كولوراد قوڭىزىمەن تانىستىعىمىز بالا كۇننەن باستالعان. جاز بويى ەسىك الدىنداعى باۋ-باقشانىڭ كۇتىمىن ەرمەك قىلاتىن اكەم ماڭداي تەرىمەن وسىرگەن كوكونىستەرىن الگى زيانكەستەن قىزعىشتاي قورىپ جۇرەتىنى ەسىمدە. قارا مەن سارى جولاعى جارىسقان سۇيكىمسىز جاندىكتى كارتوپ جاپىراعىنان الاستاۋعا شاما-شارقىمىز كەلگەنشە ءبىز دە كومەكتەسەتىنبىز. ال، بۇگىنگىنىڭ «كولورادتارى» بۇرىنعىدان وزگەرەك.

ءتۇر-تۇسى كولوراد قوڭىزىن ەرىكسىز ەسىڭىزگە تۇسىرەتىن گەورگيي لەنتاسى ادەتتە جەڭىس كۇنى قارساڭىندا جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي جان-جاقتان توبە كورسەتە باستايدى. وعان ەتىمىز ۇيرەنىپ كەتكەن. الايدا مەرەكەلىك ناۋقان مارەسىنە جەتكەلى ءتورت ايدىڭ ءجۇزى بولدى. دەسە دە، الماتىدا گەورگيي لەنتاسىن جەلبىرەتكەندەر سانى كۇننەن كۇنگە ارتىپ كەلەدى. انشەيىندە اڭعارىلماۋى مۇمكىن، ال جول كەپتەلىسى كوبەيگەندە الگى بەلگىباۋدى بايلاپ العاندار بىردەن كوزگە ۇرادى. بىرەۋىنىڭ ايناسىندا، ەندى ءبىرىنىڭ انتەنناسىندا جەلبىرەپ بارادى. گەورگيي لەنتاسى مەن گۆارديالىق لەنتانى شاتاستىرىپ ءجۇر دەپ جولاق لەنتا تاققاننىڭ ءبارىن اقتاپ الاتىن ادەتىمىز بار ءاۋ باستان. ءبىراق شىعىس ۋكراينانى دۇرلىكتىرگەن شيەلەنىس ساياسات پەن يدەولوگيادا ۇساق-تۇيەكتىڭ بولمايتىنىن دالەلدەپ بەردى.

رەسەي قىرىمدى اننەكسيالاعاننان كەيىن گەورگيي لەنتاسىنا دەگەن كوزقاراس تۇبەگەيلى وزگەردى. ۋكراينانىڭ تۇتاستىعىنا ءقاۋىپ ءتوندىرىپ، دونەسك پەن سلاۆيانسكتى باسىپ العان سەپاراتيستەردىڭ توسبەلگى ءۇشىن ءدال وسى لەنتانى تاڭداۋى تەگىن ەمەس. ولار گەورگيي لەنتاسىن ۇستەمدىكتىڭ بەلگىسىنە بالايدى.

تاريحقا ۇڭىلسەك...

شىن مانىسىندە، ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنە قۇرمەت نىشانى دەپ دارىپتەپ جۇرگەن لەنتامىزدىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە. گەورگيي لەنتاسى ءوز باستاۋىن 1796 جىلدان الادى. ءدال وسى جىلى رەسەي يمپەرياسىن 34 جىل بيلەگەن ەكاتەرينا II پاتشايىمنىڭ جارلىعىمەن «جەڭىمپاز گەورگييدىڭ» قۇرمەتىنە 4 دارەجەدەن تۇراتىن اۋليە گەورگيي وردەنى ەنگىزىلدى. قارا مەن سارى جولاعى تاسپاداي تارتىلعان لەنتا سول وردەنگە بايلانعان. ءتىپتى، ورىستار بۇل بەلگىنى حريستيان ءدىنىنىڭ سەنىمىنە سايكەستەندىرىپ، ەڭ قاسيەتتى مەدال دارەجەسىنە دەيىن كوتەردى. گەورگيي وردەنىمەن 1917 جىلعا دەيىن 10 مىڭعا جۋىق ورىس سولداتى ماراپاتتالعان. ولاردىڭ اراسىندا ورتا ازيا حالىقتارىن جاۋلاعان قانقۇمارلار دا بار. كەيىن پاتشا ۇكىمەتى قۇلاعان سوڭ، بيلىكتى قولىنا العان كەڭەس ۇكىمەتى بۇل بەلگىگە تۇپكىلىكتى تىيىم سالدى. 1943 جىلى كەڭەس ارمياسى جاۋىنگەرلەرىنىڭ رۋحىن كوتەرۋ  ءۇشىن گۆارديا توسبەلگىسى تاعايىندالعان. الايدا رەسەي فەدەراسياسى 2000 جىلى گەورگيي وردەنىن اسكەري وردەن رەتىندە قايتا جاڭعىرتتى. 2005 جىلدان باستاپ «ريا-نوۆوستي» اگەنتتىگىنىڭ باستاماسىمەن بەلگىباۋدى جەڭىس كۇنى قارساڭىندا تاراتۋ اكسياسى بەلەڭ الدى. بۇل ءداستۇر 2008 جىلى رەكوردتىق كورسەتكىشتى باعىندىرىپ، رەسەي، اقش، ۇلىبريتانيا، گەرمانيا، گرۋزيا، بەلارۋس، ابحازيا، ۋكراينا، گرەكيا، يتاليا، فرانسيا، ەستونيا، لاتۆيا، مولدوۆا، ءازىربايجان، جۇڭگو، ۆەتنام، بەلگيا، قىرعىزستان، قازاقستان، وزبەكستان جانە اۋعانستان سەكىلدى الەمنىڭ 30-دان استام ەلىندە تاراتىلدى. سول جىلى 24 ءساۋىر مەن 12 مامىر ارالىعىندا ۇلەستىرىلگەن لەنتالاردىڭ ۇزىن سانى 50 ميلليوندى قۇراعان ەكەن. ال، بيىل بۇل كورسەتكىش 100 ميلليونعا جەتكەن. 28-پانفيلوۆشىلار ساياباعىندا لەنتا تاراتىپ  تۇرعان بەلسەندى ەۆگەنيا كاديكوۆا اكسيانىڭ ماقساتىن سۇراعان «ازاتتىق راديوسىنىڭ» تىلشىسىنە ءوزىن «Almaty paper» كومپانياسىنىڭ وكىلى رەتىندە تانىستىرعان. بۇل بەلگىباۋ «ريا-نوۆوستي» اگەنتتىگىنىڭ تاپسىرىسىمەن جاسالعانىن، اكسيانىڭ ەشقانداي ساياسي استارى جوق ەكەنىن ايتىپ اقتالعان. «ماقساتىمىز – ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنە قۇرمەت كورسەتۋ»، – دەپتى بەلسەندى. الايدا گەورگيي لەنتاسىنىڭ جەڭىس كۇنىمەن قانداي بايلانىسى بارىن ول دا، لەنتاعا جاپا-تارماعاي قول سوزعان جۇرت تا ءتۇسىندىرىپ بەرە الماعان.  فيلوسوف ءابدىراشيت باكىر ۇلى «qamshy.kz» سايتىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «جاستار وعان جىلتىراق دۇنيە دەپ قارايتىن سياقتى. ال سونى تىقپالاپ وتىرعانداردىڭ ارەكەتى – جىمىسقى ساياسات ەكەنى انىق. ومىردە قاي سالادا بولماسىن – دىندە، ساياساتتا بۇقارانىڭ ساۋاتسىزدىعىن ءوز پايداسىنا شەشىپ قالۋعا تىرىساتىن ءتاسىل ءجيى قولدانىلادى. مىسالى، «ۆالەنتين كۇنى» دەگەن ادامنىڭ ماحاببات سەزىمىنە اسەر ەتۋ ارقىلى حريستيان ءدىنىن استىرتىن ساناعا ءسىڭىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل دا سوعان ۇقساس قۇبىلىس»، – دەيدى.

«جەلىدەگى» جەلىك 

بەلگىباۋدىڭ يمپەريالىق استارىن سەزگەن ۋكراينا ءتول نىشاندارىن ۇلىقتاۋدى، تۋى مەن ءانۇرانىن، ەلتاڭباسىن قورعاۋدى قولعا الدى. ەل پرەزيدەنتى پەتر پوروشەنكو جارلىق شىعارىپ، جوعارعى رادا دەپۋتاتتارىنا سەپاراتيستىك پيعىلداعى وزگە ەلدەردەن كەلەتىن سيمۆولدارعا شەكتەۋ قوياتىن جانە مەملەكەتتىك رامىزدەردى قۇرمەتتەۋدى مىندەتتەيتىن زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. ال بىزدە قالاي؟ الەۋمەتتىك جەلىلەردە قىزۋ تالقىلانادى، ءقاۋىپتى ەسكەرتكەن جازبانى جەلى قولدانۋشىلارى ءوز پاراقشالارىنا ورنالاستىرىپ، كوپپەن بولىسەدى. ءبىراق جابۋلى قازان ءالى جابىق كۇيىندە. ماسەلەن، جۋىردا وسى ماسەلەنى بەلگىلى جۋرناليست توقتار جاقاش ءوزىنىڭ «فەيسبۋكتاعى» پاراقشاسىندا كوتەردى.  «9 مامىردىڭ وتكەنىنە 4 اي بولسا دا، الماتى كوشەلەرىندە «كولورادتىق» لەنتا تاققان كولىكتەر تولىپ ءجۇر. كەشقۇرىم «Green» دۇكەنىنىڭ جانىنداعى اۆتوبەكەتتەن سونداي ءبىر كولىكتى بايقاپ قالدىم. رولىندە ەڭگەزەردەي ورىس وتىر. ەسىگىن اشقىزىپ، لەنتانى الىپ تاستاۋىن تالاپ ەتتىم. «قازاقستان قوعامىن ەكىگە جارعىڭىز كەلمەسە، سەپاراتيستىك لەنتانى الىپ تاستاڭىز!» دەدىم. ول دا بوي بەرمەيدى. «ۋكراينادا فاشيستەر بەيبىت تۇرعىندى قىرىپ جاتىر»، –  دەپ ساندىراقتاپ كەتتى. ۇزاق ايتىستىق. «گەورگيي لەنتاسى ءبىزدىڭ اۋليەمىزدىڭ قۇرمەتىنە جاسالعان»، – دەپ تە سوقتى. تەلەفونعا تۇسىرمەك بولىپ ىڭعايلانا بەرگەنىمدە، كولىگىن وتالدىرىپ تۇرا قاشتى. وسى كورىنىستەن ۇققانىم: سەپاراتيستەر ءبىزدىڭ تامىرىمىزدى باسىپ كورىپ ءجۇر. شىن مانىندە، وزدەرى دە سول قىلىعى ءۇشىن ولەردەي قورقادى. ال ۇندەمەسەك، توبەمىزگە شىعا بەرمەك. ۇلكەن-كىشىمىز جاپپاي لەنتانى الىپ تاستاۋدى تالاپ ەتسەك، ولار دا ساباسىنا تۇسەدى»، – دەلىنگەن جازبادا. «نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە جەلىدە قىزۋ پىكىرتالاس بولعان. بەلسەندى قولدانۋشىلار جازباعا 70-تەن استام پىكىر قالدىرىپتى. ءبىرى لەنتا تاققان كولىكتى ورتەۋ كەرەك دەسە، ەندى ءبىرى اەروزولدى بوياۋمەن اينەكتەرىن ايعىزداپ، سۋرەتىن الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تاراتىپ، ابدەن ماسقارالاۋدى ۇسىنادى. قىسقاسى، قۇرعاق سوزبەن سەس كورسەتكەندەر جەتكىلىكتى.  گەورگيي لەنتاسىن بۇيىرىنە باسىپ، كسرو-نىڭ شيقانداي قىزىل تۋىن كوككە كوتەرگەن قىزىلجارداعى اۆتوكولىكتەر شەرۋىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ العان اقىن داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى دا «فەيسبۋكتى» شۋلاتقان ەدى. جەلىدەگى جۇرت ءبىراز دۇرلىكتى، «قول قۋسىرىپ وتىرۋعا بولمايدى» دەستى. الايدا سوزدەن ىسكە كوشكەن ەشكىم جوق. وتارشىلدىقتى ناسيحاتتاعان بارلىق بەلگىلەردى، جات پيعىلدىلارعا قارسى ايعاقتاردى جيناپ، قۇزىرلى ورگاندارعا تالاپقا ساي شاعىم تۇسىرىلسە، اڭگىمە باسقاشا بولار ەدى.

«جەل تۇرماسا، ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى»

ساياساتتىڭ «سايىپقىراندارى» قوعامدىق سانانى بيلەۋ تاسىلدەرىن جاقسى مەڭگەرگەن. بۇل لەنتا راسىندا دا رەسەي يمپەرياسىن اڭساۋشىلاردىڭ ارانداتۋ امالى بوپ شىقپاسىنا كىم كەپىل؟ گەورگيي لەنتاسى رەسەي فەدەراسيانىڭ تۋىنا اينالۋى مۇمكىن دەگەن داقپىرت ءورشىپ تۇر. بۇل جەل ءسوز ەمەس، رف مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى ميحايل دەگتياريەۆتىڭ اۋزىنان شىققان ءسوز. دەپۋتاتتىڭ «گوۆوريت موسكۆا» راديوسىنىڭ ەفيرىندە «مەملەكەتتىك تۋ رەتىندە گەورگيي لەنتاسىن پايدالاناتىن كەز جەتتى» دەگەن مالىمدەمەسى قوعامدى ءابىرجىتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، جولاق لەنتا بارلىق كەزەڭدى قامتيدى-مىس: مونارحيستەردى دە، كەڭەستىك جۇيەدە شىڭدالعانداردى دا. دەمەك، ازىرگە ۇساق-تۇيەك بوپ كورىنەتىن ءبىر جاپىراق شۇبەرەكتىڭ ميسسياسى وراسان. كەزىندە: «كولوراد قوڭىزدارىن امەريكانىڭ بارلاۋ باسقارماسى كسرو-نىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن قۇرتۋ ءۇشىن ادەيى قۇرلىق اسىرعان ەكەن»، – دەگەن شۋ شىققان. شەكارالىق شەكتەۋ دەگەندى بىلمەيتىن، جەر تالعامايتىن بۇگىنگى «كولورادتاردىڭ» قارقىنى بۇرىنعىدان قاتتى. ءبۇتىن ەلدىگىمىزگە، تۇتاس تاۋەلسىزدىگىمىزگە ءقاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن.

داۋرەن بابامۇراتوۆ، «بولاشاق» رەسپۋبليكالىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى، ساياساتكەر:

– مەن گەورگيي لەنتالارىنا ءۇزىلدى كەسىلدى قارسىمىن. ءبىراق ءدال قازىرگى ۋاقىتتا بۇل لەنتانى تاققاننىڭ بارىنە كۇدىكپەن قارايتىن بولساق، كەسىرى وزىمىزگە تيگەلى تۇر. ولاردىڭ ءبارىن جاپپاي سەپاراتيستەردىڭ قاتارىنا كىرگىزۋدەن اۋلاقپىن. دەسە دە بۇل لەنتانىڭ و باستاعى پيعىلى تۇسىنىكتى، بۇل – قازاققا قارسى اكسيا. ونى تاققاندارمەن ەمەس، تاراتقاندارمەن كۇرەسۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. قارسىلىق بۇنداي لەنتالاردى رەسەيدەن كىرگىزبەۋ، ساتىلىمنان الىپ تاستاۋ، جەڭىس كۇنىندە تاراتۋعا تىيىم سالۋ سياقتى شارالاردان باستالۋى كەرەك.

مۇرات ابەنوۆ، قوعام قايراتكەرى: 

–بۇرىن وسى لەنتاعا اسا ءمان بەرمەيتىنمىن. تەك جەڭىس كۇنى قارساڭىندا كوزىمىز شالاتىن. ءمان-ماعىناسىن بىلمەي، جەڭىستىڭ نىشانىمەن بايلانىستىرىپ تاعاتىندار باسىم بولدى. وكىنىشكە قاراي، ءقازىر بىلمەستىكتەن گورى يدەولوگيالىق ماقساتتا قاساقانا پايدالانۋ ءورىس الىپ بارادى. ونىڭ ارتىندا ۇلكەن توپ تۇر دەپ ويلايمىن. ۇلكەندى-كىشىلى شارالاردى ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن ادام رەتىندە بۇل ءىستىڭ ماشاقاتىن بولجاي الامىن. لەنتانى جاساتۋ ءۇشىن قاراجات كوزىن تابۋ، تاپسىرىس بەرۋ، قاتتاپ-بۇكتەپ شەكارا اسىرۋ، بىرنەشە ەلدىڭ، ءار ءتۇرلى حالىق وكىلدەرىنىڭ نازارىن اۋدارۋ – ۇلكەن ۇيىمداستىرۋشىلىقتى قاجەت ەتەتىن شارۋا. اسىرەسە، ۋكرايناداعى قاقتىعىستاردان كەيىن وسى جايت مەنى قاتتى الاڭداتا باستادى.

بۇل لەنتانىڭ ۇلى وتان سوعىسىنا تۇك قاتىسى جوق. گەورگيي لەنتاسىن گۆارديالىق لەنتامەن شاتاستىرماعان ءجون. گەورگيي لەنتاسى پاتشا زامانىنان بەرى كەلە جاتقان گەورگيي وردەنىنە جاپسىرىلعان لەنتا، ول – وتارشىلدىقتىڭ تۋى، ورتا ازيا حالىقتارى ءۇشىن باسقىنشىلىقتىڭ بەلگىسى دەۋگە بولادى بولادى. ال گۆارديالىق لەنتانىڭ ءجونى باسقا. ءبىر بايقاعانىم، جەڭىس كۇنى قارساڭىندا ەلىمىزدىڭ ءتول نىشاندارى بەدەرلەنگەن اسكەري فورمانى كيە تۇرا، كەيبىر قارۋلى كۇش وكىلدەرى ومىراۋلارىنا گەورگيي لەنتاسىن تاعىپ الاتىندى شىعاردى. بۇل ءتىپتى زاڭعا قايشى ارەكەت، سوندا ولار باسقا ەلدىڭ ۇستەمدىگىن ناسيحاتتاپ ءجۇر مە؟  ونىڭ ساياسي-يدەولوگيالىق استارىنان تۇسىنبەگەن كۇننىڭ وزىندە، اسكەري ازامات ءوزىنىڭ فورماسىنا، مەملەكەت سەنىپ تاپسىرعان نىشانداردىڭ بارىنە قۇرمەتپەن قاراۋى ءتيىس.

ىسساپارمەن ەلىمىزدىڭ بىرنەشە قالالارىندا بولدىم، الگى لەنتانىڭ جۇرمەيتىن جەرى جوق. كولىكتىڭ ايناسىنا، جۇك سالعىشىنا قىستىرىپ قويادى. سوندا ونى جالاۋ قىپ جەلبىرەتكەن ادامدار ءوز بولاشاعىن قاي مەملەكەتپەن بايلانىستىرادى؟ قازاقستاننىڭ توپىراعىن باسىپ، نانىن جەۋگە جاراپ تۇر، ءبىراق ەل باسىنا كۇن تۋسا، مۇرتتارى قيسايا قويماس.

انار لەپەسوۆا، "تۇركىستان" باسىلىمى