Cارىاعاش جانجالىنىڭ قىسقاشا حرونيكاسى ءوڭتۇستiك قازاقستان وبلىسىنىڭ سارىاعاش اۋدانىندا قازاقتار مەن ءتاجiكتەر اراسىندا جانجال بولىپ، بىرنەشە ءۇي، دۇكەن، كولiكتەر ورتەلدى. بۇل قاقتىعىسقا تاجىكتەردىڭ قولىنان قازا تاپقان وتىز جاسار باقىتجان ارتىقوۆتىڭ ءولىمى سەبەپ بولعان. باقىتجان ارتىقوۆ جەكەمەنشىك جەرىن شاۆحات جانە ناۋميدين دەگەن ەكi ءتاجiك جiگiتiنە جالعا بەرگەن ەكەن. جالعا الۋشىلار 180 مىڭ تەڭگە قارىز بولىپتى-مىس. سول كۇنi شاۆحات باقىتجانمەن حابارلاسىپ، وسى اقشانى بەرۋ ءۇشiن كەزدەسۋگە شاقىرادى. كiسi ءولiمi وسى كەزدەسۋدە بولعان. قاقتىعىسقا دەيىن... باقىتجان ارتىقوۆ جەكەمەنشىك جەرىن شاۆحات جانە ناۋميدين نارمەتوۆ دەگەن ەكi ءتاجiك جiگiتiنە جالعا بەرگەن ەكەن. جالعا الۋشىلار باقىتجان ارتىقوۆقا 180 مىڭ تەڭگە قارىز بولعان. 3 اقپان كۇنى شاۆحات باقىتجانمەن حابارلاسىپ، وسى اقشانى بەرۋ ءۇشiن كەزدەسۋگە شاقىرادى. 3-ىنەن 4-ىنە قاراعان ءتۇنى سارىاعاش اۋدانىنىڭ بوستاندىق ەلدى مەكەنى ماڭىنان ىنتىماق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى باقىتجان ارتىقوۆتىڭ ازاپتاپ ولتىرىلگەن دەنەسى تابىلدى. 4 اقپان كۇنى قازا بولعان جىگىتتىڭ تۋىستارى ءمايىتتى جەرلەگەن سوڭ، ءتۇس اۋا كوشەدە وتكەن جيىندا ايىپتىنى جازالاۋدى تالاپ ەتە باستادى. باقىتجان ارتىقوۆتىڭ اۋىلداستارى جينالىپ، باقىتجاندى ءولتىرۋى مۇمكىن دەپ ايىپتالعان ن.نارمەتوۆ ءۇيىنىڭ ماڭىندا قاقتىعىستار ۇيىمداستىردى. بىرنەشە اۆتوكولىك ورتەلىپ، اۋدارىلىپ تاستالدى. ءبىرقاتار ۇيگە زاقىم كەلتىرىلدى. جانجالدى ارناۋلى پوليسيا جاساعى اۋىزدىقتادى. سول كۇنى اۋدانداعى بارلىق بايلانىس جەلىلەرى ءۇزىلىپ تاس-تالدى. 5 اقپان كۇنى قازاقتاردىڭ جاساعان iستەرiنە ىزالانعان ءتاجiكتەر دە كوتەرiلiپ، كوشەگە شىقتى. 6 اقپان كۇنى تۇنگi ۋاقىتتا تاجىكتەر تۇراتىن اۋدانداعى ۇيلەردى ورتەۋ وقيعاسى تاعى تىركەلدى. 7 اقپان كۇنى سارىاعاشتاعى جالپى جاعداي قالىپقا كەلتىرىلدى. قازاقستان ءىىم مەن وزبەكستان ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بىرلەسىپ، باقىتجان ارتىقوۆتى ءولتىردى دەپ ايىپتالعان 1976 جىلعى ن.نارمەتوۆتى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا قولعا ءتۇسىردى. ارتىنشا ن.نارمەتوۆ قازاقستانعا ەكستراديسيالاندى. 7 اقپاننان كەيىن قۇزىرەتتى ورگاندار بۇل وقيعاعا قاتارداعى قىلمىس رەتىندە قاراپ، تۇرمىستىق سيپات بەرۋگە تىرىسىپ جاتىر. ەلىمىزدەگى سوڭعى ون جىلداعىەتنيكالىق قاقتىعىستار • 2007 جىلى الماتى وبلىسى ەڭبەكشىقازاق اۋدانى مالىباي اۋىلىنىڭ 37 جاستاعى تۇرعىنى ايدىن قالىقوۆ ەكى ۇيعىر تۇرعىننىڭ قولىنان قازا تاپتى. • 2007 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا الماتى وبلىسىنداعى مالوۆودنوە مەن قازاتكوم ەلدى مەكەنىندە جەرگىلىكتى بىرنەشە قازاق جانە شەشەن تۇرعىندارى اراسىندا بيليارد زالىندا توبەلەس شىعىپ، ونىڭ سوڭى قاقتىعىسقا ۇلاسىپ، بەس ادام قازا تاپتى. • 2007 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تولە بي اۋدانىنا قاراستى ماياتاس اۋىلىندا 4 جاسار سابيگە 16 جاستاعى كۇرد زورلىق جاسادى. • 2011 جىلدىڭ 25 اقپانىندا الماتى وبلىسىنداعى بەساعاش اۋىلىندا 17 جاستاعى قازاق قىزىنىڭ قورلانعان دەنەسى تابىلدى. بويجەتكەننىڭ ولىمىنە 22 جاستاعى كۇرد ازاماتى كۇدىكتى رەتىندە ۇستالىپ، بەساعاش اۋىلىندا دۇربەلەڭ تۋدى. • 2014 جىلدىڭ 19 تامىزىندا الماتى وبلىسىنداعى شەڭگەلدى اۋىلىندا ەكى شەشەن ازاماتى 29 جاستاعى قازاقتى اتىپ ءولتىرىپ، ەكىنشىسىن جارالاپ كەتتى. • 2015 جىلدىڭ 5 اقپانىندا ءوڭتۇستiك قازاقستان وبلىسىنىڭ سارىاعاش اۋدانىندا قازاقتار مەن ءتاجiكتەر اراسىندا قاقتىعىس بولدى. مارقۇم باقىتجان ارتىقوۆ قانداي ادام ەدى؟ باقىتجان ارتىقوۆ ءبىر وتباسىنىڭ جالعىز ۇلى ەكەن. اراق ىشپەيتىن، تەمەكىگە اۋەستىگى جوق ازاماتتىڭ ارتىندا بiر جاستاعى قىزى مەن 18 جاسار جەسىرى قالعان. 13 جاسىنان باستاپ بەس ۋاقىت نامازىن قازا جiبەرمەگەن، ارتىق اۋىز ءسوزi جوق جان بولىپتى. وسىنداي جاننىڭ ءولiمi ونى تانيتىندارعا قاتتى اسەر ەتكەن. بەنازير كەنجەحان، باقىتجان ارتىقوۆتىڭ جارى: باقىتجان جۇمىستان كەشكi ساعات التى جارىمداردا شىعىپ، جەتiدەن اسا ۇيدە بولاتىن. سول كۇنi «بiر شارۋا-لارمەن باسشىلار جiبەرمەي جاتىر» دەپ حابارلاستى. ساعات تۇنگi ون ەكىلەردە تەلەفون شالىپ، ۇيگە كەلە جاتقانىن ايتتى. الايدا تىم كەشiگiپ كەتتi. ۇيالى تەلەفونىن المادى. وسىدان كەيiن دوستارىنا حابارلاسا باستادىم. بiر دوسىمىزدىڭ كەلiنشەگiمەن سويلەسكەنiمدە، ول ماعان «بەكەم بول» دەگەندi ايتتى. بiر سۇمدىقتى iشiمiز سەزگەنمەن، نە بولعانىن ءالi دە ءتۇسiنە المادىق. اتام (مارقۇمنىڭ اكەسi – رەد.) اعايىن iنiسiنiڭ كولiگiمەن باقىتجاندى iزدەۋگە شىعىپ كەتتi. سارىاعاشتاعى اۋرۋحاناعا دەيiن بارىپتى. باقىتجاندى الىپ انە-مiنە ۇيگە ورالاتىنداي كورiندi. الايدا تاڭعى ساعات تورتتەردiڭ شاماسىندا اتام «باقىتجاندى تابا المادىم» دەپ ۇيگە ءوزi عانا ورالدى. ونىڭ قازا تاپقانىن بiر اعايىنىمىز كەلiپ حابارلادى. اينۇر ارتىقوۆا، باقىتجاننىڭ قارىنداسى: باقىتجاندى ءولتiرiپ، كولiككە سالىپ، كەلەس وزەنiنiڭ بويى-نا اپارىپ تاستاعان. نەگiزگi ماقساتتارى ءمايiتتi كولiكپەن بiرگە وزەنگە باتىرىپ جiبەرۋ بولعان سياقتى. الايدا بۇل ويلارى جۇزەگە اسپاي قالعان. اعامدى ايۋاندىقپەن ازاپتاپ ءولتiرگەن. كەڭiردەگiن كەسiپ، باسىنان توعىز جەردەن پىشاق ۇرعان، قۇلاعىنا تەمiر تىققان. 180 مىڭ تەڭگەگە بولا ادامدى وسىنشاما ازاپتاپ ءولتiرۋگە بولا ما؟ باقىتجاندى ءولتىردى دەپ ايىپتالعان ناۋميدين نارمەتوۆ دەگەن كىم؟ ىنتىماق اۋىلى سارىاعاش اۋدانىنىڭ جارتىتوبە اۋىلدىق وكرۋگiنە قارايدى. سارىاعاش قالاسىنان 15 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتىر. ءتاجiك، قازاق ۇلتتارى ارالاسا قونىستانعان. ەلدi مەكەندەر بiر-بiرiنە قوسىلىپ كەتكەن. ءتاجiكتەردiڭ ۇلكەن شوعىرى جەرگiلiكتi قازاقتار «جىنتوبە» دەپ اتاپ كەتكەن بوستاندىق ەلدi مەكەنiندە قونىستانعان. ناۋميدين نارمەتوۆ – وسى بوستاندىق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى. باقىتجاننىڭ ءولi دەنەسi دە وسى اۋىلعا جاقىن جەردەن، 3-iنەن 4-iنە قاراعان ءتۇنi ساعات ەكiلەردiڭ شاماسىندا تابىلعان. سارىاعاشقا تاجىكتەر قالاي كەلگەن؟ سارىاعاش – ەكونوميكالىق پوتەنسيالى مىقتى اۋدان. جانجال بولعان ىنتىماق، بوستاندىق اۋىلدارى جارتىتوبە اۋىلدىق وكرۋگىنە قارايدى. كەڭەس داۋىرىندە وسى ەكى اۋىلدى ءبولىپ-جارماي، «سوۆحوز لەنين» نەمەسە «تاجىك اۋىل» دەپ اتايتىن بولعان. سەبەبى وسى ىنتىماق، بوستاندىق اۋىلدارىندا تاجىكتەر كوپ تۇرادى. بۇل اۋىلدارعا تاجىكتەردىڭ دەنى 1955-1956 جىلدارى تىڭ يگەرۋ كەزىندە كەلگەن. بۇلار 1956 جىلعا دەيىن قازىرگى وزبەكستان اۋماعىندا قالىپ قويعان بوستاندىق اۋدانىندا تۇرىپتى. باياعى وزدەرى تۇرعان اۋداننىڭ اتىنا بايلانىستى بولسا كەرەك، ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن تاجىك اعايىندار «سوۆحوز لەنين» دەپ اتالاتىن اۋىلدارىنىڭ اتىن بوستاندىق دەپ قويعان. قاريالاردىڭ ايتۋى بويىنشا، قازىرگى ىنتىماق، بوستاندىق اۋىلدارى ورنالاسقان جەرگە 1954 جىلى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ جالعىز رىسقىددين ناگيتوۆ دەگەن تاجىك كىسىنىڭ وتباسى كوشىپ كەلگەن ەكەن. سوسىن 1-2 جىلدىڭ ىشىندە 200-دەي تاجىك وتباسى كوشىپ كەلىپ ورنىققان. ۇلتارالىق قاقتىعىستى شەشۋدىڭ جولى اقپاراتتى تىزگىندەۋ مە؟ ءبىزدىڭ بيلىك باقىتجان ارتىقوۆتىڭ ءولiمiنەن كەيiن قازاق ۇلتى مەن تاجىك ەتنوسىنىڭ اراسىندا جاپپاي قاقتىعىس بولعانىن جاسىرۋعا تىرىستى. مارقۇمدى جەرلەپ بولعان كۇننiڭ ەرتەڭiندە، ياعني 5 اقپاندا بiر توپ قازاق جiگiتتەرi ءتاجiكتەر تۇراتىن كوشەلەردi تالقانداۋدى باستاعانىن حالىق الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى ءبىلدى. ارتىنشا تەلەفون، ينتەرنەت، تاعى باسقا دا بايلانىس جەلىلەرى ءۇزىلىپ تاستالدى. ۇيلەردi، كولiكتەردi، دۇكەندەردi ورتەگەندەردى وقيعا ورنىنا شۇعىل جەتكەن جەدەل ارەكەت ەتۋ جاساعى باسقانىن بىرنەشە كۇننەن كەيىن باق-تان وقىپ بىلدىك. ەڭ قىزىعى، ەشبىر باسىلىم قازاقتاردىڭ جاساعان iسiنە ىزالانعان ءتاجiكتەر دە كوتەرiلiپ، كوشەگە شىققانىن جازعان جوق. بۇل نەنىڭ بەلگىسى؟ ۇلتارالىق قاقتىعىستى شەشۋدىڭ جولى اقپاراتتى تىزگىندەۋ مە؟ بۇل سۇراققا بۇكىل حالىق جاۋاپ ىزدەۋى كەرەك...
("جۇلدىزدار وتباسى" جۋرنالى)
