڭنان امان شىعادى ەكەن ءا؟” دەيدى قۇسايىنعا كوز قيىعىن سالىپ. سوندا “اكە، بۇدان باسقا باتا بىلمەيسىڭ بە؟” دەپ قايىرا سۇراعان. “ارتىق ءسوزدى قايتەسىڭ، ءاربىر جان كەرەكتى دۇنيەسىن ءوزى تاۋىپ الادى” دەپ كەلتە قايىرادى. سودان اياڭداپ اۋىلعا كەلەدى عوي.

– جۇمىق كوزىنەن، سولاڭ توسىنەن، بالىق باسىنان قارتاياتىنى نەسى؟ – دەيدى تاناباي بي امان-ساۋلىق سۇراسپاي جاتىپ قاعىتىپ.

– ءور جۇمىق سارىارقانىڭ سارى قىمىزىن ءىشىپ ساۋمال سامال جۇتىپ ماسايا سىعىرايىپ جۇرەدى، جال-جايا جەمەگەن سولاڭ كوكىرەگى باسىلعان جۇمساق سۇيەك ەل، ەندەشە بالىقتىكى ءجون ەمەس پە؟ – دەپ مىسقىلدايدى.

– ءسوز تاپقانعا قولقا جوق، – دەپ كوكەن قوستادى.

– پاح، شىركىن! – دەدى ءۋاسىل.

– ءيا، دۇرىس ايتاسىڭدار، – قايماق قاتقان قويۋ كىزىل كۇرەڭ شايدى ۇرتتاپ، تىزەسىنە الاقانىن قويىپ،– تاناباي اۋىلىنىڭ بۋراسى تالاپ ولتىرگەن كىسى قۇنى، الىباي رۋىنا بەرەشەك بەس ءجۇز جىلقى بورىشتىڭ داۋى وڭ شەشىم تاپپايتىنىن سۇزىسە تىلدەسكەنىنەن تۇسىنگەن قوناقباي “كەلبەتتى قىزى بارىن كوردىم، كەلىن ەتىپ الساق!” دەگەن بالاسىنا ىمداپ. بوز جىگىت اكەسىمەن ءۇنسىز كەلىسكەن. كىرىپ-شىعىپ جۇرگەن قىز ۇناسا كەرەك. كەيىن كەلىپ قىزدى الىپ قاشقان. – كوكەنىڭ قاسىندا تومپيعان باينازارعا جىلى شىرايمەن بۇرىلىپ، – بۇلان مەن سادي سول قىزدان تۋعان ەدى، – دەدى تەرەڭ تىنىستاپ.

باعانادان تاپجىلماي قۇلاق تۇرگەن باينازار عاجايىپ كۇيگە بولەنىپ اكەسىنىڭ اڭگىمەسىن ەسىنە العان. باسىنا شاڭىراق تىگىپ، باۋىرىنا قازان اسقان قۇسايىن داۋ-شارعا جاستاي ارالاسقان دەگەندى اكەسى. قوناقبايدىڭ بورىگىن، بۇلعىن ىشىگىن كيىپ، اق قۇيىرىق تۇلپار اتىن ءمىنىپ شىڭعىستاۋداعى قۇنانباي بالاسى ابايدى ىزدەپ بارعانىن مارقۇم تامسانا ايتقان ەدى. ءبىر توپ نوكەرىمەن كەلە جاتقان كوك جورعا اتتى ابايدى جول-جونەكەي كەزىكتىرگەن قۇسايىن سالەم بەرگەن. اباي “شىڭعىستاعى بالا سايتاندى قالايشا كورمەي جۇرگەم” دەپ تاڭىرقاي قاراعان. اكەسىن ساعىنىپ وتىر. كەڭسىرىك اشىپ، جانارى جاساۋرادى. قايران اكەتايىم-اي! جان بالام جادىڭا ساقتاپ ال دەيتىن اقىن ولەڭدەرىن قولىنا ۇستاتىپ تۇرىپ. ساڭقىلداپ سويلەگەن كوكەن كوكەسىنىڭ داۋىسى ويىن ءبولىپ جىبەردى. جىم-جىمرت ۇيىپ تىڭداعان جۇرتقا ەرىكسىز نازار اۋداردى.

– بىردە بۇتاپايعا ساۋعالارىن ۇسىنادى. ول كىسى “تاس سويلەمەيدى، باس سويلەيدى” دەپ قولىن قايتاردى، – اعىنان اقىتارىلعان كوكەن، – جارىقتىق اكەمنىڭ كوزى قوناقباي اتام سەكىلدى قىسىق ەدى. “ءاي، قىسىق كوزىم، اتاعىڭ التايعا جەتتى” دەگەن سوندا بۇتاباي. – ءۇي ءىشى دۋ كۇلدى، – كەيتىندە، اكەي اتتان تۇسكەن شاعىندا، – دەپ ءسوزىن جالعادى ول، – ساۋىردىڭ بوكتەرىنە جەتى بولىس ەل جينالىپ، شەگارا سىزىعىن حاتتاپ ءمورى باسپاقشى بولادى. ءدال سول كەزدە داۋ شىعادى. ولار اكەمنىڭ تورەلىگىنە جۇگىنەدى. “مەن بارماسام ەل رەنجىمەس، ەل رەنجىسە جەر رەنجىبەس” دەي كەلىپ “وردىڭ قارا اعاشىندا تاس كەلى، تاس كەلساپ كومۋلى جاتىر، شەگارا سىزىعى سول جەردەن باستالادى” دەيدى ءجون سىلتەپ. – قۇلاق ەستىپ كوز كورگەن جايدى باياندادى. سوسىن اس ءىشىلىپ، ارۋاققا دۇعا باعىشتالدى. داستارحان جيىلىپ ءيسلامنىڭ اڭگىمەسى تاعى جالعاستى.

ءالقيسسا. اڭىزعا بەرگىسىز ءاپسانا، ەجەلگى تاريح جەلىسى ءور نايمان، وي نايمان تۋرالى وربىگەن. سايىن دالادا، قىس كوز قىراۋدا، جازدىڭ شىلىڭگىر اپتابىندا ات جالى، تۇيەنىڭ قومىن جاستانىپ، قىزىل شاقا ۇلىن تۇلپارداي قىپ جاراتىپ، قىزىل شاقا قىزىن سۇڭقارداي قىپ وسىرگەن نايمان بابانىڭ شالقار تەڭىزدەي شەكسىز-شەتسىز شەجىرەسى ساعىمداي سەبەلەپ كوك جيەكتە تۇردى.

– ەل-جۇرتىم بىلە جۇرگەنىڭ ءجون، – دەپ يسلام تاماعىن كەنەپ، – ەرتەدە، ەستە جوق ەسكى زاماندا، “تاي تۋىپ، تايلاق قايىعان، توقتى قوزداپ بايىعان” داۋىردە، تولەگەتاي الدە ونىڭ ارعى بابالارى، التاي، تارباعاتاي كەتىپ، سىر بويىنا قونىس اۋدارۋدان ىلگەرى-كەيىن جوشى حان، قۇلاعۋ حانىڭ اقىلشىسى نايمان كەتبۇعا بولعان، – دەدى جوتكىرىنە تىنىستاپ، – مىسىر، پالەستين شەرۋىنە قالىڭ قولعا نوياندىق ەتكەن. شىڭعىس اسكەرىنىڭ الدىڭعى شەبىن باسقارعان. تۇلەكتەرى تۇرىكپەن، اۋعان ەلىنىڭ بايىرعى قالاسىنا امىرلىك جۇرگىزگەن. تولەگەتاي داتقا بولىپ، كەيىنگى تۇياقتار تاشكەنت ءشاھارىن بيلەگەن. ەرتورى قاراكەرەي ۇلى سىر بويىنان ارقاعا قايتقاندا ەسىم حانمەن زامانداس ەدى. – يىعىن قومداپ دەنەسىن تىپ-تىك ۇستاپ، – سوندا دۋلات جىراۋ جىرلاعان، – ءسال ۇنسىزدىكتەن سوڭ ويىن ءوربىتىپ،– “و، سارىارقا، سارىارقا سامالى سالقىن جول ەدىڭ، سىردان اۋىپ كەلگەندە، تيمەگەن ىرگە سونى ەدىڭ”، – دەپ شاي كەسەنى داستارحان شەتىنە قويدى.

قوناقتار حوش ايتىسىپ تاراستى. جيىن سوڭىن الا ەتجاقىن تۋىسقاندار قالىپ، ءۋاسىلدىڭ بوي جەتكەن قىزىن كاليمانى الىبەككە اتاستىرۋدى كەڭەسكەن. كوپشىلىك “اتا داڭقىمەن قىز جۇرەتىن، ماتا داڭقىمەن ءبوز جۇرەتىن” جاعداي جوقتىعىن ەسكەردى. قالىڭ ايتىرىپ، قۇدا ءتۇسىپ ساۋىق سايران قۇراتىن كەز ەمەستىگىن ورتا بويلى، بيداي ءوڭدى كاميلا قىزدا بىلەدى. “وتىز كۇن ويىن، قىرىق كۇن تويىن” جاساۋعا مويىن جار بەرمەيتىنىن الىبەك تە تۇسىنەدى.

ءۋاسىل ساتى ىشىندە ەسەنگەلدى، باينازار شامالاس جالعىز ۇلى ىكەندى كوزىنەن تاسا تاستامايتىن. ول اكەسى سەكىلدى ورنىقتى ورىنسىز ەش جەلىكپەيتىن. بۇگىندەرى سول بوز جىگىتتەر الىبەكتىڭ جاس وتاۋىندا ءجيى باس قوسادى.

ەل ىرگەسى بىرتىندەپ ورنىعا باستاعان. يسلام ماڭداي تەرى، ساۋساق مايى تامعان شاعىن شەبەرحاناسىن بالاسىنا تابىستادى. “اكە كورگەن وق جونار”. ول تەمىردەن ءتۇيىن ءتۇيىپ، پەچ سوعىپ، ەتىك تىگىپ ءىستى دەڭگەلەك اينالدىردى. ونەر ەلىن اسىرادى، ەلى شەبەرىن اسىرادى. جاسالعان ءاربىر بۇيىمعا ەل ءتانتى. ازان شاقىرىپ قويعان بيازبەك ەسىمى قالىپ، بورسي اتىمەن بارىنە تانىلعان. ەركەلەتۋ باعزىدان بار ءۇردىس. قۇسايىنىڭ قارا شاڭىراعىنداعى سەرعازىنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى ۇمىت قالىپ كوكەن دەلىنىپ كەتكەن. ارعى بابالارى تولەگەتايدىڭ “تولەك اتا”، تولەقتاي”، “نايمان تولەگەتاي” دەگەن ءبىر قانشا ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان. شىڭعىس حان تەگى بورجىگەنىڭ اڭىزدا بورجىگىت اتالاتىنا بايجىگىت ۇرپاقتارى كادىمگىدەي ماقتاناتى بار. كەي-كەيدە “كوك-بورىمىز” دەيتىن دەلەبەلەرى قوزىپ. ءتۇپ توركىنى ءبورى بالاسى، مىڭقول نە ماڭقول مەيىلى ماعۇل بولسىن توسكەيدە مالى ءبىر، كيىز تۋىرلىقتى ساقارا حالقى تۇپا-تۋرا ءتۇپ توركىنى ءبىر ەلمىز دەيدى. سولاي-اق بولسىن دەلىك.

وتكەن زاماندا، “اۋىل ارالاس، قوي قورالاس” الىبايدىڭ اقشيىندە، “قوي ۇستىنە بوز تورعاي جۇمىرتقالاعان” مامىراجاي شاقتا، باينازاردىڭ ء ۇلى اتاسى، بۇلاننىڭ اكەسى قۇسايىننىڭ كوزى باردا، قوناقباي ءۇرىم-بۇتاعى قىسى-جازى بىرگە ىرىسى تاۋىسىلمايتىن جانعا جايلى ماڭىراقتىڭ ەڭ شۇرايلى جەرىنەن الىستاپ كوشپەي قونىس تەبەتىن. سول ماڭىراق جازىعىنداعى تولاعاي تاڭ اتىپ، كۇن باتىپ جاتسا دا كوكبەن-كوك كورنىسىمەن مۇندالايتىن. زايسان كولىنەن تۇستىككە كوز سالساڭ شىعىسىندا ماڭىراق، باتىسىندا ارعاناتى تۇيەنىڭ قوس وركەشى ىسپەتتى، ونىڭ جيەك تۇسىنان مويىنىن كەكجيتىپ تۇرعان تولاعاي جاراۋ اتان بۋرا ءتارىزدى تىم تاكاپار كورىنەتىن. كوكتەمدە قار ەرىپ، ەسپە وزەنى تاسىپ، ماڭىراق ەتەگىندەگى قىپ-قىزىل توپىراقتى جۋىپ-شايىپ تولاعايدى اينالا ءوتىپ زايسانعا قۇياتىن. وزەن سۋىنىڭ قىزىل تۇسىنە قاراپ “قاندىسۋ” اتالىپ كەتكەن. ەتەگىن قىزىل توپىراق كومكەرگەن قارا شاعىل جوتا بەتكەيىنىڭ ار جاعىنداعى “تەرىسايىرىق” وزەنى مۇلدە باسقا باعىتتا الىسقا اعاتىن. جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا وزەن سۋى تارتىلىپ، كۇن شاڭقيىپ توبەدەن ءتۇسىپ، توپىراق قىزعان ءتۇس الەتىندە قاراشاعىلدان ەتەككە قورالى قويداي شاڭداتا وردالى جىلان شۇبىراتىن. ەشكىمگە ھاقارلانا ايبارلانىپ ءزارلى ۋىن شاشپايتىن قاسيەتتى جاندىكتەر مالى مىڭعىرعان ماڭىراق تىنىشتىعىن بۇزىپ، بيلەپ-توستەمەيتىن. سول ءبىر شۇبىرعان جىلاندارمەن بىرگە ءبىر مەزەتتە ءشوبى شۇيگىن، سۋى بال قۇتتى قونىستا ءسۇت ءپىسىرىم ۋاقىتقا جەتەر-جەتپەس جايىلعان ساۋلىق قويلاردىڭ جەلىمى سىزداپ، ەمشەگىنەن ءسۇت اعىپ كوگەندەگى قوزىلارىنا ماڭىراي جونەلەتىن. وسىنداي مامىراجاي جاز ايىندا، زامانا اكەلگەن زوبالاڭنان ءسال ىلگەرەك، پەتر ءى بەكىنىس سالاتىن شىعىس قاقپاسى رەتىندە زايساندى نازارعا الدى دەگەن سىپسىڭ سىبىس جەتكەن. سونى ەستىپ، ات ساۋىرىنان قان كەشىپ قورعاعان بابالار اماناتىنان الاڭ بوپ جاتىپ قۇسايىن كوز جۇمعان. سوعىستىڭ قارا شارۋاسىنا شەگۋ تۋرالى پاتشا جارلىعىنا قارسى كەيبىر وڭىردە قاندى قىرعىن بولدى. قۇسايىن ءىنىسى قاسەن زايسان جەلكەسىندەگى ساۋىر كوشكەن. سوڭىرا “زايسانىم، جيىلعان جاقسى-جايساڭىم” دەسىپ ءبىراز ادام جۇرتىن اڭساپ قايتىپ ورالعان. تۇساۋلى اتتاي ءورىسى تارىلعان قاسەن “قانسىز سوعىس قاندى سوعىستان دا قيىن” دەپ قيلى زامان زارىن ىشكە بۇگىپ قىنجىلىسپەن سول جاقتا قالىپ قويعان.

وسى وركەش-وركەش تاريحتىڭ تولقىندى سوقپاعىن باينازار ءوزى باسىنان وتكەرىپ جاتقانداي كۇي كەشكەن. ول الگىندە كەرەگەتاستىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا شىعىپ ماڭىراققا قادالا كوز تاستاعان. – اتتەڭ! اتتەڭ، – دەپ ىشتەي تەپسىنىپ، – “مال-جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى”. كوكارشىن قۇس كەۋدەدەن ۇشىپ كەتكەنشە جان پيدا، – كۇڭىرەنە كۇرسىنىپ جىبەرىپ، – اتتەڭ، اتتەڭ شىركىن! – دەدى ساعىمعا اينالعان اكە ساعىنىشى كەرنەگەن سايىن تۋعان جەرىنىڭ اۋاسىن اڭساپ.

قىلىشىن سۇيرەتكەن كارى قىستىڭ قىتىمىر ايازى بەرەكەنى قاشىردى. وسىنداي مازاسىز مەزەتتە باينازار دوسى قوجاحىمەتتى ىزدەپ كەلگەن. ونىڭ اكەسى سادىقتىڭ اعاسى سىدىق مەزگىلسىز مەرت بولىپ، ءىنىسى سادىققا جەڭگەسى دوسپايدى امەڭگەرلىك جولمەن كوشەرباي اتاسى قوسقانىن ەسكى قورادا سارى شالدىڭ اپيىنىن ەگىسىپ جۇرگەندە بورسي ايتقاندى.

ول كەلگەن كۇنى باي سادىققا اتبال ازاماتتار ەرتىپ جوڭعار ويپاتىنداعى قۇمنىڭ قۇمىنا جىلقىلارىن ايداتتى. ءۇيىر-ۇيىر جىلقىلاردى ايداپ بارا جاتقاندا باينازار ۇزاق قاراپ تۇرىپ اباي ولەڭىن ەسىنە العان. باي مالىن جۇتتان امان ساقتاپ قالۋدىڭ قامىن جەدى، ءبىراق قاقاعان ايازدا، تىم قۇرىسا، قارا قيدىڭ قىپ-قىزىل مازداپ جانعان شوعىنا قىزدىرىنا دىر-دىر قاسىنىپ، شالبارداعى ءبيىتىن پىتىرلاتا الماي جۇرگەن جوق-جىتىككە تاس باۋىر بولعانى قارىنىن اشىردى. شۇمشىمدەپ شي تەرىپ، قاراعان-بۇتانىڭ ءالسىز جالىنا جىلىنباي دىردەكتەپ جۇرگەنىن بىلە تۇرا بىلمەستىككە سالىناتىنا قينالتتى. “قايران اباي-اي!” دەپ كەيىگەن ول اقىن ولەڭىن كۇبىرلەپ وقىپ. “...قارا قيدى ورتا قاپ ۇرىسپاي بەرسە، و دا قىلعان كەدەيگە ۇلكەن سيى...”. سەن كۇيىنگەن تەڭسىز دۇنيە ءجۇز جىل مىڭ جىل ءوتسىن ءبارى-بىر كەس-كەستەي بەرەدى ەكەن-اۋ. باستان كەشبەسەمدە عاشىق جۇرەككە ارنالعان جىرىڭ دا سولاي، ءموپ-مولدىر ءتۇنىق باستاۋدان سۋ ءىشىپ، “...عاشىقتىڭ ءتىلى ءتىلسىز ءتىل، كوزبەن كوردە ىشپەن ءبىل...” دەپ قىز جولىنا قارايلاتقان. توڭ ساۋىت اپپاق مۇز بالاق شىڭ باسىندا، تاس قيا بەتكەي، قالىڭ ورمان، سايىن دالا، جەتى قاراڭقى تۇندەگى تەمىرقازىقتى ماڭدايعا قاداپ ماڭگىلىك مۇز قۇرساۋلانعان جوتادا اسىل ارمان ارقالاپ جورتقان كوك تۇرىك بولتىرىگىنىڭ قيالى ەدى.

سارى شۇناق ۇسكىرىك سىنباي قاتايىپ الدى. وسى سۋىقتا كوشەرباي شال ەكى كۇن سىرقاتتانىپ جاتىپ كەنەتتەن قايتىس بولىپ كەتتى. الىستاعى اعايىنعا حابارلايالماي تيتىقتادى، ءتىپتى ءقابىر قازىپ سۇيەكتى جەرلەۋدىڭ ءوزى قيامەت. شيتتەي بالالارىنا قارايلاپ دوسپاي شاراسىزدان كۇيەۋىن كۇتكەن. جوتانىڭ استىنداعى ۇلكەن قىستاۋلىعىنا كوشىپ كەتكەن باي ولىك جاتقان ماڭعا جولاماي قويدى. بالا جىگىتتەر كەشكىسىن ءمايىت كۇزەتەدى. ولار يەن تاۋدا باستابىندا قۇلازىپ كىرپىك ىلمەيتىن. تۇراحىمەت، جاراحىمەت باتىر اعالارىن ەس كورىپ ەشتەڭەگە ەلەڭ ەتپەي الاڭسىز ۇيىقتاي بەرەتىن. وسىلايشا ۇرپيىسكەن ەكى اپتا ءوتىپ، ازىق-تۇلىك تۇگەپ تاقىرجالاعاندا سادىق جەتتى.

جەلسىز اشىق كۇن. اپپاق اق قار كوز قارىقتىرادى. وگىزدىڭ ءبىر بۇيىرىنە سۇيەك، ەكىنشى جاعىنا ءبىر قاپ قي تەڭدەپ، تاڭ بوزىنان جولعا شىققان ءۇش ەركەك قىرىق وشاقتاعى زيراتقا ءتۇس اۋا جەتىپ سۇيەكتى جەرلەپ قايتقان.

ارىستاي اكە قازاسى، بالا-شاعا كۇيزەلىسى، قىساس ءومىر سادىقتى قاتتى قاپالاندىردى. كەش باتىپ، ءتۇن قاراڭعىلىعىن جامىلا ءۇن قاتپاستان ۇيدەن شىعىپ كوزگە تۇرىتسە كورىنبەيتىن تۇندە جىپشەلەي باسقان. قاتال ءبىر شەشىمگە بەكىپ العانى انىق. دەنە مۇزداپ، جۇرەك سىزداپ، قالتىراپ تىتىرەگەن سۋىق ءجۇرىس تىسكە باسار جالعاجاۋ نە سۇرلەنگەن سوعىم ەتىن ۇپتەۋ ويى قۇلاققا قاعىلا جەتكەن ءسۇرى قارداعى سىقىرلاعان اياق دىبىسىنان سەزىلەدى. اپتىققان ارپالىسپەن قويماعا كىرگەن. كيىز تۋىرلىق، توبە تيەر-تيمەس الاسا، قۋىقتاي ۇيشىك ءىشىن بۇكشەڭدەي سيپالادى. ءبىر ۋاقىتتا تىزەسى قاتتى ءبىر زاتقا سارت ەتىپ ۇرىلدى. باسىپ بايقاعان. بورشالاپ-بۇزىپ ۇلگىرمەگەن، سويۋلى قوي ەتى سەكىلدى. قاپتى جۇلقا سۇيرەپ تىسقا شىعىپ ارقاعا سالعان. ءدوڭ اسپاي بەل قايىسىپ تىنىس تارىلىپ، قاپتى قايتا-قايتا سىلكە كوتەرىپ قويادى. ءسويتىپ تانتىرەكتەي باسىپ كەلە جاتىپ ومبا قارعا قۇلاعان. ءايتىپ-بۇيتىپ سۇيرەتىلىپ تاپتاۋىرىن جولعا شىققان. “باس-اياعى وسىمەن توقتاسىن، قايتىپ جولاماسپىن” دەپ قۇداي، ارۋاق اتىن ايتىپ سەرت ەتكەن.

– قايدان الدىڭ؟ – دەدى ايەلى القىنا ەنتىگىپ كىرگەن كۇيەۋىنە ۇدىرەيە قاراپ. ءبىر بۇرىشتا پىس-پىس ۇيىقتاپ جاتقان كىشكەنتايلار ەشتەمەنى سەزبەدى. بازارقۇل، قوجاحىمەتتەر ەسىككە ەلەڭ ەتىپ جالت قاراعان. ول “بالالارعا ءپىسىرىپ بەر” دەپ يىقتاعى قاپتى جەرگە زىرىك ەتكىزىپ تاستاي سالىپ جانتايا كەتتى. ايەلى ءقايتىپ قازبالاپ جاتپاي قاپتىڭ اۋىزىن اشتى. سول سول ەكەن، ەكى قول ەربەڭدەپ بارىپ سىلىق قۇلادى. قوجاحىمەت “اناشىم” دەپ باقىرىپ جىبەرگەن. باينازار كوزى الاقانداي بولىپ اڭ-تاڭ قاراپ تۇر. سادىق اتىپ تۇرىپ دوسپايدى كوتەرىپ توسەككە اكەلدى.

قۇدىرەتى كۇشتى قۇدايدىڭ ءامىرى. ول اق تەر كوك تەرگە مالشىنىپ ارقالاپ اكەلگەن دۇنيەسىنە قايران قالا قارادى. سەرەيگەن كارى شالدىڭ دەنەسى قاپ اۋىزىنان جارتىلاي شىعىپ سوزىلىپ جاتىر. ازاپقا تولى قايعى-قاسىرەتتى كورىپ ءوز كوزىنە ءوزى سەنە الار ەمەس.

ەل اۋىزىندا ايتىلىپ جۇرگەن ەجەلگى اڭگىمەنىڭ ءبىرى، ەم قونبايتىن حال-كۇيى ناشار ناۋقاستاردىڭ توسەك تارتىپ سارىتاپ بولىپ جاتپايتىن سىرىندا ەدى. ونداي جانداردىڭ تۇتقيىلدان كوز جۇماتىنىن ءبارى بىلەتىن. وسى قۇپيالى جۇمىس “جۇلىنداۋشى” قاس شەبەردىڭ قولىمەن جاسىرىن ارنايى ىستەلەتىن. ونى “نۋگلاح” دەپ اتايدى. ناۋقاستىڭ ەتجاقىن تۋىسى جول-جوسىنعا سايكەس سول نۋگلاحقا ءوتىنىم جاسايدى. ول مىندەتىن ءبۇلجىتپاي اتقارۋ كەزىندە شيراتىلعان ءجىپتىڭ ءبىر ءۇشىن كۇرمەپ ناۋقاستىڭ مويىنا سالىپ، كەلەسى ۇشىن قارا سان استىنان تارتىپ اكەپ ىلمەكتەن وتكىزىپ، اسقان ەپتىلىكپەن جۇلىندى سوزىپ تۇرىپ قيناپ ازاپ شەكتىرمەي ءۇزىپ جىبەرەدى. بۇل شىڭعىس حان داۋىرىنەن بۇرىنعى ءسالت-داستۇر بولسا كەرەك. ماڭگىلىك مەكەنگە اتتانعان ارۋاق سۇيەگىن بەلگىلەنگەن مەزگىلدە كولىككە ارتىپ قويا بەرەدى نە يەن دالاعا اپارىپ اشىق تاستايدى. يت-قۇس جەپ كەتسە رۋح ءجانناتتا بولادى دەگەن ءسوز.

ول قاپتى اكەلگەن ىزىمەن سۇيرەپ اپارىپ تاستادى. سۇركەيلى ءتۇننىڭ تاڭى اتىسىمەن اق قار كوك مۇز كەشىپ بەكىجان اۋىلىنا كوشتى. دوسپاي ونشاقتى كۇن توسەك تارتىپ ارەڭ ساۋىققان. قوجاحىمەت قول قۋسىرىپ جۇرمەي مال باعىپ، وت جاعىپ قولعابىس تيگىزدى. بۇندا بۇرىنعى جۇمىسكەرلەردەن شارۋا ارتىلمادى. قارا بالا، قارا قازان قامى ءۇشىن تاعى ءبىر بايمەن جۇمىس ىستەسۋگە كەلىسكەن سادىق كوشەر كولىككە سارى اتان جەتەكتەپ كەلگەن. كۇن بۇرىن شاقىرۋدى ەستي سالا بازارقۇل تىزگىن ۇشىمەن ودان ەرتە جەتكەن ەدى.

جانىن جالداپ ءناپاقا سۇراعان بوسقىن ءومىردىڭ وكىنىشى كوپ. نارتاۋەكەل. سارى اتانعا كورپە-جاستىق قومداپ ەكى بالانى وتىرعىزىپ، اق توقال لاقپەن بورتە شىبىشتى تەڭدەپ، كۇن كوتەرىلە جولعا شىعىپ، مەجەلى مەكەنگە تارتقان. ولار كەلگەن كەزدە كۇيەك باستالىپ جاتىر ەكەن. سادىق جالعىز ۇلگىرە المادى. جاس تولدەردى شىعىنسىز جيناۋ، اۋىزداندىرۋ، ۇيشىككە قاماۋ جۇمىسىن بالا جىگىتەرگە جۇكتەگەن.

ازاپ ارقالاعان وكسىك جاسىل جەلەك جامىلعان دالانىڭ جايما شۋاق كوكتەمىندەگى كوك كۇمبەز اسپان استىندا ەپتەپ اپتىعىن باسقان. وسىنداي قولايلى ساتكە ءدوپ تۇسكەن كۇزدەگى كۇيەك كەزى كوڭىلگە ەرەكشە اسەر ەتكەن. قوي ساۋىپ، سارى ۋىز قاتىرعان دوسپاي بالاپاندارىن اققا جارتىپ جىرعادى. بالالاردىڭ جۇزىنە كۇلكى ءۇيىرىلدى. جاپ-جاسىل بالاۋسا القاپتا سەكىرە ويناق سالعان قوزى-لاقتاردى قىزىقتاپ بالپاڭداي جۇگىرىپ ءماز بولىسادى.

سول جاس تولدەرگە كەشەلى-بۇگىن تىشقاق تيگەن. كەنەتتەن كەلگەن ىندەتتىڭ سەبەبى بەلگىسىز، كوك ءشوپ، جاس ۋىز، نەدەن بولعانىن اجىراتۋ مۇمكىن بولمادى. دەرتتىڭ قارقىنى تىم قاتتى، تولدەر تۇياق سەرپەي توپىرلاپ قىرىلىپ جاتىر. ونى كورىپ قوجايىنىڭ قاباعى قارىس ايىرىلدى. سادىق شاراسىز كۇيگە ءتۇسىپ كۇيزەلدى. ول ولگەلى جاتقان ءبىر قوزىنى تاسقا قويىپ “تاستاي قاتىپ توقتا” دەپ باۋىزداۋىنان تۇك ونبەدى. بۇعان تەزدەپ ءبىر امال تاپپاسا بيىلعى تولدەن ءتۇيىر قالماي تۇگەيتىن ءتۇرى بار. بىرەۋگە مال، بىرەۋگە جان قايعى. باي ىندەت توركىنىن كەبەنەك كەلگىر ەشكىدەن كورىپ، بورتە شىبىش پەن اق توقال لاقتى تىرىدەي كومدىرىپ تاستاعان. ونىڭ ونىسىنان ەشتەمە شىقپادى. ول اقىرى سادىقتى ۇي-ىشىمەن قالدىرىپ، جۇرت جاڭالاپ كەتىپ قالدى.

ازىق-تۇلىك تۇگەپ، كوشەرگە كولىكسىز جالعىز ءۇي يەن قورادا قاڭتارىلىپ قاقتالدى. ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي ءموپ-مولدىر بالالاردىڭ قاتىرىپ جەگەن سارى ۋىزى كورگەن تۇستەي، وزەك جالعار قۇرت-ىرىمشىك، قىتىرلاتارعا ءبىراز بيداي بولعان، بەس كۇنەن بەرى و دا تاۋسىلدى. “قارالا قاپتىڭ” كەسىرىنەن شوشىنعان دوسپاي “قايتىپ كەلىپ الامىز” دەپ تاستاپ كەتكەن قىرما شەلەككە ەشكىمدى جولاتپاي قويعان. اق ءىشىپ ءدامىن تاتىپ ۇيرەنگەن بالالار تورسىققا كوزى تىكسە بولدى سىلەكەيلەرى شۇبۇرادى. وسىلايشا ەس كەتىپ، جان شىعىپ ءارى-سارى كۇيدە داعدارىپ وتىرعاندا، بايدىڭ جالشىسى كەلىپ ءسۇتتى قالدىرىپ، شەلەكتى الىپ كەتتى. قاپ اتتەگەن. قارا باسىپ، دوسپايدىڭ ءتىلى كۇرمەلىپ، ءۇن قاتا الماي مەلشيىپ قاتىپ قالعانى. اشتىق وزەككە ءتۇسىپ، بۋىن قۇرىپ، ىشەك شۇرىلداپ ابىدەن السىرەگەن بالالار بوجىپ اشىعان ءسۇتتى ءىشتى. ونى ىشە سالا تۇراحىمەت پەن جاراحىمەت سۋشا سارىلداتتى. كوتەن ىشەكتەرى اينالىپ ءتۇسىپ، ەرىندەرى كەبەرسىپ، كەشەگى تىشقاق تيگەن تولدەرشە بىلق-سىلىق، جانارلارى ولەۋسىرەپ قالدى. سادىق ەتەك شيدەگى ەمشىگە جانۇشىرا جۇگىرىپ ءدارى الىپ جەتكەندە ءبارى جىعىلىپ جاتتى. ەكى ۇلى قىبىر-قيمىلسىز قالعان.

– قۇدايىم-اي! قارعالارىم-اي! قۇلىندارىم-اي! – قوس بالاپانىن باس سالىپ كەزەك-كەزەك قۇشاقتاي زارلاعان ول، – سەندەردى العانشا مەنى الساشى، – دەپ ۇھىلەپ ۇگىتىلە بوزدادى.

– قاراشىقتارىم-اي، – دەدى دوسپايدىڭ ءۇنى ءۇزىلىپ.

باسقالارىنا ءدارى بەرىلدى. قوس قاراشىق ماڭگىلىك مەكەنى قارا جەر قويىنا تاپسىرىلدى. قانشاما پەندە قۋانىشىنان قايعىسى كوپ جارىق الەمدە وكىنىشتەن كۇيىپ جاندى دەسەيشى. بەكىجان اۋىلىندا جۇرە بەرگەندە بۇ كۇيگە تۇسپەس پە ەدى، كىم ءبىلسىن؟ قورعانسىز ادامدى يەكتەگەن اجال قۇرعۇر ىشكى-سىرتقى قامساۋدى تىرداي سىبىردى. جۇرەكتە شەمەن بوپ قاتقان قايعى قالدى. شىقپاعان شىبىن جان شىدايدى. “ولگەننىڭ سوڭىنان ولمەك جوق”. “ساپ! ساپ-ساپ كوڭىل!”. ۇھىلەپ ۇزدىگىپ جەتكەن ءۇن سابىرلى سىرعا ۇلاسقان.

ءومىربايان

باعاي نازارباي ۇلى – 1970 جىلى ساۋىر بوكتەرىندە دۇنيە كەلگەن. تۋعان ولكەسىنىڭ تورىنەن تۇلەپ ۇشقان ول دارىگەرلىك وقۋىن ءتاماندادى. سودان ءوز اۋىلىنا قايتىپ كەلىپ ەمدەۋ ىسىمەن اينالىستى. اتا جۇرتىنا ءبىر جولا قونىس اۋدارىپ، 2001-جىلى “اقمولا مەديسينا اكادەمياسىنىڭ” ەمدەۋ ءىسى بويىنشا ينتەرناتۋرانى جالعاستىردى. وقۋىن ءبىتىرىپ سول جوعارى وقۋ ورىنىڭ ىشكى اۋرۋلار كافەدراسىندا اعا زەرتتەۋشىلىك مىندەتىن اتقاردى. سودان كوپ وتپەي ىشكى اۋرۋلار پروپەديەۆتيكا كافەدراسىندا اسسيستەنت بولىپ قابىلداندى. ءقازىر استانا مەديسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ “پروفيلاكتيكالىق مەديسينا جانە تاعامتانۋ” كافەدراسىندا اعا وقىتۋشى، اسسيستەنت بولىپ جۇمىس ىستەيدى. 2008-جىلعى حالىقارالىق كونفەرەنسيادا جۇڭگو مەديسينالىق ۋنيۆەرسيتىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن وقىتۋشىلارىنا ءدارىس وقىعان. وسى ۋاقىتقا شەيىن جۇزدەگەن ستۋدەنتتەردى تاربيەلەدى، ونداعان عىلىمي زەرتتەۋ ماقالالارمەن بىرگە وقۋ ادىستەمەلىك نۇسقاۋ جازدى. “اتا-انا مەن بالا” جۋرنالىنىڭ باس رەدوكتورى بولدى. “شىعىس شيپاگەرلىك نەگىزدەرى” اتتى كىتابى باسپاعا ۇسىنىلۋ ۇستىندە. كوركەم ادەبيەت سالاسىندا ول تىرناق الدى تۋىندىسى “تىماق” دەگەن اڭگىمەسىمەن باستاعان. “قوزى ماڭىراق، قوي ماڭىراق” رومانى وقىرماندارعا جول تارتىپ وتىر.