"قازاق حاندىعىنا 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە!    

ۇلتتىق تاريحىمىزدا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى – قازاق مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋى رەتىندە تاريحي ءداۋىر ايىراتىن بەلەس بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا قازاق تاريحىن زەرتتەۋشىلەر، ءتىپتى، ورتالىق ازيا تاريحىن قاۋزاۋشىلاردىڭ ءبارى دە قازاق حاندىعى قۇرىلۋ قۇبىلىسىنا ۇلكەن ماڭىز بەردىپ كەلگەن ەدى، ەل تاۋەلسىزدىگىنەن كەيىن بۇل تاقىرىپتىڭ ماڭىزدىلىعى ەسەلەپ ارتا ءتۇستى. سوڭعى ونشاقتى جىلدىڭ ىشىندە وتاندىق باسپا ءسوز قۇرالدارىندا قازاق حاندىعى جانە ونىڭ قۇرىلعان جىلى جونىندە بىرنەشە مارتە اشىق عىلىمي پىكىرتالاس وتكىزىلدى؛ كاسىبي تاريحشىلار ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ سالماقتى-سالماقتى مونوگرافيالاردى جارىققا شىعاردى [1]. سوڭعى كەزدە قازاقستان رەسپۋبيكاسىنىڭ تۇراقتى تۇردە قارقىندى دامۋىن تۇسىنە الماعان كەيبىر ەلدىڭ باسشىلارى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك تاريحىن مانسۇقتايتىن پىكىر ايتۋى، اتالمىش تاقىرىپتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن كورسەتەدى.

وتكەن جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان جىلىن 1465 جىل دەپ تۇراقتاندىرىپ، 2015 جىلدى حاندىقتىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ جونىندە قارار قابىلداۋىن، عىلىمي نەگىزدە جاسالعان تاريحي شەشىم دەپ سانايمىز.

مەن كەزىندە «تاريح-ي راشيدي» نەگىندە قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان جىلىن قىجىرانىڭ 870 (1465-1466 ج.) جىلى دەگەن  كوزقاراس ۇستانعاندار قاتارىندا بولعان-تۇعىم [2]، ءقازىر وسى جىلدى ەلباسىنىڭ قابىلدانعانىنا قۋانامىن. ەندىگى ءارى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان جىلى جونىندە پىكىرتالاستىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى ول تۋرالى جالعىز تاريحي دەرەكتى مۋحاممەد حايدار دۋلاتي قالدىردى، ال ونى نەگىز ەتۋ شەشىمىن تۇڭعىش پرەزيدەتىمىز قابىلدادى، سونىمەن داتالى جىل تۇراقتادى. ەندىگى ماسەلە، قازاق حاندىعى قۇرىلۋىنىڭ تاريحي نەگىزدەرىن ايقىنداپ، ونى «كەزدەيسوق وقيعالاردىڭ ناتيجەسى» دەپ سانايتىن تانىمدى وزگەرتۋ دەپ سانايمىن.

كەز-كەلگەن ۇلتتىڭ قالىپتاسۋى مەن ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ قۇرىلۋىنىڭ تاريحي العى شارتتارى بولادى دەسەك، ول شارتتىڭ ۇزاق تاريحي دامۋ بارىسىندا بىرتىندەپ قالىپتاساتىنىن ەسكەرۋگە ءتيىسپىز. ۇلتتىق مەملەكەت بەلگىلى ءبىر ەتنيكالىق نەگىزدە قۇرىلادى، ال بەلگىلى ءبىر ەتنوس – ۇلت سالىستىرمالى تۇردە تۇراقتى ءبىر تاريحي گەوگرافيالىق ورتادا ءوسۋ - دامۋ پروسەسىن باستان كەشىرىپ بارىپ قالىپتاسادى. ءبىز اتالمىش ماسەلەگە وسى ءبىر تاريحي زاڭدىلىق بويىنشا تالداۋ جاساپ كورمەكپىز.

قازاق حالقىنىڭ وسىپ-ونگەن نەگىزگى التىن بەسىگى - قازىرگى قازاقستان اۋماعى ەكەنىن بۇلجىماس تاريحي، مادەني فاكتىلەر ايعاقتايدى. قازىرگە دەيىنگى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىنە جۇگىنسەك، «ب.ز.د. VII عاسىردان ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءى عاسىرىنا دەيىنگى ۋاقىتتا قارا تەڭىزدەن سارى داريا، ءۇندىستان تۇبەگى، وڭتۇستىك سىبىردەن پامير تاۋ جوتالارىنا دەيىنگى الىپ ساحارانى پارسىلار «ساق» اتاندىرعان ۇلى كوشپەندىلەر مەكەن ەتىپ كەلگەن»؛ ال «ساق اتانعان ءدۇيىم جۇرتتى تەك قانا «ۇندى-ەۋروپالىقتار» ەدى نەمەسە تەك «تۇركىلەر» ەدى دەپ كەسىپ-پىشىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ساقتار ۇلتتىق قۇرامى جاعىنان كوپ ەتنوستىق، ساياسي قۇرىلىمى جاعىنان كونفەدەراسيالىق قاۋىم بولدى. ولاردىڭ باتىس توبى ءتىل مادەنيەتى جاعىنان ۇندى-ەۋروپالىقتارعا، شىعىس ءبولىمى تۇركىلەرگە جاقىن بولدى» [3]، دەيدى بەلگىلى عالىم زاردىحان قينايات ۇلى. سونىڭ ىشىندە  شوشاق بورىكتى (Tiqrahauda) ساقتاردىڭ التاي، تيان-شان قويناۋى، جەتسۋ، ىلە بويىن مەكەن ەتكەنى بەلگىلى. ارحيەلوگ عالىم ا.ن.بەرنشام: ساقتار اندرونوۆ داۋىرىندە وڭتۇستىك ءسىبىر ەتيكالىق توپتاردىڭ (componentis) ىقپالىندا قالىپتاسقان جەتىسۋ جانە تيان-شاندى مەكەندەگەن جەرگىلىكتىلەردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى»  - دەپ ەسەپتەيدى. سونداي-اق ول ساق پەن ءۇيسىن مادەنيەتىنە تالداۋ جاساعاندا «تاريحي-مادەني ءبىر ءۇردىستىڭ ەكى كەزەڭى» [4] - دەپ سانايدى. بۇل تۇجىرىمدى اتاقتى ارحەولوگ عالىم ك.اكيشيەۆتىڭ زەرتتەۋلەرى دە ناقتىلاي تۇسكەن. ول ساق جانە ءسۇيىن قورعاندارىنان تابىلعان مادەني مۇرالاردىڭ كوپەگەن كومپەنەنتتەرى بىر-بىرىمەن اسا ۇقساس، كەي جاعدايدا ءبىر-بىرىن اينا قاتەسىز قايتالاۋىنان، ولاردا گەنەتيكالىق جاقىندىقتىڭ بار ەكەندىگىن ايعاقتايدى[5]،  - دەپ اتاپ كورسەتكەن.

ال ەندى جازبا دەرەكتەرگە جۇگىنىپ كورەيىك. ب.ز.د.  ءى عاسىردا جازىلعان قىتايدىڭ «تاريحي جازبالار – شي سزي - 史记»، ب.ز.د. دەيىنگى ورتالىق ازيادا ءومىر سۇرگەن ەلدەرگە توقتالعاندا: «ۇيسىندەر داۆاننىڭ (فەرعانانىڭ) شىعىس سولتۇستىگىندە شامامەن 2000 لي (1 لي - 500 م. – ن.م. ) جەردە تۇرادى، كوشپەندى مەملەكەت (行国)، مالمەن كوشىپ-قونىپ جۇرەدى، حۇندارمەن سالتتاس (与匈奴同俗)»؛ «قاڭلى داۆاننىڭ (فەرعانانىڭ) باتىس سولتۇستىگىندە شامامەن 2000 لي جەردە تۇرادى، كوشپەندى مەملەكەت (行国)، ۇلى ۇيەجى (يۋەچجي - رۋجى،  Rou zhءى) سالتتاس (与大月氏同俗)»؛ «يانساي قاڭلىلاردىڭ باتىس سولتۇستىگىندە شامامەن 2000 لي جەردە تۇرادى، قاڭلىلارمەن سالتاس (与康居同俗)»؛  «ۇلى ۇيەجىلەر (يۋەجى، يۋەچجي،) داۆاننىڭ (فەرعانانىڭ) باتىسىندا شامامەن 2300 لي جەردەگى امۋداريانىڭ سولتۇستىگىندە تۇرادى... كوشپەندى مەملەكەت (行国)، مالمەن كوشىپ-قونىپ جۇرەدى، حۇندارمەن سالتتاس (与匈奴同俗)» [6]،   - دەپ، ءتورت ەلدى قاتار قويىپ بايانداعان. ويتكەنى ولار «سالتتاس،» ياعني ءبىر مادەني تيپتەگى ەتنوتوپتار بولعاندىقتان، اۆتوردىڭ ولاردى ءبىر جۇيەگە جاتقىزىپ جازعانى بايقالادى.

ال قىتايدىڭ ب.ز. ءى عاسىرىندا جازىلعان «حانناما – حانشۋ – 汉书» اتتى جىلنامالىق جيناقتا: «باتىس وڭىردە تەگىندە 36 ەل بولعان، كەيىن 50-دەن اساتام ەلگە بولىنگەن، ولاردىڭ ءبارى حۇنداردىڭ باتىسىندا، ۇيسىندەردىڭ وڭتۇستىگىندە تۇرادى. ... «باتىس وڭىردەگى مەملەكەتتەر نەگىزىنەن جەرگىلىكتى ەل، قالالى، ەگىستىك جەرى، مالى بار، حۇن جانە ۇيسىندەرگە ادەت-عۇرىپتارى ۇقسامايدى، ءبىراق ولاردىڭ بارلىعى دا حۇندارعا باعىنادى» [7]،  - دەپ ايتىلعان. بۇل دەرەكتەردەن ءبىز ب.ز.د. ورتالىق ازيادا نەگىزىنەن دالالالىق مادەنيەتتەگى (حۇندارمەن «سالتتاس» بولعان) جانە قالالىق مادەنيتتەگى (عۇرىپ-ادەتتەرى حۇندارعا ۇقسامايتىن) ەكى تيپتەگى ەتنوتوپتاردىڭ ءومىر سۇرگەنىن جانە ولاردىڭ حۇن يمپەرياسىنا باعىنىشتى بولعانىن اڭعارامىز.  تۇركىلەردىڭ قالالىق جانە دالالىق بولعانى جونىندە ماحمۋد قاشقاري دا ايتقان بولاتىن.

حۇن يمپەرياسىنىڭ قۇرامىندا بولعان، عۇرىپ-ادەتتەرى، تىرشىلىك فورماسى ۇقساس كوشپەنلى ەتنوتوپتاردىڭ ب.ز.د. ءىى عاسىردا حۇن يمپەرياسىنان بىر-بىرلەپ سىتىلىپ شىعىپ، قازىرگى قازاقستاننىڭ شىعىسىنان باتىسىنا دەيىنگى كەڭبايتاق دالادا دەربەس مەملەكەتتىك قۇرىلىم ورناتقانى جۇڭگو جازبالارىندا ايتىلادى. ەندى سول جونىندەگى دەرەكتەرگە زەر سالىپ كورەيىك.

«حاننامادا»: «ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ ۇلى كۇنبيى چەگۋچەن (قىزىل اڭعار) قالاسىندا تۇرادى. 120 مىڭ وتباسى، 630 مىڭ حالقى، 188، 800 جەڭىمپاز اسكەرى بار. ... تۇرعان جەرى تەگىندەگى ساقتاردىڭ جەرى. ءۇيسىن حالقىنىڭ ىشىندە ساقتاردىڭ، ۇلى ۇيەجىلەردىڭ  تۇقىمدارى بار دەپ ايتىلادى» [8] - دەپ جازىلعان. مۇندا ءۇيسىندىردىڭ شىعىس تيان-شان تاۋى وڭىرىنەن ب.ز.د. 160 جىلدارى ىلە-جەتىسۋ اۋماعىنا اۋىپ كەلىپ مەملەكەت قۇرعاننان كەىنگى جاعدايى ايتىلىپ وتىر.

ال ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ نەگىزگى اۋماعى قاي جەرلەردى قامتىعانى جونىندە جازىلعان دەرەكتەر دە، جاسالعان زەرتتەۋلەر دە كوپ. مىسالى، پروفەسسور سۋ بەيحاي: «ەكى حان پاتشالىعى كەزىندە (ب.ز.د 206 – ب.ز. 220 ج. –ن.م.) ءۇيسىن مەملەكەتى ىلە وزەنى اڭعارىندا بولعانى انىق. ولاردىڭ جەرىنىڭ شىعىسى ماناس وزەنىنە تىرەلەدى؛ سولتۇستىگى تارباعاتاي تاۋىن بوكتەرلەپ باتىسقا قاراي سوزىلىپ بالقاشقا دەيىن بارادى؛ باتىسى بالقاش كولىنەن وڭتۇستىككە بەتتەپ، شۋ وزەنىنەن ءوتىپ، تالاس وزەنىنىڭ ورتاڭعى اعىسىنا بارىپ، ودان شىعىسقا قاراي سوزىلىپ، نارىن، قىزىلسۋ وزەندەرىنىڭ باسىنا دەيىن جەتكەن» [9]،  دەپ انىقتاما جاساعان. بۇل ءوڭىردىڭ Vءى –Vءىى عاسىرلاردا دا «ءۇيسىن جۇرتى» بولىپ اتالعانىن قىتايدىڭ «كونە تاڭناما - Jiu tang shu - 旧唐书») جانە «جاڭاتاڭناما - Xin tang shu - 新唐书») اتتى ەڭبەكتەردەن كەزدەستىرەمىز. «كونە تاڭنامادا»: «باتىس تۇركىلەر تەگىندە سولتۇستىكتەگى تۇركىلەرمەن ءبىر اتالاس ەل ەدى. العاش مۇقان قاعان مەن شابورا قاعاننىڭ اراسىنا جىك تۇسكەندىكتەن، ەلى ەكىگە بولىنگەن. باتىس تۇركى ەلى ۇيسىندەردىڭ ەجەلگى جەرىندە (乌孙之故地) تۇرادى» [10] - دەپ جازىلسا؛ «جاڭا تاڭنامادا»: «باتىس تۇركىلەر العاش شىعىس تۇركىلەرمەن بولىنگەندە ۇيسىندەردىڭ ەجەلگى جەرىن يەلەندى (乌孙故地有之)» [11]، - دەپ ايتىلادى. ال ورىس تارحشىسى ن.ا. اريستوۆ: ۇيسىندەردىڭ تەرريتورياسى - ىلە وزەنى، ەرتىس بويىنان سايرام قالاسىنا دەيىن، بالقاش، ىلە، ىستىق كول [12--23]، دەپ ساناعان. دەمەك، ەجەلگى ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ نەگىزگى تەرريتورياسى - ىلە، جەتىسۋ، بالقاش كولىنىڭ وڭتۇستىگەنەن شۋ، تالاس وزەنىنىڭ شىعىس اڭعارلارى جانە ىستىق كول وڭىرلەرىن قامتىعان. ال ونىڭ ورتالىق ولكەسى ىلە-جەتىسۋ ءوڭىرى بولعانى بەلگىلى.

وسى ءۇيسىن ەلىمەن ءبىر داۋىردە قازىرگى قازاقستان اۋماعى مەن وزبەكستان وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن ەجەلگى ەلدىڭ ءبىرى - قاڭلى مەملەكەتى. قاڭلى مەملەكەتى ب.ز.د. ءىى عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ۇيسىندەر جەتىسۋدان ىعىستىرعان ۇلى ۇيەجىلەردەن ءبولىنىپ شىققان توپتىڭ تالاس وزەنى بويىندا قۇرعان مەملەكەتى [13]. ول جونىندە جازىلعان جۇڭگو دەرەكتەرىندە «كاڭلى مەملەكەتىنىڭ («Kang ju guo -康居国») پاتشاسى قىستا لەيۋەني قالاسىندا تۇرادى...120 مىڭ وتباسى، 600 مىڭ ادامى،120 مىڭ جەڭىمپاز اسكەرى بار» [14] - دەپ جازىلعان.

 قاڭلى مەملەكەتى ب.ز.د. ءى عاسىرىندا ايتارلىقتاي دامىدى. «قاڭلى مەملەكەتىنىڭ يەلىك جەرى تالاس وزەنىڭ باتىسى جانە وڭتۇستىگىندە سىرداريا ءوڭىرىن تولىق قامتىدى. سوندىقتان قاڭلى پاتشاسى ءوزىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى جازيرالى اۋماقتاردا ورنالاسقان قالا-قىستاقتاردى سول ايماقتىڭ شەڭبەرىندە جەكە-جەكە يەلىكتەرگە ءبولىپ، ءوزى تاعايىنداعان كنيازدارى ارقىلى باسقارۋ جۇيەسىن ورناتتى. ءسويتىپ، قاڭلى مەملەكەتىنىڭ تەرريتورياسى وڭتۇستىكتەگى بەس ايماق پەن پاتشا ءوزى تىكەلەي باسقاراتىن سولتۇستىك ولكەنى قامتىدى. سوندىقتان جۇڭگو جازبالارىندا «بەس كنياز تۇگەلدەي قاڭلى پاتشاسىنا باعىنادى» دەپ جازىلعان.

قاڭلى مەملەكەتىنىڭ باتىسىندا، ياعني قازىرگى قازاقستاننىڭ باتىس اۋماعىندا الان ەلى ءومىر سۇرگەن. ول جۇڭگو جازبالارىندا «يانساي» (Yan cai – 奄蔡) دەپ اتالدى. «تاريحنامادا»: «يانساي قاڭلىنىڭ باستىس سولتۇستىگىندە شامامەن 2000 لي جەردە تۇرادى، كوشپەندى مەملەكەت (行国)، قاڭلىلارمەن سالتتاس (与康居同俗). ساداقتى اسكەرىنىڭ سانى 100 مىڭنان اسادى. جەرىنىڭ شەتى ۇلكەن تەڭىزگە تىرەلەدى، تەڭىزدىڭ جاعا-جيەگىنە كوز جەتپەيدى»[15]،- دەپ باياندالعان.

دەمەك، جوعارىدا اتالعان ەلدەر ءبىر تەرريتوريالىق وڭىردە ءومىر ءسۇردى، كەي كەزدەردە ولار بىر-بىرىنە تاۋەلدى بولدى. جۇڭگو دەرەكتەرىندە قاڭلىلاردىڭ ۇيسىنگە تاۋەلدىلىگى، الان - يانسايلاردىڭ قاڭلىعا باعىنىشتى بولعان كەزدەرى انىق جازىلعان. دەمەك، ولارداعى تىعىز ساياسي ەكونميكالىق بايلانىس ولاردى مادەني ءبىرتۇتاستىققا باستاعانى ءسوزسىز.

سوندىقتان ءۇيسىن، قاڭلى جانە الان-يانساي ەلدەرى قازاقستان اۋماعىندا ەڭ العاش ءبىر تيپتەس رۋ-تايپالار نەگىزىندە قۇرىلعان ايماقتىق العاشقى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار. ولار ءوز  قۇرامىندا ەرتەدەگى ساق (تيگراحاۋدا) جانە ۇيەجىلەر ەلەمەتتەرىن ءسىڭىرىپ، ءبىر ساتى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلگەن ەتنيكالىق توپتار بولىپ تابىلادى. سونداي-اق ولار قازاق حالقىنىڭ ارعى تەگىن قۇراۋشى ەڭ العاشقى ەتنيكالىق بازا بولىپ قالاندى. قازاق حالقىنىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسۋ پروسەسى دە، مەملەكەتتىلىگىنىڭ العاشقى باستاۋ كوزدەرى دە وسىلاردان باستاۋ العان دەپ سانايمىز.

قازاقستان اۋماعىندا قازاق ۇلتىنىڭ قالىپتاسۋ پروسەسسى وسىلاي باستالىپ، ۇزاق تاريحي دامۋ بارىسىندا وتە كۇردەلى ترانسفورمالاردى باستان كەشىردى. اتاپ ايتقاندا، ەتنيكالىق توپتاردىڭ سەتىنەپ كەتۋى دە، سىرتتان - شىعىستان ۇزدىكسىز اۋىپ كەلىپ كەلىپ توعىسۋى دا، ءوزارا ءسىڭىسۋدى دە پاراللەل ءجۇرىپ جاتتى. سوندىقتان قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزى كوپ قايناردان – رۋ-تايپالاردان باستاۋ الىپ، قازاقستان اۋماعىندا ءبىرتۇتاستانۋ پروسەسىن باستان كەشىپ، ەتنومادەني بىرلىككە قاراي دامىپ وتىردى. سوندىقتان ب.ز.د. V عاسىردان ب.ز. Vءى عاسىرىنا دەيىنگى مىڭ جىلدىقتى شارتتى تۇردە قازاق ەتنوسى مەن مەملەكەتتىلىگى قالىپتاسۋىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى دەپ قاراۋعا بولادى.

ال ەكىنشى كەزەڭى تۇركى ءداۋىرى نەمەسە Vءى – ءحى عاسىرلار دەپ سانايمىز. مۇندا تاريحي كەزەڭدى بولەتىن وقيعا – 552 جىلى تۇركى قاعاناتىنىڭ قۇرىلۋى. 552 جىلى قۇرىلعان تۇركى قاعاناتىنىڭ يەلىك جەرى شىعىستا لياۋحاي تەڭىزىنىڭ (لياۋحاي تەڭىزى – قازىرگى جۇڭگو تەڭىزى. –ن.م.) باتىسىنان باستالىپ، باتىسى شيحايعا (شيحاي – باتىس تەڭىز، ونى ارال تەڭىزى جانە كاسپيي تەڭىزى دەپ تۇسىندىرەدى. – ن.م.) دەيىن تۇمەن لي (شاقىرىم)، وڭتۇستىگى قۇمدىقتىڭ سولتۇستىگى، سولتۇستىككە قاراي بايكال كولىنە دەيىنگى 5-6 مىڭ لي جەردىڭ ءبارىن قامتىدى» [16]. بۇل قۇبىلىستى، قىتايدىڭ تۇركى تاريحىن زەرتتەۋشى بەلگىلى عالىمى ما چانشوۋ: «552 جىلدان 583 جىلعا دەيىنگى قىپ-قىسقا 30 جىلدا تۇركىلەر ازيادا  ەڭ كۇشتى ءارى ەداۋىر ءبىرتۇتاستانعان مەملەكەت قۇردى» - دەپ سانايدى. سونداي-اق ول تۇركى قاعاناتى قۇرىلعاننان كەيىن موڭعول دالاسى مەن ورتالىق ازيا ساحاراسىن جانە باتىس وڭىردەگى قالالىق ەلدەردى بىرىكتىرىپ ءبىر مەملەكەت قۇردى. ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ بىرىككەن ۋاقىتىنىڭ الدى-ارتى ءبىر عاسىرعا سوزىلدى. بۇل جاعدايدى ءبىز ورتاعاسىرلىق ازيا تايحىن زەرتتەۋدەگى ەرەكشە قۇبىلىس دەپ سانايمىز» دەگەن ەدى [17].

وسىناۋ ءبىر عاسىرعا سوزىلعان تۇركىلەردەگى ساياسي تۇتاستىق، مىندەتتى تۇردە  ايماقتاعى ەتنيكالىق ءبىرتۇتاستىق پروسەسىن ىلگەرلەتتى دەپ سانايمىز. سونىقتان دا ەۋرازيا تاريحىندا تۇركى ءداۋىرى دەگەن ۇعىم  قالىپتاسقانى بەلگىلى. تۇركى ءداۋىرىنىڭ ەرەكشەلىگى ونىڭ ەتنومادەنيەتىنىڭ قالىپتاسقانىنان كورىنەدى. مۇنى ءبىز تۇركى ءتىلى مەن جازۋىنىڭ جۇيەلەنۋىنەن، تۇركىلىك دۇنيەتانىمنان، سەنىم-نانىمداردان، الەۋمەتتىك تىرشىلىك فورماسى مەن تۇرمىستىق ادەت-عۇرىپتارىنان ولارداعى ورتاقتىقتى انىق بايقايمىز.

 كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندەگى مادەنيەتتەر رۋني ءاليپبيىنىڭ العاشقى نۇسقاسى باتىس تۇركىلەردەن باستاۋ الىپ، كەيىن شىعىس تۇركى قاعاناتى نىعايعانان كەيىن قايتا وڭدەلىپ، نورماتيۆتەندىرىلگەنىن كورسەتەدى.

 ال باتىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ (كوك تۇرىكتىڭ) ورتالىق ءوڭىرى بولعان قازاقستان اۋماعىندا تۇركى مادەنيەتىنىڭ تامىرى تەرەڭگە سىڭىرىلگەنى بەلگىلى. مىنە، وسى تۇستا قازاقستان اۋماعىنداعى العاشقى ءۇيسىن، قاڭلى، الان-يانساي ەتنو توپتارىىنا دۋلات، تۇركەش، قارلۇق، تەلە، باسمىل، وعىز، شىعىل، ياعما جانە باسقادا رۋلاردىڭ كەلىپ قوسىلىپ ترانسفورمالانۋىنىڭ ناتيجەسىندە تۇركى ءتىلى جۇيەسىندە قارلۇق ءتىلى ديالەكتىنىڭ قالىپتاسقانىن[18] كورەمىز.

ەتنيكالىق دامۋدىڭ ءۇشىنشى كەزەڭى يسلامدانۋ ءداۋىرى نەمەسە ءحى-حىىى عاسىرلار. باتىس تۇرىك قاعاندىعى 659 جىلى ىدىراعان سوڭ، قازاقستان، ورتالىق ازيا اۋماعى كەڭىستىگىندە تۇركى تايپالارىنان كۇشەيگەندەرى تاريحي ساحاناعا كوتەرىلىپ، ءوز رۋى نەمەسە تايپالىق وداقتار اتىمەن ايماقتىق سيپاتتاعى مەملەكەتتىكتەر قۇرىپ بيلىك جۇرگىزدى. مىسالى، تۇركەش، قارلۇق، وعىز، كيماق، قىپشاق حاندىعى جانە قاراحان، قاراقىتاي (كيدان، باتىس لياۋ) پاتشالىقتارى. بۇلاردىڭ تۇسىندا ايماقتاعى ەتنو توپتاردىڭ تىعىز ارالاسۋ پروسەسى تەرەڭدەي تۇسكەنى بەلگىلى.

 Vءىىى عاسىردان باستاپ يسلام ءدىنىنىڭ ورتالىق ازيادا تارالۋى، مۇنداعى ەتنومادەيەتتىڭ دامۋ باعىتى مەن سيپاتىن تۇبەگەيلى وزگەرتە باستادى، اسىرەسە، قاراحان مەملەكەتىنىڭ ح عاسىردا يسلام ءدىنىن مەملەكەتتىك ءدىن دەپ جاريالاۋى ورتالىق ازياداعى ەلدەردىڭ دۇنيەتانىمىن، ءومىر ءسۇرۋ كوزقاراسىن، تۇرمىس سالتى مەن مورالدىق-ەتيكالىق ولشەمدەرىنە ايتارلىقتاي وزگەرىستەر اكەلىپ، جاڭا مازمۇندار ءسىڭىردى. سونىمەن قاتار، ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى ايماقتا ەتنومادەني ايىرماشىلىقتار ايقىندالا ءتۇستى.

بەلگىلى تاريحشى عالىم زاردىحان قينايات ۇلى ءحى-حىى عاسىردا «قىپشاقتار ەروازيا دالاسىنىڭ قيىلىسىنداعى الىپ ايماقتى مەكەن ەتكەن تۇركى تايپالارىنىڭ ساياسي ۇيتقىسىنا اينالدى. ءسويتىپ، قىپشاق ساياساي كونفەدەراسياسى نەگىزىندە كەلەشەك قازاق ۇلتىن قۇراعان نەگىزگى تايپالاردىڭ باسى بىرىگىپ، ەلدىككە ۇمتىلا باستاعان شاعىندا موڭعول شاپقىنشىلىعىنا تاپ بولدى» [19]  دەپ پايىمدايدى. موڭعولدار الدىمەن وزدەرىمەن ىرگەلەس جاتقان، ءوزالدىنا قاعانات قۇرىپ بيلىك جۇرگىزىپ تۇرعان تۇركى تەكتەس نايمان، كەرەيت سياقتى ەتنوتوپتاردىڭ تاس-تالقانىن شىعارىپ، ولاردى قازاقستان اۋماعىنا ىعىستىرىپ اكەلىپ، مۇنداعى تۇركى تەكتەس پايپالارعا قوسىپ جىبەردى. كوپ وتپەي ولاردىڭ سوڭىنان باتىسقا قاراي جورىق جاساپ ورتالىق ازيانى، شىعىس ەۋروپانى باعىندىردى. سونمەن شىڭعىس حان العاشقى جورىعىندا جاۋلاعان جەرلەرىن 1225 جىلى بالالارىنا ەنشىگە ءبولىپ بەردى.

ءسويتىپ جوشىعا تيگەن وڭىردە جوشى ۇلىسى قالىپتاستى. كەڭەس وداعى تاريحشىلارى: «موڭعولدار جورىعىنىڭ ناتيجەسىندە قىپشاق دالاسى جانە ونىڭ توڭىرەگىندەگى ۇلانقايىر وڭىردە ءبىر ۇلكەن مەملەكەت قالىپتاستى. بۇل مەملەكەت شىعىس تاريحي دەرەكتەرىندە جوشى ۇلىسى نەمەسە كوك وردا دەپ اتالدى، ورىستىڭ ءارتۇرلى حرونولوگيالارىندا التىن وردا بولىپ اتالدى» [20] – دەپ جازدى. جوشى ۇرپاقتارى ۇلىس شاڭىراعىن قىپشاق دالاسىندا كوتەردى، جەرگىلىكتى نەگىزگى جۇرتى تۇرىك-قىپشاقتار بولدى [21] جانە ولاردا تاياۋ زامانعى ۇلت بولىپ  قالىپتاسۋ پروسەسى ءجۇرىپ جاتتى. بەلگىلى قىپشاقتانۋشى عالىم بولات كومەكوۆتىڭ: «قازاق، وزبەك، قاراقالپاق، قىرعىز، باشقۇرت، نوعاي، تاتارلاردىڭ ۇلت رەتىندە قالىپتاسۋىنىڭ باستى ۇيتقىسى - «قىپشاق» اتانعان تۇركى تايپالارى بولدى» [22]  - دەگەن كوزقاراسى سونى مەڭزەيدى. قىپشاق ءتىلى، مادەنيەتىنىڭ اسەرىمەن جوشى ۇلىسى، اق وردا داۋىرىندە قالىپتاسقان تىلدەردىڭ ءبىرى – قازاق ءتىلى ەكەندىگى دالەلدەندى [23].

ەتنوگرافتار: «ۇلتتىق پروسەس (ەتنيچەسكيە پروسەسسى): ەتنوستىڭ ەۆوليۋسيالىق پروسەسى مەن ەتنوستان ءبولىنىپ كەتۋ پروسەسى مەحنيكالىق تۇردە ءوزارا بايلانىستى بولادى. بۇل ەكى پروسەستىڭ ءبارى دە ەتنيكالىق تۇلعا مەن باسقا ەتنيكالىق ورتاق تۇلعانىڭ وزگەرىستەرىن كورسەتەدى، وسى تۇرعىدان ايتقاندا ولار ءبىر تيپتەگى پروسەس بولىپ تابىلادى» [24]-دەپ سانايدى. وسى تۇرعىدان ايتقاندا، ورتالىق ازياداعى ۇلتتاردىڭ قالىپتاسۋ پروسەسىنىڭ (ءبولىنىۋ، بىرىگۋ، ءبىرتۇتاستانۋ) ناتيجەسى ءحىV عاسىردا كورىنە باستاعان. سونىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە قازاقتىڭ دەربەس ۇلت بولىپ قالىپتاسۋ پروسەسىنىڭ اياقتالۋىن ايتۋعا بولادى. ويتكەنى «قازاق ەتنوتەرريتورياسى اق وردانىڭ اينالاسىندا قالىپتاستى. قازاق بولىمدەرى بىرەر مەزگىل ءۇش بيلىكتىڭ (اق وردا، موعولستان، نوعاي ورداسى) قاراماعىندا بولعانىمەن بىر-بىرىمەن ساباقتاس جاتتى... قازاق ۇلتىنىڭ قالىپتاسۋىنا ءار قايسىسى ەلەۋلى ءرول اتقاردى»[25]- دەگەن كوزقاراس قۇپتاۋعا تۇرادى. ويتكەنى وزىنە ءتان ءتىلى، يەلىك تەرريتورياسى، توپتاسقان حالقى جانە ولاردا ورتاق ۇلتتىق سانا-سەزىم مەن پسيحولوگياسى بولعان قازاقتاردى دەربەس ۇلت بولمادى دەۋگە نەگىز جوق.

ولار ءدال سولاي تاياۋ زامانداعى ۇلت بولىپ قالىپتاسقاندىقتان،  ءابىلحايىر حان ولاردى بوتەنسىندى، ولارعا قىسىم كورسەتە باستايدى. ال قازاقتار بيلىك تاراپىنان كەلگەن قىسىمداردىڭ ۇلتتىق سيپاتتا جاسالىپ جاتقانىن جاقسى تۇسىنگەن، سوندىقتان دا ولار ۇلتتىق تاۋەلسىزدىكتى قالادى. اقىرى كەرەي مەن جانىبەك ءوز حالقىنىڭ ءتۇبىرلى مۇددەسىن كوزدەي وتىرىپ، تاريحي ورايدان پايدالانىپ، ەلىن ءابىلقايىر حاندىعىنان ءبولىپ شىعارىپ دەربەس بيلىك قۇردى. مىنە، بۇل 1465 جىلى قۇرىلعان تاۋەلسىز قازاق حاندىعى بولىپ تابىلادى. قازاق حاندىعى ۇلتتىق سيپاتتاعى مەملەكەتتىك قۇرىلىم.

بۇل قۇبىلىستى تاريحي تۇرعىدان قارايتىن بولساق، ونىڭ «ءوتۋ» پروسەسى  (جابايىلىقتان وركەنيەتكە ءوتۋ، رۋلىق تۇزىمنەن مەملەكەتكە ءوتۋ، جەرگىلىكتى شەكتەمەلىكتەن ۇلتقا ءوتۋ) بويىنشا بولعانىن تۇسىنەمىز.

ەگەر قازاق ۇلتى حV عاسىرعا دەيىن قالىپتاسپاعان بولسا، وندا كەرەي مەن جانىبەكتىڭ تاۋەلسىز بيلىك قۇرۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. تاريحتاعى ۇلى ەتنيكالىق وقيعالاردا قاعاندىقتاردان ءبولىنىپ كەتكەن ەتنوتوپتار كوپ بولعان، ءبىراق ولاردىڭ بىردە بىرەۋى دەربەس ۇلتتىق بيلىك قۇرعان ەمەس. سوندىقتان اق وردادان باستاۋ العان بيلىك پروسەسى، قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىمەن ۇلتتىق مەملەكەت – قازاق حاندىعى جاڭاشا سيپاتتا قۇرىلدى.

 بۇل قۇبىلىس تاياۋ زامانداعى، ياعني حV-حVءى عاسىرلاردا الەمدە قالىپتاسقان «كاپيتاليستىك ۇلتتار» جانە مەملەكەتتەرمەن شەندەسەدى. ول كەزدە ۇلتتىڭ قالىپتاسۋىمەن ۇلتتىق مەملەكەتتەر قۇرىلعان، سودان بەرى ۇلتتىق مەملەكەتتەر ۇلتتى دامىتىپ جەتىلدىرىپ كەلەدى. دەمەك، ۇلت پەن مەملەكەت قاتىناسىنا ديالەكتيكالىق تۇرعىدان قاراعان كەرەك  دەپ سانايمىز.

ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى، ءال-فارابي ات. قازۇۋ شىعىستانۋ فاكۋلتەتى قىتايتانۋ كافدەراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، ت.ع.عد.ع، پروفەسسور

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر:

1. ق ر بعم عك ش.ءۋاليحانوۆ ات.تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى. قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى (ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق كەزەڭ). - الماتى: ادامار. – 2007. -432 ب.؛ قينايات ۇلى زاردىحان. قازاق مەملەكەتى جانە جوشى حان. –استانا: ەلوردا. -2004. – 344.؛ قينايات ۇلى زاردىحان. قازاق مەملەكەتى جانە جوشى حان. الماتى: ەلتانىم باسپاسى. -2014. – 360 ب.؛ كارىبايەۆ ب.ب. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى. –الماتى: ساردار. -2014؛ 520 ب.
2. قازاق مەملەكەتتىگىنە قانشا جىل؟ //جالىن. – 2004. -№3. - 47-70 ب؛ قازاق مەمدەكەتى قاي داۋىردەن باستالادى؟ //جاس قازاق. -2006 ج. 20 قازان. - № 41 (96) 4-5 ب.
3. قينايات ۇلى زاردىحان. ساق بىرلەستىگى. ق ر بعم ش:ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى. قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى (ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق كەزەڭ). -الماتى: ادامار. -2007. -34، 39 ب.
4. بەرنشتام ا.ن. يستوريكو-ارحەولوگيچەسكيە وچەركي؛ وچەركي يستوريي گۋننوۆ. بۇل ءۇزىندى «قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى (ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق كەزەڭ)» اتتى ەڭبەكتىڭ 38 بەتىنەن الىندى.
5. اكيشيەۆ ك.ا.، كۋشايەۆ گ.ا. دريەۆنيايا كۋلتۋرا ساكوۆ ي ۋسۋنەي دولينى رەكي يلي. –الما-اتا. – 1963. – س. 4. بۇل دا اتالعان ەڭبەكتىڭ 39 بەتىنەن الىندى.
6. سىما سيان. تاريحي جازبالار ( «شي سزي - 史记). 123 بۋما. داۆان 63-بايان. – پەكين: چجۋنحۋا كىتاپ باسپاسى (中华书局). – 1997. -1 ت. -800 ب.
7. بان گۋ. حانشۋ 96 بۋما، 2- ءبولىم. باتىس ءوڭىر تاراۋى، 2- ءبولىم. (汉书. 西域传). – پەكين: چجۋنحۋا كىتاپ باسپاسى (中华书局). – 1997. -2 ت. - 983 ب.
8. بۇل دا سوندا. - 990 ب.
9. سۋ بەيحاي. قازاقتىڭ مادەنيەت تاريحى. ءۇرىمجى: شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتى باسپاسى. -1989. – ب.
10. ليۋ شۋي. كونە تاڭناما. 194 بۋما، تۇركىلەر ەكىنشى ءبولىم (旧唐书.卷194下، 突厥下). – پەكين: چجۋنحۋا كتىپ باسپاسى (中华书局). – 1997. - 11 ت.، -1322 ب.
11. او يانسيۋ، سۋن چي. جاڭا تاڭناما. 215 بۋما. تۇركىلەر ەكىنشى ءبولىم (新唐书. 卷215下. 突厥下). – پەكين: چجۋنحۋا كتىپ باسپاسى (中华书局). – 1997. -12 ت.، -1546 ب.
12. اريستوۆ ن.ا.
13. مۇقامەتحان ۇلى ن. قاڭلى مەملەكەتى. قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى (ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق كەزەڭ). - الماتى: ادامار. -2007. - 81ب.
14. بان گۋ. حانشۋ 96 بۋما، 2- ءبولىم. باتىس ءوڭىر تاراۋى، 2- ءبولىم. (汉书. 西域传). – پەكين: چجۋنحۋا كىتاپ باسپاسى (中华书局). – 1997. -2 ت. - 988ب.
15. سىما سيان. تاريحي جازبالار ( «شي سزي - 史记). 123 بۋما. داۆان 63-بايان. – پەكين: چجۋنحۋا كىتاپ باسپاسى (中华书局). – 1997. -1ت. -800 ب.
16. دشن حۋدەاۋن. چجوۋناما. باتىس ءوڭىر تاراۋى ەكىنشى ءبولىم (令狐德芬.周书. 异域下). - پەكين: چجۋنحۋا كتىپ باسپاسى (中华书局). – 1997. -234 ب.
17. ما چانشۋ. تۇرىكتەر جانە تۇرىك قاعاناتى (马长寿.突厥人和突厥汗国).- گۋيلين(桂林): گۋانسي پەدۋنيۆەرسيتەتى باسپاسى (广西师范大学出版社). – 2006. – 20 ب.
18. داۋلەتحان ءالىمعازى. حۇن-تۇرىك-قازاق تاريحىن زەرتتەۋ ماسەلەلەرى. –الماتى: قازاقپارات. -2005. - 65 ب.
19. قينايات ۇلى زاردىحان. قازاق مەملەكەتى جانە جوشى حان. –استانا: ەلوردا. -2004. – 121 ب.
20. گرەكوۆ ب.د.، ياكۋبوۆسكيي ا.يۋ. زولوتايا وردا ي ەە پادەنيە. موسكۆا: يزد.اكادەميي ناۋك سسسر. – 1950 // يۋي داچجۋننىڭ جۇڭگو تىلىنە اۋدارماسى. - پەكين: شانۋ باسپاسى. - 1985. – 48 ب.

21 . فەدوروۆ-داۆىدوۆ گ.ا. وبششەستۆەننىي ستروي زولوتوي وردى. –م.، 1972، 7-8 ب.// بۇل ز. قينايات ۇلىنىڭ اتالعان ەڭبەگى 131 بەتىنەن الىندى.

22. كومەكوۆ ب.ە. گوسۋدارستۆو كيمەكوۆ ءىح-ح يي. پو ارابسكيم يستوچنيكام. –الما-اتا. -1972. – س. 35.
23. قينايات ۇلى زاردىحان. قازاق مەملەكەتى جانە جوشى حان. -292 ب.
24. بورومۋلەي يۋ.ۆ.. ەتنوس جانە ەتنوگرافيا. لي جينچيدىڭ قىتايشا اۋدارماسى: حوحوحۋت: ىشكى موڭعول حالىق باسپاسى. - 1985. - 189 ب. 404 ب.
25. قينايات ۇلى زاردىحان. قازاق مەملەكەتى جانە جوشى حان. -266 ب.