1736 جىلى كىشى ءجۇز حانى ءابىلحايىر ۇلىسىندا بولعان اعىلشىن سۋرەتشىسى دجون كەستل: «مۇندا جۇرگەنىمە سانداعان ايدىڭ ءجۇزى بولدى. قىرعىزداردىڭ( قازاقتاردىڭ) ءتۇر-تۇلعاسى مەن دەنساۋلىعى وتە كۇشتى. بۇعان قوسا ايتارىم وسى ساپارىمدا بۇلاردىڭ اراسىنان بىردە-بىر مۇگەدەك پەن اۋرۋ ادامداردى ۇشىراتا المادىم. مۇنىڭ باستى سەبەبى قىرعىزداردىڭ (قازاقتاردىڭ) جىلقىمەن ەتەنە بايلانىسىندا جاتقان سەكىلدى»، - دەيدى.
سوندا حرۋششيەۆتىڭ قازاقتىڭ كەر دالاسىن جاڭعىرتا كىسىنەپ، تەڭىزدەي تولقىعان كوپ جىلقىسىن پىشاققا جىعۋىنىڭ ءمانى جايدان - جاي بولماعانى عوي.
ءسوز ءتۇيىنى سول اعىلشىن ازاماتىن تاڭ قالدىرىپ وتىرعان بۇرناعى قازاقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعىنىڭ دەنساۋلىعى قانداي؟
بەلگىلى گينەكولوگ سالتانات بايقوشقاروۆا حانىم قازاق ازاماتتارىنىڭ بەلسىزدىگى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ بارا جاتقاندىعىن ايتسا، اسكەري كوميسساريات (ۆوەنكومات) وتان قورعاۋعا جارامدى جىگىتتەرىمىزدىڭ ەداۋىر سيرەگەندىگىن العا تارتادى. كادىمگىدەي ويلاناتىن جاعداي. مۇمكىن سەبەپتىڭ جاۋابىن «اۋرۋ استان» دەگەن بابالار وسيەتىنىڭ ىشىنەن ىزدەگەنىمىز دۇرىس شىعار. ايتەۋىر سەبەپ كوپ تە، جاۋاپ جوق. ءبىز وقىرمان قاۋىمعا وسى سۇراقتار توڭىرەگىندە از دا بولسا ماعلۇمات السىن دەگەن ماقساتپەن، رەسەيلىك قانداسىمىز توكەن ءومىرۇزاق بالاسىنىڭ عىلىمي ماقالاسىن ارنايى ۇسىنىپ وتىرمىز.
قۇرمەتپەن ىقىلاس وجاي ۇلى
رەسەي كەدەنi فەدەرالدىق قاۋiپسiزدiك قىزمەتiنiڭ قۇپيا بايانداماسىنا سiلتەمە جاساي وتىرىپ، رەسەيلiكتەردەن گەندiك اناليز جاساۋعا ارنالىپ الىنعان بيولوگيالىق ماتەريالداردى شەكارادان شەتكە وتكiزبەدi. باتىس پەن رەسەي اراسىندا ديمپلوماتيالىق دەڭگەيدە جانجال تۋعىزعان بۇل جاعداي گەنەتيكادان ماعلۇماتى بار ادامدارعا كوپ نارسەنi اڭعارتقان ەدi.
ويتكەنi، باتىس تاراپىنان جاۋ نەمەسە قارسىلاس دەپ تانىلعان قانداي بiر حالىقتار مەن ۇلتتاردىڭ وكiلدەرiن عانا تاڭداپ ءولتiرiپ جويۋعا قابiلەتتi جاڭا بيولوگيالىق قارۋدى سول باتىستىڭ ارنايى قىزمەتتەرi عالىمدارعا جاساتىپ شىعارتۋى بۇگiنگi تاڭدا ابدەن ىقتيمال بولىپ وتىر. تiپتi جاساتىپ جاتۋى دا مۇمكiن.
وسىنداي ەكi ويلى جاعدايدا «بيولوگيالىق قارۋ»، «گەندiك قارۋ» دەگەن ءسوزتiركەستەرi اركiمدەرگە ءارتۇرلi اسسوسياسيا تۋعىزادى. مىسالى، ميكروبيولوگتار «گەندiك قارۋ» دەپ قاتەرلi ميكروورگانيزمدەردi ينجينيرينگلەۋ ءادiستەرiن ايتسا، اسكەريلەر گەندiك قارۋدى جاپپاي جويعىش باكتەريولوگيالىق قارۋ دەپ ءتۇسiنەدi. ال رەسەي ەلiنiڭ قاۋiپسiزدiگiن قىزعىش قۇستاي قورىعان فەدەرالدىق قاۋiپسiزدiك قىزمەتi ءۇشiن «شاھيت بەلبەۋi» مەن رەسەيلiكتەردiڭ بيوماتەريالدارى سالىنعان پروبيركانىڭ (شىنى ءتۇتiك قۇتىنىڭ) قاي-قايسىسى دا بiر-بiرiنەن ايىرماشىلىعى جوق قاۋiپتi قارۋ بولىپ تابىلادى. وسىلايشا رەسەي فەدەراسياسىنىڭ قاۋiپسiزدiگiن قامتاماسىز ەتۋ قىزمەتi گەندiك دەڭگەيدە ارەكەت ەتە باستاۋى - ادامزات بالاسىن قاسiرەتi يادرولىق قارۋدان دا كەم ەمەس تاعى بiر ۇرەيلi سىناق كۇتiپ تۇر دەگەن ءسوز.
سوندىقتان دا، قاي ەلدiڭ ازاماتتارى بولماسىن بيولوگيالىق قارۋدىڭ جاڭا گەندiك (گەنەتيكالىق) ءتۇرiنiڭ نە ەكەنiن بiلە جۇرگەندەرi ءجون سياقتى.
تاريحي شەگiنiس
بيولوگيالىق قارۋدىڭ العاشقى ۇلگiلەرi قاي كەزدە كiممەن جاسالىنا باستاعانىن تاپ باسىپ ەشكiم ايتا المايدى. دەسەدە، بيوقارۋدىڭ ەرتە زاماندا قولدانىس تاپقاندىعى تۋرالى ءمالiمەتتەردi ورتاعاسىرلىق قولجازبالاردان كەزدەستiرۋگە بولادى. بيولوگيالىق قارۋدى العاش بولىپ قولدانعانداردىڭ بiرi التىن وردا حانى توقتامىس دەلiنەدi.
1346 جىلى التىنورداشىلار قىرىمداعى گەنۋەزدiكتەردiڭ كاففا قامالىن شابۋلداپ قورشاعان كەزدە، توقتامىستىڭ ءامiرiمەن بەكiنiستiڭ iشiنە بۋبون وباسىنان وپات بولعان ادامداردىڭ ءولiكتەرi مەن جانۋارلاردىڭ جەمتiكتەرi لاقتىرىلىپ تاستالعان. ناتيجەسiندە كاففا قامالىنىڭ تۇرعىندارى عانا قىرىلىپ قويماي، وبا iندەتi بۇكiل ەۋروپاعا جايىلا تاراپ، 25 ميلليون ادام قۇرباندىققا شالىنىپ ءولدi. توقتامىس حاننىڭ ءوزi دە كاففا قامالىنىڭ شابۋىلىنا قاتىستىرعان ساربازدارىنىڭ ءبارiنەن تۇگەلدەي ايرىلدى. ويتكەنi قاتەرلi باكتەريالارعا كiمدi ءولتiرسە دە ءبارi بiر ەدi.
20-عاسىردىڭ باسىندا قوياندارعا تاۋىقتىڭ تىرىسقاق دەرتiنiڭ (حولەرانىڭ) باسيللاسىن جۇقتىرعان پاستەردiڭ العاشقى ءتاجiريبەلەرiنەن كەيiن بيولوگيالىق قارۋدىڭ باكتەريولوگيالىق ءتۇرiن جاساپ دامىتۋ جۇمىسى عىلىمي جولعا قويىلدى. ساراپشىلاردىڭ ەسەبi بويىنشا 1-دۇنيەجۇزiلiك سوعىستان باكتەريولوگيالىق قارۋدى جاساۋعا جانە قولدانۋعا تيىم سالعان 1972 جىلعى حالىقارالىق كەلiسiمشارتقا دەيiنگi ارالىقتا قاتەرلi ميكروورگانيزمدەردi اسكەري ماقساتتاردا پايدالانۋدىڭ 250-دەي جاعدايى بولىپتى. وسى ءجونiندە تومەندە بiرنەشە مىسالدار كەلتiرە كەتەيiك.
وتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارى بۇرىنعى سوسياليزم لاگەرi ەلدەرiنiڭ كوپشiلiگiن تاراقاندار مەن قاندالالار جايلاعان جاعداي بولدى. ناسەكومدار، ءاسiرەسە بۇرىنعى كەڭەستەر وداعى جۇرتشىلىعىنىڭ وتباسى تۇرمىسىنىڭ بەرەكەتiن تىم كەتiرگەن بولاتىن. تاراقاندار ءازىق-تۇلiكتi لاستاسا، قاندالالار ءتۇن بالاسىندا ۇيىقتاتپاي كوبiمiزدiڭ قانىمىزدى سورۋشى ەدi. وسى سانسىز دا ساناسىز ناسەكومدار تۇرعىن ۇيلەر مەن مەملەكەتتiك، ءوندiرiستiك عيماراتتاردى عانا ەمەس، جولاۋشىلار پوەزدارىن دا جاۋلاپ، سول كەزدە ادامداردىڭ كوبiنە گيگيەنالىق جانە مورالدىق ديسكومفورت جاسايتىن. بۇل جاعداي، شىندىعىندا، بۇرىنعى سوسياليستiك قوعامنىڭ قۇرىلىسىن iشiنەن iرiتۋ ءۇشiن باتىستىڭ قۋاتتى كاپيتاليستiك مەملەكەتتەرi تاراپىنان جۇرگiزiلگەن سان الۋان ديۆەرسيالاردىڭ بiرi – بيوديۆەرسيا ەدi.
20-عاسىرداعى بيولوگيالىق قارۋدىڭ باكتەريولوگيالىق ءتۇرiندەگi قولدانىسىنىڭ ەڭ بەلگiلiسi دە، ۇلكەنi دە - اقش-تىڭ 1980-جىلى كۋبا ەلiنە جۇرگiزiلگەن بيوشابۋلى. سول كەزدە كۋبا ەكسپورتىنىڭ نەگiزگi ءونiمi شوشقا ەتi مەن قانت قۇراعى (تروستنيك) بولدى. سوندىقتاندا بوستاندىق ارالىنىڭ ەكونوميكاسىن قيراتۋ ماقساتىمەن اقش كۋباعا قارسى بيوقارۋ رەتiندە شوشقاعا ءتان گەمورروگيالىق كونيۋنكتيۆيت دەرتi مەن قانت قۇراعى اۋرۋلارىنىڭ بiرiن قولداندى. ناتيجەسiندە كۋبادا بۇكiل شوشقا يiستiلەر تۇگەلiمەن قىرىلىپ، وتىرعىزىلعان قانت قۇراعىنىڭ 80-دەي پايىزى قازا بولدى. امەريكاندىقتار كۋبا ەكونوميكاسىنا قارسى بيوقارۋدى قولدانعاندا وسى ەكi اۋرۋدىڭ قوزدىرعىشتارىمەن زالالدانعان ماسالاردى پايدالاندى دەگەن سىبىس بار.
بيوقارۋدىڭ باكتەريولوگيالىق ءتۇرiندەگi قىسقاشا وتكەن تاريحى وسىنداي.
ال، بيوقارۋدىڭ بۇگiنگi جانە بولاشاق تاريحى ونىڭ جاڭا پايدا بولعان گەنەتيكالىق ءتۇرiمەن جازىلاتىن بولعاندىقتان ءسوزiمiزدi ودان ءارi ءوربiتۋدi ءجون كوردiك.
گەن قۇپياسى
2000-شى جىلى، ياعني ادام بالاسى 21-عاسىردىڭ تابىلدىرىعىن اتتار الدىندا عالىمدار ادام گەنومىنىڭ قۇپيا-سىرىن اشتى. بۇل ادامازات ءومiرiندە ماڭىزى ۇلكەن تاريحي وقيعا بولىپ، جاڭا 21 عاسىردى گەنەتيكا عىلىمىنىڭ داۋرەندەۋ ءداۋiرi بولادى دەپ سەنiممەن ايتۋعا مۇمكiندiك بەردi.
گەنوم – حروموسومالىق تۇقىم قۋالاۋ فاكتورلارىنىڭ جيىنتىعى. باسقاشا ايتقاندا گەنوم دەگەنiمiز ادام اعزاسىنىڭ بۇكiل كۇردەلi بيولوگيالىق سۋرەتiن سالىپ بەرەتiن 100 مىڭعا جۋىق گەندەردiڭ بiرەگەي رەتتiلiگi. بiر قىزىعى، ءارتۇرلi ۇلتتار مەن حالىقتار بiر-بiرiنەن سىرت بەينەسi، تiلi، دiلi بويىنشا عانا ايىرماشىلىقتا بولمايدى ەكەن. نەگiزiنەن، ولاردىڭ باستى ايىرماشىلىقتارى گەندەرiندە جاتسا كەرەك. ءارتۇرلi ۇلتتارعا ءارتۇرلi گەندەر كومبيناسيالارى سايكەس كەلەدi دەيدi عالىمدار. قازiرگi كەزدە ءارتۇرلi ەتنوستار وكiلدەرiنiڭ گەندiك دەڭگەيدەگi ايىرماشىلىعى عىلىممەن رەسمي تۇردە بەكiتiلگەن.
كەز-كەلگەن ەتنوستىڭ قانداي بiر حيميالىق پرەپاراتقا بiلدiرەتiن رەاكسياسىن وسى ەتنوستىڭ ءوزiنە عانا ءتان گەندەرiنiڭ جيىنتىعى انىقتايتىندىعى عىلىمعا بەلگiلi بولدى. عالىمداردى قىزىقتىرعانى دا، تاڭداندىرعانى دا وسى بiرەگەي ەرەكشەلiك ەدi. مىسالى، لابوراتوريالىق زەرتتەۋ بارىسىندا مونگولويدتاردىڭ كوپشiلiگiندە الكوگولدى ىدىراتۋشى فەرمەنت-الكوگولدەگيدروگەنازدىڭ بولمايتىندىعىنا عالىمدار كوز جەتكiزدi. سوندىقتان دا iشiمدiككە سالىنعان مونگولويدتاردىڭ كوبi وسى فەرمەنتتiڭ جەتiسپەۋشiلiگiنەن بولىپ وي-سانا جانە مورالدىق كۇيزەلiسكە ەۋروپالىقتارمەن سالىستىرعاندا تەز ۇرىناتىنى بەلگiلi بولدى.
ۇلتتار مەن ۇلىستاردا بولاتىن وسىنداي ەرەكشەلiكتi ادام گەنومى اشىلماستان الدە-قاشان بۇرىن بايقاپ كورە بiلگەن باتىسەۋروپالىقتار امەريكا قۇرلىعىن جاۋلاپ وتارلاۋ بارىسىندا جەرگiلiكتi ءۇندiستەردiڭ تابيعي ءتوزiمدiلiگi مەن تاۋەلسiزدiككە قۇمارلىق قابiلەتiن «وتتى سۋدىڭ» (اراقتىڭ) كۇشiمەن جويا بiلدi. ءوز ءداۋرiندە سالتانات قۇرعان كەڭەس ۇكiمەتi دە بۇراتانا ۇلتتار مەن ۇلىستاردى (تiپتi ۇلى ورىس ۇلتىن دا) ماڭگۇرتتەندiرۋدە سپيرتتiك iشiمدiكتەردi تيiمدi پايدالاندى.
مونگولويدتارمەن، نەگرويدتارمەن سالىستىرعاندا اق ءناسiلدi ادامداردا كەڭ تاراعان گەندەگi CCR5 رەسەپتورىنىڭ ءبۇلiنۋi ايتۆ (ۆيچ) – ينفەكسياسىنىڭ كلينيكالىق سيمپتومدارىنىڭ بەلەڭ الۋىن الدە قايدا كەش بiلتiرەتiندiگi دالەلدەندi. جۇڭگو ەلi جۇرتشىلىعىندا جيi كەزدەسە بەرەتiن 12SpPHK گەنiنiڭ مۋتاسياسى انتيبيوتيكتەردiڭ كەيبiر تۇرلەرiن قولدانعان كەزدە كەرەڭدiك تۋعىزاتىندىعى انىقتالدى. ال، CYP2C19 گەنiنiڭ مۋتاسياسى جاۋلاعان جاپوندىقتارعا كادiمگi قۇرىسقاق دەرتiنە قارسى پرەپاراتتاردى قولدانۋ قاۋiپتi ەكەن. ويتكەنi، بۇل پرەپاراتتار ولاردى سومنابۋليكالىق كۇيگە ءتۇسiرەتiن كورiنەدi (ۇيقىلى كۇيiندە تۇرىپ ءجۇرiپ كەتەدi). ەۋروپالىقتارعا ۇيرەنشiكتi تاميفليۋ پرەپاراتى 54 جاپون ادامدارىنىڭ قازاسىنا سەبەپكەر بولىپ، كوپتەگەن ناۋقاستاردا گالليۋسيناسيا مەن پسيحيكالىق پروبلەمالار تۋعىزىپتى. ۇيىقتار الدىندا مەفەنيتين پرەپاراتىن قولدانعان ونداعان جاپوندىق ءجاسوسپiرiمدەر ءتۇن ورتاسىندا توسەكتەرiنەن تۇرىپ، ۇيقىلى (ساناسىز) كۇيدە تەرەزەلەردەن سەكiرiپ مەرت بولدى دەپ جازدى كەزiندە جاپوندىق باسپا ءسوز.
بيوقارۋدىڭ گەندiك ءتۇرi نەمەسە ەتنوستىق قارۋ
ادام گەنومىنىڭ ءتۇرi وزگەرتiلگەن باكتەريالار مەن ۆيرۋستارعا جانە دە ءارتۇرلi حيميالىق پرەپاراتتارعا قاتىستى وسىنشالىقتى بiرەگەيلiك ەرەكشەلiگiن دامىستى باتىس ەلدەرiنiڭ ساياسي جانە اسكەري بيلەپ-توستەۋشiلەرi نازاردان تىس قالدىرا المادى.
ادامزاتتىڭ سورىنا وراي تاريحتا العاش رەت قايتالانباس ەتنوستىق قارۋ جاساۋ مۇمكiندiگi تۋدى. يادرولىق قارۋ سەكiلدi كiمدi بولسا سونى جاپپاي جوياتىن ەسسiز ەمەس، تەك اگرەسسورلاردىڭ وزدەرi جەك كورەتiن ەتنوستاردىڭ وكiلدەرiن عانا تاڭداپ ءولتiرەتiن «اقىلدى قارۋدى» ەجەلدەن ارمانداپ كەلگەن باتىستىڭ كەيبiر بيلەۋشiلەرi مەن اسكەريلەرi گەنومنىڭ ەتنوستىق بiرەگەيلiگiن نىسانا ەتە وتىرىپ، گەندiك قارۋ-جاراقتى عالىمدارعا جاساتۋ جۇمىستارىن جاسىرىن تۇردە جۇرگiزە باستادى. ارينە، عىلىمنىڭ ەڭ جاڭا سالالارى - بيوتەحنولوگيا مەن نانوتەحنولوگيانى مەڭگەرگەن عالىمدار ءۇشiن ءار ءتۇرلi باكتەريالار مەن ۆيرۋستاردى موديفيكاسيالاۋدان، نەمەسە ەتنوستىڭ گەندەرiن تالقاندايتىن حيميالىق پرەپاراتتاردى جاساۋدان وڭاي ەشتەڭە جوق بولىپ بارادى. بار-جوعى، پاتوگەندiك (اۋرۋ تۋىنداتۋشى) اگەنت «قاجەتتi گەندi» iستەن شىعارا بiلسە بولعانى. مۇنداي جاعدايدا جەڭiس قاشاندا اگرەسسورلار جاعىندا بولادى.
2001 جىلى امەريكاندىق اسكەري مەديسينا ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسسىز قالعان قىزمەتكەرلەرi بiرنەشە گازەت رەداكسيالارى مەن تەلەارنالارعا ءسىبىر جاراسىنىڭ قوزدىرۋشى ۆيرۋستارى سالىنعان كونۆەرتتەردi پوشتامەن جونەلتەدi. اقش-قا جاسالعان بۇل بيولوگيالىق شابۋل قۇرباندىققا شالىنعانداردىڭ سانىمەن ەمەس، ەڭ اۋەلi بۇكiل امەريكاندىق ناسيانىڭ زارە-قۇتىن ۇشىرۋىمەن تالقانداعىش سيپاتقا يە بولدى. تىلسىم قارۋدىڭ امەريكاندىقتاردى ۇرەيلەندiرگەنi سونشا، 2004 جىلى اقش-تا 5،6 ملرد. دوللارعا باعالانعان «بيوقالقان» اتتى 10 جىلدىق باعدارلامانى iسكە اسىرۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى. ارتىنان iلە-شالا ورتالىق بارلاۋ باسقارماسى گەندiك ينجەنەريا ءادiستەرiنiڭ كومەگiمەن بيولوگيالىق قارۋدىڭ جاڭا گەندiك ءتۇرiن جاساپ شىعارۋ مۇمكiندiگi تۋرالى اقپارات تاراتىپ، الەمدiك قاۋىمداستىقتى ەسكەرتiپ الاڭداتتى.
ەندi بiز، تەك سلاۆيان تەكتi نە پارسى تەكتi ادامداردى عانا، نەمەسە بويى الاسا ادامداردى عانا، نەمەسە ارابتاردى عانا، نەمەسە لاتين-امەريكاندىقتاردى عانا تاڭداپ تاۋىپ ءولتiرەتiن بومبانى كوز الدىمىزعا ەلەستەتiپ كورەلiكشi. وسى بiرەگەي بومبا قانداي بiر ەلدi مەكەنگە تاستالدى دەپ ويلايىق. ونداي جاعدايدا مۇنداي قارۋ ءوزiنiڭ پروفيلiنە سايكەس كەلگەن ەتنوستىڭ وكiلدەرiن عانا تۇگەندەپ ءولتiرەدi دە، سايكەس كەلمەگەندەردiڭ ءبارiن زارداپسىز تiرi قالدىرادى. مiنە، الەۋەتتi اگرەسسورلار ءۇشiن گەندiك قارۋدىڭ «قۇدiرەتتiلiگi» مەن تيiمدiلiگi وسىندا جاتىر. باكتەريولوگيالىق قارۋ وزگەلەردi عانا ەمەس، اگرەسسورلاردىڭ وزدەرiن دە ءولتiرۋگە قابiلەتتi بولسا، گەندiك قارۋ وزگەلەردi ءولتiرەدi دە اگرەسسورلاردىڭ وزدەرiن «اياپ» تiرi قالدىرادى. سونىسىمەن دە گەندiك قارۋ قۇندى.
گەندiك قارۋدى قولدانعاندا بومبانى پايدالانۋ مiندەتتi ەمەس. گەنەتيكالىق سوعىس بiلiنبەي دىبىسسىز باستالادى دەيدi عالىمدار. انشەيiندە قانداي بiر پاتوگەندiك اگەنت قارسىلاس ەلدiن اۋماعىنا جاسىرىن تۇردە جەتكiزiلۋi كەرەك. مىسالى، iشiنە گەنەتيكالى موديفيكاسيالانعان باكتەريالار ەڭگiزiلگەن كوكونiستەر مەن جەمiستەر ارقىلى جەتكiزۋگە بولادى. كوكونiستi نەمەسە جەمiستi جەگەن ادامداردىڭ اعزالارىنا ەنگەن پاتوگەن دنك-نىڭ قۇرىلىمىنا كiرiگiپ، ءومiرگە قاجەتتi امينقىشقىلداردىڭ ءوندiرiلۋiن بوگەيدi. باسقاشا ايتقاندا گەندiك قارۋ ادامدار ورگانيزمدەرiنiڭ ءوزiءن-وزi جويۋ مەحانيزiمiن گەندiك دەڭگەيدە iسكە قوسادى. سوندىقتان دا گەندiك قارۋدىڭ ءوزi ادامداردى ءولتiرە باستاعاننان كەيiن عانا بەلگi بەرەدi. بiراق گەنەتيكالىق سوعىس باستالعان جاعدايدا ونى توقتاتىپ بولمايدى. مۇمكiن بۇل سوعىس بiزدiڭ وسى كۇردەلi ءداۋiرiمiزدە باستالىپ تا كەتكەن بولار. قانداي بiر ەلدەردە قۇرباندىققا شالىنىپ جاتقان جازىقسىز جاندار دا بار شىعار. ونى كiم بiلسiن؟
گەندiك قارۋدىڭ باسقا قارۋلاردان تاعى بiر ايىرماسى – ول ادامنىڭ ءتۇيسiك ورگاندارىمەن سەزiلمەيدi: كوزگە كورiنبەيدi؛ قولعا ۇستالمايدى؛ قۇلاققا ەستiلمەيدi؛ وندا يiس تە، ءوڭ دە، پiشiن دە، سالماق تا جوق. ەڭ باستىسى - ول ءومiردەن باسقا ەشنارسەنi ءبۇلدiرمەيدi. سوندىقتان دا گەندiك قارۋدى جاسىرىن جاعدايدا جاساۋ دا، ساقتاۋ دا، قولدانۋ دا وڭايعا تۇسەدi.
بيوتەرروريزم مۇمكiن بە؟
قازiرگi گەندiك ينجەنەريانىڭ قارقىندى دامىسى مەن گەندiك تەراپيانىڭ تاڭقالارلىق جەتiستiكتەرi الەمدiك اقپارات قۇرالدارىن بەي-جاي قالدىرماي وتىر. سوڭعى جىلدارى بيولوگيالىق تەرروريزم تۋرالى ءسوز ايتىلا باستادى. بيوتەرروريزم - بۇگiن تەك ءارتۇرلi iندەت دەرتتەردi ءورشiتەتiن باكتەريالار مەن ۆيرۋستار عانا ەمەس، ول گەندiك دەڭگەيدەگi پروبلەما.
قازiرگi گەندiك ينجەنەرلەر تiرi جاسۋشالار iشiنە ءوزدiگiمەن كiرە الىپ، بەلوكتاردىڭ كۇشiن بوگەۋمەن وسى تiرi جاسۋشالاردى جانسىزداندىرۋعا قابiلەتتi ەكi تiزبەكتi رنك-نى زەرتتەۋ ءۇستiندە. بۇل زەرتتەۋلەردiڭ ناتيجەلi بولاتىنىنا ەشكiم كۇماندانبايدى دا. كۇنi ەرتەڭ كوزگە كورiنبەس ەتنوستىق قارۋدىڭ جاسالۋى ناقتىلىققا اينالۋدا.
ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا قانداي بiر ەتنوستى جاقىن بولاشاقتا جويۋ ءۇشiن سول ەتنوستىڭ كەز-كەلگەن وكiلiنiڭ قانى، سiلەكەيi، تەرiسi مەن تiنiنiڭ بولشەكتەرi سياقتى كەز-كەلگەن بيوماتەريالدارىنىڭ قاي-قايسىسىن تاۋىپ الىپ كەرەكتەنۋگە بولادى. ويتكەنi گەندەردiڭ تولىق جيىنتىعى، ياعني كەز-كەلگەن ادامنىڭ جاراتىلىستىق ەرەكشەلiكتەرi مەن ونىڭ قانداي اۋرۋلارعا بەيiمدiلiگi تۋرالى تولىق اقپارات سول ادام اعزاسىنىڭ كەز-كەلگەن جاسۋشاسىندا بولادى ەكەن. اۋەلiدە بيوماتەريال ەتنوستان ولجالانىپ الىنادى. ولجالانعان بيوماتەريال قۇپيا لابوراتوريالاردا زەرتتەۋلەردەن ءوتiپ، سول ەتنوستىڭ گەنومى انىقتالادى. وسى گەنوم بويىنشا قارۋ جاسالادى. سودان سوڭ الەۋەتتi تەرروريستەردiڭ كوزدەگەن تۇپكi ماقساتتارى بويىنشا جويىلۋعا تيiستi ەتنوسقا قارسى گەندiك قارۋ قولدانىلۋعا تيiس. مىسالى، جىنىستىق گەندەرگە عانا اسەر ەتۋ ارقىلى بۇكiل ءبۇتiن بiر حالىقتى بولاشاقتا بەدەۋلiككە ۇرىندىرۋعا بولادى ەكەن. ارينە، مۇنداي بيوتەرروريزم قانداي بiر ەلدە دەموگرافيالىق داعدارىس تۋعىزۋ ماقساتىندا iسكە اسىرىلۋى مۇمكiن. جالپى، بۇگiننiڭ ءوزiندە دە سۋ جانە ءازىق-تۇلiك ءونiمدەرi ارقىلى ءتۇرi وزگەرتiلگەن گەندەر ءبارiمiزدiڭ اعزامىزعا تولاسىز ەنگiزiلiپ جاتىر. بiراق گەنەتيكالى موديفيكاسيالانعان ءونiمدەردiڭ (گمو) ادام اعزاسىنا تيگiزەر اسەرi قانداي بولاتىنىن ازرشە ەشكiم بiلە بەرمەيدi. قازiرگi قولدانىستاعى ءازىق-تۇلiك گمو-دەرiنiڭ سالدارى كەز-كەلگەن حالىقتىڭ كەلەشەك ۇرپاقتارى ءۇشiن جان ءتۇرشiگەرلiك قاۋiپتi بولۋى مۇمكiن. جانە دە وسى زامانعى گەندiك تەراپيا اياسىنداعى عىلىمي جەتiستiكتەردi جاسىرىن جاعدايدا بiرتiندەپ بيوقارۋعا اينالدىرىپ جاتقاندار دا بار شىعار. بiز ول جاعىنان دا بەيحابارمىز. ايتەۋiر، قايدا بارساق تا الدىمىزدا «قورقىتتىڭ كورi» دايىن تۇرعان سياقتى.
سوندىقتان دا، قازiردiڭ ءوزiندە دە بiز بيوتەرروريزمنiڭ جازىقسىز قۇرباندارىنا اينالىپ جاتقان جوقپىز با دەپ ءوزiمiزدەن دە، وزگەدەن دە سۇراۋعا قاقىلىمىز. بiراق تا جاۋاپ بەرە الاتىن ادام تابىلار ما ەكەن!
التاي بايكال (توكەن ءومiرۇزاق)، رەسەي ازاماتى
