"قامشى" اقپارات پورتالى – ەركىن وي الاڭى. اقتاۋ قالاسىندا تۇراتىن مامبەتكارىم قوجىرباي ۇلى ەسىمدى اۆتورىمىزدان "پۋتينگە جاۋاپ" اتتى كولەمدى ماقالا كەلىپ ءتۇستى. كوز الدارىڭىزداعى ماقالانىڭ قىسقارتىلعان نۇسقاسى. ال، تولىق ماقالانى مىنا جەردەن وقي الاسىزدار.

سوڭعى عاسىرلاردا اللاسىن ۇمىتىپ، اتاسىنان بەزگەن كەيبىر  كورشىلەرىمىزدىڭ «بەزبۇيرەك» ۇلدارى قازاق دالاسىنا كوز الارتۋمەن كەلەدى.

1961 جىلى كپسس ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس سەكرەتارى ن.حرۋششيەۆ قازاقستاندى بولشەكتەۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندەگى بەس وبلىستى رەسەيگە، شىمكەنتتى وزبەكىستانعا، ماڭعىستاۋدى تۇركمەنىستانعا بەرۋ جونىندە ماسەلە كوتەردى. الايدا، ول سول كەزدەگى قاز سسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ سسرو كونستيتۋسياسىن باسشىلىققا الىپ، قازاق جەرىنىڭ  ەشكىمگە بەرىلمەيتىنىن ايتىپ قاسقايىپ قارسى تۇرعان قارسىلىعىنا تاپ بولدى. كەكتەنگەن حرۋششيەۆ ەكى ايعا دا  جەتكىزبەي ج.تاشەنوۆتى ورنىنان الىپ شىمكەنتكە وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ جىبەردى. ەل ءۇشىن، جەر ءۇشىن مانسابىنان باز كەشكەن ج.تاشەنوۆتىڭ  بۇل  ەرلىگى ەل اراسىندا اسا جوعارى باعالانۋدا، ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىنسىز-اق وعان بۇكىل قازاق حالقى «حالىق باتىرى» دەگەن اتاق بەردى. ءبىر وكىنىشتىسى، قازاقستان بيلىگىنىڭ بۇل اتاقتى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە مويىنداپ، بەكىتۋگە شامالارى جەتپەي كەلەدى.

حرۋششيەۆتەن كەيىن بۇل اڭگىمەنى م.گورباچيەۆ پەن ا.سولجەنيسىن بىقسىتتى. ا. سولجەنيسىننىڭ «بiز رەسەيدiڭ كوسەگەسىن قالاي كوگەرتەمىز؟» دەگەن پۋبليسيستيكالىق تولعاۋىندا «بالتىق جاعالاۋىنداعى ءۇش، كاۆكازدىق ءۇش، ورتا ازيالىق ءتورت، ەگەر شىنىمەن روماندارعا بۇيرەگى بۇرىلىپ تۇرسا، مولداۆيانى جانە دەنى قازاقتاردان قۇرالاتىن وڭتۇستىك-باتىس قازاقستاندى («كورىپكەل» مۇندا شىمكەنت، قىزىلوردا، اتىراۋدى مەڭزەپ وتىر – م.ق.) ءوز بەتىمەن كويا بەرىپ»، «ءورىستىلدى ءتورت مەملەكەتتەن (رف، ۋكراينا، بەلورۋسسيا جانە ورتالىق باتىس، سولتۇستىك قازاقستان) قۇرالاتىن «سلاۆيان وداعىن قۇرۋ» پلاتفورماسىن ۇسىندى.

ا.سولجەنيسىن 1992 جىلى كۇزدە ن.گوۆورۋحين ەكەۋى وتكىزگەن تەلەسۇحباتى كەزىندە، قازاقستان تۋرالى ءسوز بولعاندا: «نە دەپ تۇرسىڭ، قازاقستان دەگەن ءورىستىلدى حالىق ەمەس پە؟ «تۇپتىڭ-تۇبىندە ءبارىبىر ءبىرتۇتاس ۇلت بولىپ كەتەمىز دەپ ۇمىتتەنگەن كوممۋنيستەردىڭ مىلجىڭدىعىنان ەل بولىپ، ۇلكەن تەرريتورياعا يە بولىپ قالعانى بولماسا… قازاقتىڭ مالىنىڭ تۇياعى باسقان جەردىڭ ءبارى نەگە قازاقتىكى بولماق؟» – دەگەن ەدى. بۇل سارىن رەسەي ساياساتكەرلەرى مەن ءقايسىبىر تاريحشى، جۋرناليستەرىنىڭ اۋزىنان ءالى كۇنگە تۇسپەي كەلەدى. سولجەنيسىن ماقالاسىنىڭ نەگىزگى تۇيىنىندە: «مالوروسسوۆ دەيسىڭ بە، ۆەليكو-روسسوۆ، مەيلى بەلوروسسوۆ» دەيسىڭ بە، ءبارىبىر بۇل تورتتىك تۇپتىڭ-تۇبىندە «رۋس»، «روسسييسكيي سويۋز» اتالادى»، – دەپ كەسىپ-پىشىپ ايتقان بولاتىن.

ول اتالعان جازباسىندا كسرو قۇرامىنداعى: ۋكراين، بەلارۋس، باسقا دا ۇلكەندى-كىشىلى حالىقتاردى رەسەيسىز كۇن كورە المايتىندار دەگەن سىڭايدا باعالادى.

ال وسى سولجەنيسىندى كىم دەيتىن بولساق، ورىس جازۋشىسى گ. كليموۆ ول جايلى بىلاي دەپتى (كەيبىر ءۇزىندىنى ءتۇپنۇسقا كۇيىندە بەرىپ وتىرمىز): «موتوروم، پريۆودياشيم ۆ دۆيجەنيە تۆورچەسكيي پروسەسس پولۋيەۆرەيا سولجەنيسىنا، وچيەۆيدنو، ياۆلياەتسيا پسيحيچەسكايا بولەزن – «كومپلەكس مەسسيي» يلي جە «مانيا رەفورماتورستۆا» («كراسنايا كابالا»). ودان كەيىن: «...ەگو وتەس بىل ەۆرەەم-ۆىكرەستوم، يز يسااكا ستال يساەم، ي ۆوت تاكيم وبرازوم پولۋچيلسيا الەكساندر يسايەۆيچ سولجەنيسىن»، – دەدى. «يسايەۆيچتىڭ» اتاسى سەمەن ەفيموۆيچ، اكەسى يسااك سەمەنوۆيچ، شەشەسى تايسيا زاحاروۆنا ششەرباك تا ەۆرەي-ۆىكرەست (وزگە دىنگە ەنۋشى) ەكەن».

ول اقش ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ (سرۋ) تاپسىرىسىمەن، شەت ەلدەردى ارالاي «ءان سالىپ» ءجۇرىپ، كسرو-عا قارسى ءوزىنىڭ جازعانى، وزگەگە جازدىرتقانى بار – جيىنى 1500 شامالى كىتاپ شىعارتقان.

قىسقاسى، ول جارياسىز ميلليونەر بولىپ، 1976-جىلى امەريكانىڭ ۆەرمونتى قالاسىندا تۇراقتاعان. شىندىعىندا، ول سول زاماننىڭ تىلىمەن ايتقاندا، ءوز ەلىنە قارسى جان اياماي كۇرەسكەندىكتەن، بار ءومىرىن تۇرمە مەن ايداۋدا وتكىزگەن. ول كەڭەستىك وداق ءۇشىن اسا ءقاۋىپتى قىلمىسكەر بولاتىن. الايدا، رەسەي سول سولجەنيسىندى وداق ىدىراعان بويدا ەلگە شاقىرىپ يىعىنا «شاپان» جاۋىپ، ۇلكەن قۇرمەت كورسەتتى.

رەسەيدىڭ، ورىس حالقىنىڭ جالعىز جاناشىرىنشا سايراپ جۇرگەن الگى... «شەشەم – ورىس، اكەم – زاڭگەر» دەيتىن جەرلەسىمىز ۆ. جيرينوۆسكيي جانە قازاققا قارسى باسقا شۋىلداقتار دا سول «دياديالارىنان» ۇلگى الدى (جەرلەسىمىزدىڭ شىن ءاتى-جونى – ۆلاديمير ۆولفوۆيچ ەيدەلشتەين. ول اكەسىنىڭ «ۆولف يساكوۆيچ» ەكەنىن دە جاسىرىپ، «ۆولف اندرەيەۆيچ» دەپ جازىپتى).

رەسەي ءشوۆينيزمىنىڭ ءبىر ءمۇيىزىن ۇستاپ جۇرەتىن وسى جيرينوۆسكيي قازاقتاردى ءالسىن-السىن مازاق ەتۋمەن كەلەدى:

-  قازاقستان تاۋەلسىزدىك الىپ، كوك بايراعىن كوككە جەلبىرەتكەندە، جيرينوۆسكيي اشۋ-ىزادان جارىلارداي بولىپ قازاقتىڭ كوك بايراعىن وتقا ورتەدى.

-   «قازاقستان دەگەن ەل ادامزات تاريحىندا بولماعان. مىنا وزبەكتەردە ەڭ بولماسا ۇرگەنىش، بۇحارا سەكىلدى قالالار بولدى. حاندىق بولدى. ال وڭتۇستىك–سىبىردە ەشتەڭە بولعان جوق. بۇل ءستاليننىڭ ويدان شىعارعان قيالى. قازاقتاردا نە مەملەكەت، نە جەر بولعان ەمەس. قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىنىڭ بارلىعى دەرلىك ورىستىڭ جەرى».

-   كەيىنىرەك، جيرينوۆسكيي قازاقتىڭ قارا دومبىراسىن «ەكى ىشەك، ءبىر تاياق» دەپ مازاق ەتتى. تاقىر دالادا ەرتەدەن كەش، نە تۇشىمدى ءسوزى جوق، قازاقتىڭ اڭىراعان انىنەن باسقاعا جارامايتىن قۋ تاياق دەپ زالداعى جۇرتتى ءماز قىلدى.  «قازاق ءتىلى دەگەن نە ءوزى؟ جازبا ادەبيەتى بولماعان  ۇلتتا قايداعى ءتىل؟» دەپ تىلدەدى.

-    قازاقتار تۋرالى مازاق سوزدەرى ينتەرنەتتىڭ ەرمەگىنە اينالدى. «ولار» دەيدى ۆيدەو روليكتىڭ ءبىر تۇسىندا، (ءبىزدى، قازاقتاردى ايتادى)، «بابالارى جابايى، قىدىرىمپاز، كوشەدى دە  جۇرەدى، تۇراقتى مەكەندەرى جوق، قولدارىنداعى اعاشتارىن (دومبىرا) سابالاپ، وزدەرى ايتىپ، وزدەرى ءماز حالىقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى سولار... مادەنيەتتەن جۇرداي» دەپ مىسقىلدادى.

- قازاقتارعا جاپپاعان جالاسى، ارتپاعان كىناسى جوق. ۇمىتپاسام رەسەيدىڭ پرەزيدەتتىك سايلاۋىنا ءتۇسىپ جاتقان كەزى بولسا كەرەك، قازاقستانداعى ورىستاردىڭ «قيىن» جاعدايىن اشىنا ايتىپ «جاتاقحانالاردا، مادەني ورىنداردا ت.ب. كوپتەگەن جەرلەردە ورىس  ۇلتىنا قىسىم جاسالۋدا. ورىس مۇددەسى قازاقستاندا اياق استى ەتىلىپ جاتىر»، - دەپ بايبالام سالىپ وزەۋرەپ، ەكى يىعىن جۇلىپ جەدى.

-    ۆ. جيرينوۆسكيي  تەك قانا جالعىز قازاقتارعا ءتيىسىپ وتىرعان جوق.  تارپاڭدىعىن كورسەتىپ، «نوقتاعا» باسىن سۇققىسى كەلمەگەن ۋكرايناعا  قاراتا ايتقان مىنا ءبىر سوزىنە نازار اۋدارماي كورىڭىز. «بالاقايلار، ويىندارىڭ قانعان بولار. بىردەڭەگە ۇرىنىپ قالماي تۇرعاندا تەزىرەك ۇيگە قايتىڭدار. ءالى دە كەش ەمەس، ەركەلىكتەرىڭدى كەشىرەمىز» دەپ سوقتى.

-    قىرعىزستاندا قىرعىن بولىپ جاتقاندا: «بۇلار ءوز بەتتەرىمەن (ونىڭ ىشىندە بىزدە بارمىز) ەل بولا المايدى دەپ مەن ايتقالى قاشان. كۇنى ەرتەڭ ءبارى دە كەلەدى قىڭسىلاپ. سوعىس ءورتىن ورشىتپەۋ ءۇشىن قىرعىزداردى تەز ارادا رەسەيدىڭ اۆتونومياسى ەتۋىمىز كەرەك» دەپ وزەۋرەدى.

-  «دەمەك، ولار جەرىن بەرۋگە دايىن. شىندىعىندا، قىرعىزستاندا پايدالى قازبالار عانا ەمەس، باسقا دا نارسەلەر بار... سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋعا بولادى. ەگەر ولار ەشنارسە بەرگىسى كەلمەسە... ىستىق كولدى بەرسىن»، – دەپ مالىمدەدى. ونىڭ سوزىنشە سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە قىرعىزستان پرەزيدەنتتىگىنە كەيبىر ۇمىتكەرلەر الدىن الا رەسەيگە «تۇتاس وبلىستى» بەرەمىن دەپ (ەگەر رەسەي تاراپى بيلىككە كەلۋگە كومەكتەسسە) ۋادە ەتكەن كورىنەدى.

«يت ۇرەدى، كەرۋەن كوشەدى» دەسەك تە، ونىڭ ايتىپ جۇرگەندەرى جاندى جارالايتىن وتە اۋىر سوزدەر!!! قاراپ تۇرساڭ وعان ءبارىن ايتۋعا قۇقىق بەرىلگەندەي. ال بىزدەن بىرەۋ شىعىپ ايتىپ كورسىنشى تاپ وسىلاي. ۇلت ارازدىعىن قوزدىرۋشى ۇلتشىل، فاشيست،  تەرروريست اتانىپ، قۇيرىعىنا قالجاۋىر بايلانىپ، الدەقاشان «زىندانعا» تاستالعان بولار ەدى. جيرينوۆسكيي بولسا اۋزىنا نە كەلسە سونى وتتاپ، اقپاندا قۇتىرعان ادۋىندى بۋراداي كوبىگى كوككە شاپشىپ ءالى ءجۇر.

قىرعىزستان پارلامەنتى رف مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى، ۆيسە سپيكەرى، رلدپ كوشباسشىسى ۆلاديمير جيرينوۆسكييدى «نون گراتا» تۇلعاسى دەپ جاريالاپ، ەلدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە ونى رەسپۋبليكا اۋماعىنا كىرگىزبەۋ تۋرالى ماسەلە قويدى. جوعارعى كەڭەش دەپۋتاتتارى ماجىلىستە ۇسىنىستى قولداپ قاۋلى قابىلدادى.

ايتا كەتەيىك، بۇدان بۇرىن لاتۆيا مەن ۋكراينا دا ۆلاديمير جيرينوۆسكييدى «نون گراتا» تۇلعاسى دەپ جاريالاعان بولاتىن.

تاريحقا شەگىنىس جاساساق، الاش وردا ارىستارىن تۇگەلدەي قىرعىنعا ۇشىراتىپ، قولدان قاساقانا اشتىق ۇيىمداستىرىپ، قازاق دالاسىن قانعا بوياعان گولوششەكين دە ەبرەي بولاتىن. وسى قىرعىندا قازاق ەلى ءوزىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىنەن ايرىلدى، ياعني التى ميلليون ادامنان، بار جوعى ءبىر ميلليون توعىز ءجۇز مىڭداي ادام قالعان. قازاقستان تاۋەلسىز ەل بولدى دەگەندە، اشۋ-ىزادان جارىلارداي بولىپ قازاقتىڭ كوك بايراعىن وتقا  ورتەگەن مىنا جيرينوۆسكيي دە ەبرەي. وسىلاردىڭ ءبارى كەزدەيسوقتىق بولۋى مۇمكىن بە؟ دەگەن سۇراقتىڭ وز-وزىنەن تۋىنداپ تۇرعانى انىق.

مامبەتكارىم قوجىرباي ۇلى،  اقتاۋ قالاسى