"قازاق حاندىعىنا 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە
تاريحى تەرەڭ قويناۋلاردان باستاۋ الاتىن قازاق جۇرتىنىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى قازاقتىڭ تۇڭعىش حاندارى كەرەي مەن جانىبەكتىڭ 1465 جىلى «قازاق حاندىعىن» قۇرۋىنان باستالادى. بۇگىنگى تاڭدا، ياعني 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا 550 جىل تولۋىنا وراي ەلىمىز ۇلى سالاتانات قۇرىپ تويلاعالى وتىر. بۇل تويدىڭ، بۇل جەڭىستىڭ ەلىمىزگە وڭاي كەلمەگەنى بارشامىزعا ايان. قانشاما قيىن قىستاۋلاردى باسىنان وتكەرگەن، قانداي قيىندىق بولسا دا جارقىن بولاشاققا سەنىممەن قاراعان قازاق ەلى قازىرگى تاڭدا ماڭگىلىك سالتانات قۇراتىن ۇلى ەل بولىپ قالا بەرمەك.
ءسوزسىز، ەل بولامىز دەسەك، بەسىگىمىزدى تۇزەۋىمىز كەرەك. تاريحتىڭ وتكەن وقيعالاردان ساباق الىپ، ولاردىڭ كەمشىلىكتەرى مەن قاتەلىكتەرىن قايتالاماۋعا، تۇزەتۋگە ۇيرەتەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا، بارشامىز قازاق ەلىنىڭ، حاندىعىنىڭ، جەرىنىڭ، ءتىلىنىڭ، ءدىلىنىڭ جانە ءسالت-داستۇرىنىڭ قالاي قالىپتاسقانىن بىلگەنىمىز، جادىمىزدا ساقتاعانىمىز ابزال. جوعارىدا ايتىلعانداردى نازارعا الا وتىرىپ، ەلىمىز كورگەن نەگىزگى قىزىقتار مەن شىجىقتارعا باعا بەرىپ، ەرتەڭگى بولاشاعىمىز جونىندە ءسوز قوزعاساق. قازاق حاندىعى ءوز كەزەگىندە وزگە ورتاعاسىرلىق حاندىقتار سەكىلدى شابۋىلدارعا توتەپ بەرىپ، جاۋگەرشىلىك زامانىندا قۇرىلا باستاعان. قازاق ەلى جۇزگە، رۋ-تايپالارعا، بولىس-بيلەرگە ءبولىنىپ، مەملەكەتتىك قۇرىلىمى، زاڭى(ماسەلەن تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى»)، جاۋىنگەرلەرى، تەرريتورياسى، ءتىلى، ءسالت-داستۇر، ادەت-عۇرپى بار حاندىق بولعان. ارينە، بۇل حاندىق اسپاننان «سالبىراپ تۇسكەن» جوق. قازاق حاندىعى ءوزىنىڭ تاريحىن سوناۋ ەجەلگى تۇركى، ساق، عۇن تايپالارىنان الادى. «الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى» اتانعان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي سەكىلدى تەكتى بابالارى بار قازاق حاندىعى ءوزىنىڭ تىرشىلىگىن، تاۋەلسىزدىگىن بارىنشا ساقتاۋعا تىرىسىپ وتىرعان جاۋىنگەر حالىق بولاتىن. تاعدىردىڭ تالكەگىنەن جوڭعار سىندى حالىقتان قورعانۋ ماقساتىندا رەسەيدىڭ قول استىنا كىرگەن ەلىمىز تاعى دا قيىن قىستاۋعا تاپ بولعان.
دالانىڭ العاشقى زاڭدارى
«ەلىم-ايلاپ» زارلاتقان جوڭعارلاردان تۋعان قاۋىپ-قاتەر قازاق حاندىعىنىڭ شىرقىن عانا بۇزىپ قويعان جوق، ەلدىڭ بولشەكتەنىپ رەسەي وتارىنا اينالۋىنا العىشارت بولدى. وسى زار زاماندا قيىنشىلىقتاردى باسىنان كەشكەن حالقىمىز بۇعان دا مويىماي تەك قانا العا بەت الىپ وتىرعان. بۇل سۇراپىل كەزەڭ ءۇش ءجۇزدىڭ باس قوسىپ، تۇتاس ەل ەكەندەرىن، بىرىكسە زور كۇش ەكەندەرىن دالەلدەگەن كەز. مىنەكەي، بۇل شارالاردىڭ بارلىعى ەلدىڭ باسقارۋ، مەملەكەتتىلىك سەكىلدى قاسيەتتەرىن اشىپ بەرەدى. كەلەسى ءبىر قايعى، ول - رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋ ساياساتى. ەلىمىزدى تولىقتاي وتارلاعان پاتشا ۇكىمەتى قازاق جۇرتىنىڭ ەرتەڭىنە ايتارلىقتاي ۇلكەن ءقاۋىپ توندىرگەن. پاتشا ساياساتىنىڭ ادىلەتسىزدىگىنە ەلىمىزدە ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەر ءجيى بولىپ تۇرعان، ءتىپتى، ءۇش ءجۇزدى قامتىعان كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان كوتەرىلىس تە بارشىلىق. قازىرگى زامانمەن سالىستىرعاندا، جان تۇرشىگەرلىك بۇل كوتەرىلىستەر شىنىندا ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن، جارقىن ءومىر ءۇشىن جاسالعان قوزعالىستار. قايران قازاعىم بۇل قايعىدان دا مويىنسىماي ءوتىپ، ەلدىگىن ساقتاپ قالا ءبىلدى. دەگەنمەن، تاۋەلسىزدىك الا الماسا دا، پاتشانىڭ ادىلەتسىزدىگىنىڭ اشكەرەلەنىپ، يمپەريانىڭ كەيىنىرەك قۇلاۋىنا العىشارتتاردىڭ ءبىرى بولعانى بەلگىلى.
ەلىم-اي
1917 جىلى «الاشوردا» يدەياسىمەن تاريح ساحناسىنا ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى سەكىلدى قازاقتىڭ ۇلى ۇلدارى شىعادى. بۇل قازاقتار ءۇشىن وتە ماڭىزدى، قۋانىشتى حابار بولاتىن. الايدا، يدەيانىڭ تولىق قاندى جۇزەگە اسۋىنا جول بەرىلمەي قازاعىمنىڭ سۇيەگى قايتا قايىستى.
«الاش» پارتياسىنىڭ باسشىلارى
ول از دەسەڭىز قازاقتىڭ وسى ءۇش ۇلى وزگە دارىندى قازاق جاناشىرلارىمەن 1937-1938 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى بولىپ، ەل تاريحىنا تاڭبا باسىلادى. ەلىم، جەرىم دەپ جۇرگەن قازاق ازاماتتارى وسى دۇربەلەڭ كەزەڭنىڭ قۇربانىنا اينالادى ... ارينە، جاي عانا ءبىر شىعارمامەن بۇكىل قازاق تاريحى مەن تاريحي وقيعالاردى، تۇلعالاردى قامتۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن، ەلىمىزدىڭ كەشە عانا پايدا بولعان مەمەلەكەت ەمەستىگىن ءبىر شىعارمامەن مازمۇنداۋ ابدەن مۇمكىن. ... ەلدىڭ بارلىق ايماعىن قامتىعان، وراسان زور قيىندىق تۋعىزعان كەلەسى ءبىر قاسىرەت − اشارشىلىق بولاتىن. ول 1921-1922 جىلدارداعى جانە 1930-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق ەدى. ءبىرىنشى اشارشىلىق تۋرالى ساناق ماتەريالدارىنىڭ تولىق بولماۋى وسى اشارشىلىق جىلدارىندا قانشا ادامنىڭ قىرىلعانىن ناقتى ايتۋعا ءالى دە مۇمكىندىك بەرمەي وتىر.
اشارشىلىق
ءبىراق، 1992 جىلى ەكىنشى اشارشىلىققا قاتىستى ماسەلەنى ارنايى زەرتتەگەن قازاقستان رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسى ءتورالقاسىنىڭ كوميسسياسى ءوزىنىڭ قورىتىندىسىندا بىلاي دەپ جازدى: «قازاق ەلى اشتىقتان جانە سوعان بايلانىستى ىندەتتەردەن، سونداي-اق تابيعي ءولىم دەڭگەيىنىڭ ۇنەمى جوعارى بولۋىنان 2 ملن. 200 مىڭ ادامنان، ياعني بارلىق قازاق حالقىنىڭ 48 پروسەنتىنەن ايرىلدى». اشارشىلىقتان قازاقستاندا قازاقتاردىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا قالعان بولاتىن. نەگىزىنەن العاندا جاس بالالار مەن ايەلدەر قىرىلعاندىقتان ونىڭ دەموگرافيالىق زاردابى وتە اۋىر بولىپ، قازاقتاردىڭ سان جاعىنان ءوسۋىن قاتتى تەجەدى. كەيىننەن اسىرا سىلتەۋشىلىكتىڭ شىن ءمانى ساياسي بۇركەمەلەنگەنىمەن بۇل اشارشىلىق «قىزىل قىرعىن»، «گولوششەكيندىك گەنوسيد» دەگەن تاريحي اتقا يە بولدى. گولوششەكيندىك گەنوسيدتىڭ قازاق حالقىنا الىپ كەلگەن شىعىنى الەم تاريحىندا (پايىز ەسەبىمەن) گيتلەرشىلدەردىڭ ەۋروپاداعى ەۆرەيلەرگە جاساعان سويقانىمەن پارا-پار كەلىپ، كامپۋچياداعى «قىزىل كحمەرلەر» زاردابىنان اسىپ تۇسەدى. 1932 مەشىن جىلى بولعان بۇل زۇلمات XX عاسىرداعى ادامزات بالاسىنا قارسى جاسالعان ەڭ ورەسكەل قىلمىستاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. اشارشىلىقتان ەندى كوز اشا باستاعاندا 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسى دا تاياپ كەلىپ قالعان بولاتىن. بۇل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ەڭ ماڭىزدى جانە شەشۋشى بولىگى ەدى. ەلىم، جەرىم دەپ جالىنداعان قانشاما قازاق جاستارى وسى سوعىستىڭ قۇربانى بولدى، ءبىز بەن سىزگە جەڭىس سىيلادى.
ۇلى وتان سوعىسى
بۇل سۇراپىل سوعىستىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز 600 000 استام ادامىنان ايىرىلىپ، ەلىمىزگە وراسان زور كەرى ىقپالىن تيگىزدى. بۇل قايعىنىڭ سوڭى قانشاما قايعى-قاسىرەت الىپ كەلسە دە، ەلىمىز ەڭسەسىن تۇسىرگەن جوق. تاعى دا بولاشاققا سەنىممەن قاراپ كسرو كولەمىندە يندۋستريالاندىرۋ جىلدارىندا بەلسەندىلىك تانىتىپ، كوپتەگەن زاۋىت-فابريكالار اشىلا باستادى. قانداي جاعداي بولماسىن، كسرو-نىڭ ءبىر رەسپۋبليكاسى بولساق تا، تاۋەلسىزدىك الىپ تەرەزەمىزدى كورشى ەلدەرمەن تەڭەستىرمەيىنشە، قازاقتىڭ ارمانى ورىندالمايتىنى بەلگەلى بولعان شىعار ءسىرا، 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىن ءسوز ەتپەسەك، ول دا بولماس. شىنىندا دا، قازىرگى تاۋەلسىز كۇنىمىز بەن الەم تانىعان دەربەس مەملەكەتتىك ستاتۋسى بار قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە نەگىزگى العىشارت وسى وقيعادان باستاۋ العان. بۇل وقيعا بارلىق قازاقستان ازاماتتارىنا ۇلكەن ساباق جانە تاريحي وقيعا بولىپ قالۋى ءتيىس.
جەلتوقسان وقيعاسى
جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ تاريحي ماڭىزى سول قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالۋى، اتا-بابالرىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى ارمانىنىڭ ورىندالۋى بولىپ تابىلادى. بۇعان دەيىن دە تاۋەلسىزدىك جولىندا، ەلەمىزدىڭ بولاشاعى جولىندا قانشاما قيىندىقتاردى جەڭدىك. جەڭە بەرەمىز دە ... ... قازىرگى تاڭدا ەلىمىز تاۋەلسىز، دەموكراتيالىق ەلگە اينالىپ، دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلىپ وتىر. بولاشاققا دەگەن سەنىمىمىز مول، جوسپارلارىمىز بارشىلىق. دارىندى ەلباسىنىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن كورسەتكىشتەر بويىنشا بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ ەلدەرىن اسىپ ءتۇسىپ، الەمدىك ارەنادا ءوزىن نىق ورناتا ءبىلدى. بولاشاقتا، دالىرەك ايتساق، 2050 جىلعا تامان الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنان كورىنۋىمىز قازىرگى ۇرپاقتىڭ نەگىزگى ماقساتى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان سوڭ ءبىرتالاي جەتىستىكتەرگە جەتىپ، الەمگە ءتۇرلى دىندەر مەن ۇلت وكىلدەرىنىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىكتەرىن كورسەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار، الەمدەگى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى بويىنشا قازاقستان تاماشا ۇلگىگە اينالىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز، ەلىمىز تەك قانا ءوز ماسەلەلەرى شەڭبەرىندە عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ادامزات بالاسىنا قاتىستى كۇردەلى ءارى ماڭىزدى احۋالدارعا ءوزىنىڭ قولىنان كەلگەنىنشە ىقپالىن تيگىزۋگە تىرىسۋدا دەگەنىمىز.
تاۋەلسىز قازاقستان
بولاشاققا تاعى دا كوز جۇگىرتسەك، قازاق حالقىنىڭ ەرتەڭى جارقىن بولماق. ولاي دەمەسكە بولماس، ويتكەنى قازىرگى تاڭدا جاسالىنىپ جاتقان ىستەر، جوسپارلار كوپشىلىك. ازاماتتارىمىز ءبىلىم دەڭگەيى جاعىنان دا وتكەن عاسىرلارمەن سالىستىرعاندا قايدا جوعارى تۇر. ەلىمدى دامىتامىن، ءوز ءىسىمنىڭ شەبەرى بولامىن دەگەن بارشا ازاماتتارعا بارلىق جاعداي جاسالعان. تەك قانا ىنتا مەن كوپ ەڭبەك قاجەت ...
قازاق ەلى − ماڭگىلىك ەلى
قازاق ەلى ءتورت مۇحيتتى تەربەگەن جەر بەسىكتەگى بىرلىك پەن تاتۋلىق، ىنتىماقتىڭ التىن بەلگىسىنە اينالۋدا. ەلىمىز شوقتىعى بيىك ماڭگىلىك ەل بولسىن، اعايىن! قولعا العان ءار ءىسىمىز بەن باسقان ءار قادامىمىزعا اللانىڭ نۇرى جاۋسىن! لايىم سولاي بولعاي!
سايرامباي ەركەبۇلان اسقار ۇلى
