سوڭعى عاسىرلاردا اللاسىن ۇمىتىپ، اتاسىنان بەزگەن كەيبىر  كورشىلەرىمىزدىڭ «بەزبۇيرەك» ۇلدارى قازاق دالاسىنا كوز الارتۋمەن كەلەدى. سولاردىڭ ءبىرى شىعىسىمىزدا... ءبىزدىڭ بۇل ءقاۋىپىمىز نەگىزسىز ەمەس. قىتايلىقتار سوڭعى ۋاقىتتا قازاق شەكاراسىنا تاياۋ ايماقتارىن «قىتايلاندىرۋ» ساياساتىمەن تاباندى تۇردە اينالىسىپ، ميلليونداعان حالقى بار قالا سالدى. جۇڭگو ەكونوميكاسى ەلىمىزگە دەندەپ ەنىپ، ءتىپتى مۇنايگاز سەكتورىندا ۇستەمدىك الۋعا قول جەتكىزدى. ءبىزدى ويلاندىرۋعا ءتيىس تاعى ءبىر ماسەلە، كۇنى كەشە رەسەي قىرىمدى ۋكراينادان ءبولىپ الىپ، اننەكسيالاعاندا، رەسەيدىڭ بۇل ارەكەتىن بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ قولداماعانىنا قاراماستان جۇڭگو رەسەيدى جاقتاپ شىقتى. تاريحقا جۇگىنسەك، ح1ح عاسىردىڭ اياعىندا وسى ەكى ەل قازاق دالاسىن بولىسكە سالىپ، قازاقتىڭ كوپتەگەن ەجەلگى ايماقتارى قىتايدا قالعان بولاتىن. جۇڭگو جاعى وعان دا مىسە تۇتپاي كەلەدى. جۇڭگو ءتوراعاسى دىڭ شاۋپىڭ تاڭدامالى شىعارماسىندا: «باتىسقا قاراي مىڭ بەس ءجۇز شاقىرىم جەرىمىز بار، ءبىراق ول ويلاناتىن ماسەلە» دەپ جازدى. ولار كەيدە «بالقاشقا دەيىنگى جەر بىزدىكى» دەيتىندەرىن الدەقاشاننان بەرى ەستىپ كەلەمىز. ولاردىڭ مەكتەپكە ارنالعان وقۋلىقتارىنىڭ تاريح كارتاسىندا قازاقتىڭ ءبىرتالاي جەرى قىتايعا تيەسىلى دەپ سىزىلعان. ءبىز قانشالىقتى تاۋەلسىز ەلمىز دەگەنىمىزبەن، ولاردىڭ كارتاسىنداعى «سىزىقتى» وزگەرتە الماي كەلەمىز. ەگەر ءبىز بۇعان كوز جۇما قاراپ، الدىن الۋ شاراسىن الماي، ۇرپاق ساناسىنا وسى ويدى ءسىڭىرىپ الساق، قاپتاعان قىتايعا قارسى تۇرۋ قيىنعا سوعاتىنى ءسوزسىز.

سولتۇستىكتەگى كورشىمىز ولاردان دا اسىپ تۇسۋدە. 1961 جىلى كپسس ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس سەكرەتارى ن.حرۋششيەۆ قازاقستاندى بولشەكتەۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندەگى بەس وبلىستى رەسەيگە، شىمكەنتتى وزبەكىستانعا، ماڭعىستاۋدى تۇركمەنىستانعا بەرۋ جونىندە ماسەلە كوتەردى. الايدا، ول سول كەزدەگى قاز سسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ سسرو كونستيتۋسياسىن باسشىلىققا الىپ، قازاق جەرىنىڭ  ەشكىمگە بەرىلمەيتىنىن ايتىپ قاسقايىپ قارسى تۇرعان قارسىلىعىنا تاپ بولدى. كەكتەنگەن حرۋششيەۆ ەكى ايعا دا  جەتكىزبەي ج.تاشەنوۆتى ورنىنان الىپ شىمكەنتكە وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ جىبەردى. ەل ءۇشىن، جەر ءۇشىن مانسابىنان باز كەشكەن ج.تاشەنوۆتىڭ  بۇل  ەرلىگى ەل اراسىندا اسا جوعارى باعالانۋدا، ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىنسىز-اق وعان بۇكىل قازاق حالقى «حالىق باتىرى» دەگەن اتاق بەردى. ءبىر وكىنىشتىسى، قازاقستان بيلىگىنىڭ بۇل اتاقتى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە مويىنداپ، بەكىتۋگە شامالارى جەتپەي كەلەدى.

حرۋششيەۆتەن كەيىن بۇل اڭگىمەنى م.گورباچيەۆ پەن ا.سولجەنيسىن بىقسىتتى. ا. سولجەنيسىننىڭ «بiز رەسەيدiڭ كوسەگەسىن قالاي كوگەرتەمىز؟» دەگەن پۋبليسيستيكالىق تولعاۋىندا «بالتىق جاعالاۋىنداعى ءۇش، كاۆكازدىق ءۇش، ورتا ازيالىق ءتورت، ەگەر شىنىمەن روماندارعا بۇيرەگى بۇرىلىپ تۇرسا، مولداۆيانى جانە دەنى قازاقتاردان قۇرالاتىن وڭتۇستىك-باتىس قازاقستاندى («كورىپكەل» مۇندا شىمكەنت، قىزىلوردا، اتىراۋدى مەڭزەپ وتىر – م.ق.) ءوز بەتىمەن كويا بەرىپ»، «ءورىستىلدى ءتورت مەملەكەتتەن (رف، ۋكراينا، بەلورۋسسيا جانە ورتالىق باتىس، سولتۇستىك قازاقستان) قۇرالاتىن «سلاۆيان وداعىن قۇرۋ» پلاتفورماسىن ۇسىندى.

ا.سولجەنيسىن 1992 جىلى كۇزدە ن.گوۆورۋحين ەكەۋى وتكىزگەن تەلەسۇحباتى كەزىندە، قازاقستان تۋرالى ءسوز بولعاندا: «نە دەپ تۇرسىڭ، قازاقستان دەگەن ءورىستىلدى حالىق ەمەس پە؟ «تۇپتىڭ-تۇبىندە ءبارىبىر ءبىرتۇتاس ۇلت بولىپ كەتەمىز دەپ ۇمىتتەنگەن كوممۋنيستەردىڭ مىلجىڭدىعىنان ەل بولىپ، ۇلكەن تەرريتورياعا يە بولىپ قالعانى بولماسا… قازاقتىڭ مالىنىڭ تۇياعى باسقان جەردىڭ ءبارى نەگە قازاقتىكى بولماق؟» – دەگەن ەدى. بۇل سارىن رەسەي ساياساتكەرلەرى مەن ءقايسىبىر تاريحشى، جۋرناليستەرىنىڭ اۋزىنان ءالى كۇنگە تۇسپەي كەلەدى. سولجەنيسىن ماقالاسىنىڭ نەگىزگى تۇيىنىندە: «مالوروسسوۆ دەيسىڭ بە، ۆەليكو-روسسوۆ، مەيلى بەلوروسسوۆ» دەيسىڭ بە، ءبارىبىر بۇل تورتتىك تۇپتىڭ-تۇبىندە «رۋس»، «روسسييسكيي سويۋز» اتالادى»، – دەپ كەسىپ-پىشىپ ايتقان بولاتىن.

          ول اتالعان جازباسىندا كسرو قۇرامىنداعى: ۋكراين، بەلارۋس، باسقا دا ۇلكەندى-كىشىلى حالىقتاردى رەسەيسىز كۇن كورە المايتىندار دەگەن سىڭايدا باعالادى.

         ال وسى سولجەنيسىندى كىم دەيتىن بولساق، ورىس جازۋشىسى گ. كليموۆ ول جايلى بىلاي دەپتى (كەيبىر ءۇزىندىنى ءتۇپنۇسقا كۇيىندە بەرىپ وتىرمىز): «موتوروم، پريۆودياشيم ۆ دۆيجەنيە تۆورچەسكيي پروسەسس پولۋيەۆرەيا سولجەنيسىنا، وچيەۆيدنو، ياۆلياەتسيا پسيحيچەسكايا بولەزن – «كومپلەكس مەسسيي» يلي جە «مانيا رەفورماتورستۆا» («كراسنايا كابالا»). ودان كەيىن: «...ەگو وتەس بىل ەۆرەەم-ۆىكرەستوم، يز يسااكا ستال يساەم، ي ۆوت تاكيم وبرازوم پولۋچيلسيا الەكساندر يسايەۆيچ سولجەنيسىن»، – دەدى. «يسايەۆيچتىڭ» اتاسى سەمەن ەفيموۆيچ، اكەسى يسااك سەمەنوۆيچ، شەشەسى تايسيا زاحاروۆنا ششەرباك تا ەۆرەي-ۆىكرەست (وزگە دىنگە ەنۋشى) ەكەن».

          ول اقش ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ (سرۋ) تاپسىرىسىمەن، شەت ەلدەردى ارالاي «ءان سالىپ» ءجۇرىپ، كسرو-عا قارسى ءوزىنىڭ جازعانى، وزگەگە جازدىرتقانى بار – جيىنى 1500 شامالى كىتاپ شىعارتقان.

          قىسقاسى، ول جارياسىز ميلليونەر بولىپ، 1976-جىلى امەريكانىڭ ۆەرمونتى قالاسىندا تۇراقتاعان. شىندىعىندا، ول سول زاماننىڭ تىلىمەن ايتقاندا، ءوز ەلىنە قارسى جان اياماي كۇرەسكەندىكتەن، بار ءومىرىن تۇرمە مەن ايداۋدا وتكىزگەن. ول كەڭەستىك وداق ءۇشىن اسا ءقاۋىپتى قىلمىسكەر بولاتىن. الايدا، رەسەي سول سولجەنيسىندى وداق ىدىراعان بويدا ەلگە شاقىرىپ يىعىنا «شاپان» جاۋىپ، ۇلكەن قۇرمەت كورسەتتى.

          رەسەيدىڭ، ورىس حالقىنىڭ جالعىز جاناشىرىنشا سايراپ جۇرگەن الگى... «شەشەم – ورىس، اكەم – زاڭگەر» دەيتىن جەرلەسىمىز ۆ. جيرينوۆسكيي جانە قازاققا قارسى باسقا شۋىلداقتار دا سول «دياديالارىنان» ۇلگى الدى (جەرلەسىمىزدىڭ شىن ءاتى-جونى – ۆلاديمير ۆولفوۆيچ ەيدەلشتەين. ول اكەسىنىڭ «ۆولف يساكوۆيچ» ەكەنىن دە جاسىرىپ، «ۆولف اندرەيەۆيچ» دەپ جازىپتى).

           رەسەي ءشوۆينيزمىنىڭ ءبىر ءمۇيىزىن ۇستاپ جۇرەتىن وسى جيرينوۆسكيي قازاقتاردى ءالسىن-السىن مازاق ەتۋمەن كەلەدى:

     -  قازاقستان تاۋەلسىزدىك الىپ، كوك بايراعىن كوككە جەلبىرەتكەندە، جيرينوۆسكيي اشۋ-ىزادان جارىلارداي بولىپ قازاقتىڭ كوك بايراعىن وتقا ورتەدى.

      -   «قازاقستان دەگەن ەل ادامزات تاريحىندا بولماعان. مىنا وزبەكتەردە ەڭ بولماسا ۇرگەنىش، بۇحارا سەكىلدى قالالار بولدى. حاندىق بولدى. ال وڭتۇستىك–سىبىردە ەشتەڭە بولعان جوق. بۇل ءستاليننىڭ ويدان شىعارعان قيالى. قازاقتاردا نە مەملەكەت، نە جەر بولعان ەمەس. قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىنىڭ بارلىعى دەرلىك ورىستىڭ جەرى».

     -   كەيىنىرەك، جيرينوۆسكيي قازاقتىڭ قارا دومبىراسىن «ەكى ىشەك، ءبىر تاياق» دەپ مازاق ەتتى. تاقىر دالادا ەرتەدەن كەش، نە تۇشىمدى ءسوزى جوق، قازاقتىڭ اڭىراعان انىنەن باسقاعا جارامايتىن قۋ تاياق دەپ زالداعى جۇرتتى ءماز قىلدى.  «قازاق ءتىلى دەگەن نە ءوزى؟ جازبا ادەبيەتى بولماعان  ۇلتتا قايداعى ءتىل؟» دەپ تىلدەدى.

      -    قازاقتار تۋرالى مازاق سوزدەرى ينتەرنەتتىڭ ەرمەگىنە اينالدى. «ولار» دەيدى ۆيدەو روليكتىڭ ءبىر تۇسىندا، (ءبىزدى، قازاقتاردى ايتادى)، «بابالارى جابايى، قىدىرىمپاز، كوشەدى دە  جۇرەدى، تۇراقتى مەكەندەرى جوق، قولدارىنداعى اعاشتارىن (دومبىرا) سابالاپ، وزدەرى ايتىپ، وزدەرى ءماز حالىقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى سولار... مادەنيەتتەن جۇرداي» دەپ مىسقىلدادى.

      - قازاقتارعا جاپپاعان جالاسى، ارتپاعان كىناسى جوق. ۇمىتپاسام رەسەيدىڭ پرەزيدەتتىك سايلاۋىنا ءتۇسىپ جاتقان كەزى بولسا كەرەك، قازاقستانداعى ورىستاردىڭ «قيىن» جاعدايىن اشىنا ايتىپ «جاتاقحانالاردا، مادەني ورىنداردا ت.ب. كوپتەگەن جەرلەردە ورىس  ۇلتىنا قىسىم جاسالۋدا. ورىس مۇددەسى قازاقستاندا اياق استى ەتىلىپ جاتىر»، - دەپ بايبالام سالىپ وزەۋرەپ، ەكى يىعىن جۇلىپ جەدى.

     -    ۆ. جيرينوۆسكيي  تەك قانا جالعىز قازاقتارعا ءتيىسىپ وتىرعان جوق.  تارپاڭدىعىن كورسەتىپ، «نوقتاعا» باسىن سۇققىسى كەلمەگەن ۋكرايناعا  قاراتا ايتقان مىنا ءبىر سوزىنە نازار اۋدارماي كورىڭىز. «بالاقايلار، ويىندارىڭ قانعان بولار. بىردەڭەگە ۇرىنىپ قالماي تۇرعاندا تەزىرەك ۇيگە قايتىڭدار. ءالى دە كەش ەمەس، ەركەلىكتەرىڭدى كەشىرەمىز» دەپ سوقتى.

      -    قىرعىزستاندا قىرعىن بولىپ جاتقاندا: «بۇلار ءوز بەتتەرىمەن (ونىڭ ىشىندە بىزدە بارمىز) ەل بولا المايدى دەپ مەن ايتقالى قاشان. كۇنى ەرتەڭ ءبارى دە كەلەدى قىڭسىلاپ. سوعىس ءورتىن ورشىتپەۋ ءۇشىن قىرعىزداردى تەز ارادا رەسەيدىڭ اۆتونومياسى ەتۋىمىز كەرەك» دەپ وزەۋرەدى.

        -  «دەمەك، ولار جەرىن بەرۋگە دايىن. شىندىعىندا، قىرعىزستاندا پايدالى قازبالار عانا ەمەس، باسقا دا نارسەلەر بار... سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋعا بولادى. ەگەر ولار ەشنارسە بەرگىسى كەلمەسە... ىستىق كولدى بەرسىن»، – دەپ مالىمدەدى. ونىڭ سوزىنشە سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە قىرعىزستان پرەزيدەنتتىگىنە كەيبىر ۇمىتكەرلەر الدىن الا رەسەيگە «تۇتاس وبلىستى» بەرەمىن دەپ (ەگەر رەسەي تاراپى بيلىككە كەلۋگە كومەكتەسسە) ۋادە ەتكەن كورىنەدى.

           «يت ۇرەدى، كەرۋەن كوشەدى» دەسەك تە، ونىڭ ايتىپ جۇرگەندەرى جاندى جارالايتىن وتە اۋىر سوزدەر!!! قاراپ تۇرساڭ وعان ءبارىن ايتۋعا قۇقىق بەرىلگەندەي. ال بىزدەن بىرەۋ شىعىپ ايتىپ كورسىنشى تاپ وسىلاي. ۇلت ارازدىعىن قوزدىرۋشى ۇلتشىل، فاشيست،  تەرروريست اتانىپ، قۇيرىعىنا قالجاۋىر بايلانىپ، الدەقاشان «زىندانعا» تاستالعان بولار ەدى. جيرينوۆسكيي بولسا اۋزىنا نە كەلسە سونى وتتاپ، اقپاندا قۇتىرعان ادۋىندى بۋراداي كوبىگى كوككە شاپشىپ ءالى ءجۇر.

            قىرعىزستان پارلامەنتى رف مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى، ۆيسە سپيكەرى، رلدپ كوشباسشىسى ۆلاديمير جيرينوۆسكييدى «نون گراتا» تۇلعاسى دەپ جاريالاپ، ەلدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە ونى رەسپۋبليكا اۋماعىنا كىرگىزبەۋ تۋرالى ماسەلە قويدى. جوعارعى كەڭەش دەپۋتاتتارى ماجىلىستە ۇسىنىستى قولداپ قاۋلى قابىلدادى.

          ايتا كەتەيىك، بۇدان بۇرىن لاتۆيا مەن ۋكراينا دا ۆلاديمير جيرينوۆسكييدى «نون گراتا» تۇلعاسى دەپ جاريالاعان بولاتىن.

       تاريحقا شەگىنىس جاساساق، الاش وردا ارىستارىن تۇگەلدەي قىرعىنعا ۇشىراتىپ، قولدان قاساقانا اشتىق ۇيىمداستىرىپ، قازاق دالاسىن قانعا بوياعان گولوششەكين دە ەبرەي بولاتىن. وسى قىرعىندا قازاق ەلى ءوزىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىنەن ايرىلدى، ياعني التى ميلليون ادامنان، بار جوعى ءبىر ميلليون توعىز ءجۇز مىڭداي ادام قالعان. قازاقستان تاۋەلسىز ەل بولدى دەگەندە، اشۋ-ىزادان جارىلارداي بولىپ قازاقتىڭ كوك بايراعىن وتقا  ورتەگەن مىنا جيرينوۆسكيي دە ەبرەي. وسىلاردىڭ ءبارى كەزدەيسوقتىق بولۋى مۇمكىن بە؟ دەگەن سۇراقتىڭ وز-وزىنەن تۋىنداپ تۇرعانى انىق.

          سونىمەن جيرينوۆسكيي دەگەن كىم؟ ول – يدەياسىن ولەرمەندىكپەن قورعاۋعا بار، كىشى ۇلتتارعا جيىركەنىشىن جاسىرمايتىن «ۇلى حالىقتىڭ ۇلتجاندى» ۇلدارىنىڭ ءبىرى. وعان ديالوگتىڭ، سۇحباتتىڭ شىرقىن بۇزۋ (ارينە، قىزۋ پىكىر-تالاس كەزىندە)، قولىنا تۇسكەن زاتتىڭ كەز كەلگەنىن قارۋ ەتىپ قارسىلاسىن «ىقتىرىپ» الۋ ەرلىكپەن پارا-پار. بۇل سوزىمىزگە دالەلدى الىستان ىزدەپ اۋرەگە ءتۇسۋدىڭ قاجەتى جوق. كۇندەلىكتى رەسەي تەلەارنالارىنداعى وزەكتى پروبلەمالاردى كوتەرگەن تەلەشوۋلاردان، تىكەلەي ەفيرلەردەن جيرينوۆسكييدىڭ ىزالى داۋىسىن، قىشىرلاعان ءتىسىن، قالشىلداعان قولىن، الدەكىمگە كەكتەنگەن جانارىن كورسەڭ جەتىپ جاتىر. گرۋزياعا قاراتا ايتىلعان بوقتىق ارالاس سوزىنە دە «ءتايت» دەگەن ءبىر ادام بولعان  جوق. رەسەي بيلىگى  ءسوزىن قولداعاسىن قونىشىنان باسۋمەن كەلەدى. ايتپەسە، سول جيرينوۆسكييدىڭ ورنىندا وزگە ۇلت وكىلدەرى، ءتىپتى سول ورىس ۇلتىنىڭ وزىنەن-اق بولسىنشى، ولاردىڭ ەش قايسىسىن بۇلاي تايراڭداتىپ قويماعان بولار ەدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى، بۇگىنگى رەسەي بيلىگىنىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعاندار تازا  ورىس ەمەس، ەبرەي لوببيستەرى. مەن بىلەتىن ەجەلگى ورىستاردىڭ مادەنيەتى، ءبىلىمى، اقىل – پاراساتى مەن ادىلەتتىلىگى اسا جوعارى دەڭگەيدە بولاتىن.

        جيرينوۆسكيي –ەيدەلشتەين 6.10.1990 جىلى كگب مەن بايلانىسى بولعانى ءۇشىن لدپسس قاتارىنان شىعارىلعان. رەسەي  پرەزيدەنتتىگىنە ءۇش رەت تالپىنعان ساياساتكەر، رلدپ فراكسياسىنىڭ ءتوراعاسى، دۋما دەپۋتاتى، رەسەي فەدەراسياسى مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى. دەمەك، ونى رەسەيدىڭ رەسمي وكىلى دەۋگە تولىق نەگىز بار. سوندىقتان، ول ويىنا كەلگەنىن ساندىراقتاپ جۇرگەن كوشەدەگى قاڭعىباس ەمەس، كرەمل كوسەمدەرىنىڭ كوكسەگەنىن جەتكىزۋشى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.

        ال، قازاقستاننىڭ سولتۇستىك، شىعىس، باتىس وبلىستارىن رەسەيگە قايتارۋ كەرەك» دەپ سىلتەگەن جازۋشى ە. ليمونوۆ ق ر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسەيگە جولداعان قارسىلىق نوتاسىنا پىسقىرىپ تا قاراماي، ءتىپتى ودان دا اسىپ ءتۇسىپ، قازاق ەلىن مازاق ەتكەندەي جاۋاپ قايتاردى.

        «ۋكراينا تۋرالى ايتا وتىرىپ، ءسوزدىڭ اراسىندا ورىستار نەگىزىن قالاپ جانە سوندا تۇرىپ جاتقان، كسسرو ىدىراعاننان كەيىن قازاق اۋماعىندا قالىپ قويعان رەسەيلىك قالالار رەسەيگە قايتارىلۋعا ءتيىس جانە رەسەيدىڭ ولاردى كەرى تالاپ ەتۋگە قۇقىعى بار دەپ ايتقانىما قازاقستان اشۋلانىپتى. ايتالىق، بۇرىن جايىق (يايك، يايسكيي) قالاشىعى دەپ اتالعان، ايتپاقشى، پۋگاچيەۆ كوتەرىلىسىنىڭ ورتالىعى بولعان ورال (ۋرالسك) قالاسى، سۇمدىق-اي، نەگە ول قازاقستانعا تيەسىلى بولۋى كەرەك؟ نەمەسە اكتيۋبينسك، نەمەسە پەتروپاۆلوۆسك، نەمەسە سەميپالاتينسك، نەمەسە پاۆلودار، نەمەسە ۋست-كامەنوگورسك... بۇلار - ورىس قالالارى. قازاقتاردا قالا مۇلدەم بولماعان، ولاردىڭ مادەنيەتى كوۋيشپەندىلىك».

        9 ءساۋىر 2014  جىلى رەسەي فەدەراسياسى قۇرامىنداعى حاكاسيا پارلامەنتىنىڭ ءتوراعاسى ۆ. شتىگاشيەۆ كازاقستاننىڭ  بەس وبلىسىنا رەسەيدىڭ تاريحى حۇقىعى بار دەپ ارانداتۋشىلىق مالىمدەمە جاسادى. بۇل مالىمدەمە الەمنىڭ كوپتەگەن باق-تارىندا جاريالاندى.

        5 شىلدە 2014 جىلى سەرگەي اكسەنوۆ «سوۆوبودنايا پرەسسا» گازەتى ارقىلى قازاقستان ەلباسىنا جانە ونىڭ حالقىنا «ءوز ەرىكتەرىمىزبەن رەسەيگە قوسىلۋدى، ەگەر ونى جاساماساق، بىزگە دە قىرىم مەن دونباسستىڭ جولىن قۋاسىڭدار» - دەپ اشىقتان اشىق قوقان لوققى جاساعان ۇندەۋىن جاريالادى (فەدەرالنىي ۆىپۋسك «دوبرىي سوۆەت ەلباسى»).

         تۇسىنىكتەمە: سەرگەي اكسەنوۆ، ورىس ساياساتكەرى، قىرىمدى ۋكراينادان ءبولىپ رەسەيگە قوسۋدى ۇيىمداستىرعان، 17.03.2014 ج. باستاپ قىرىم مينيسترلەر كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى. قىرىم كريزيسىن ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن ءپۋتيننىڭ جارلىعىمەن «زا زاسلۋگي پەرەد وتەچەستۆوم» وردەنىمەن ماراپاتتالعان.

       25 شىلدە 2014 جىلى ۋكراينا ءىىم كەڭەسشىسى زوريان شكيرياك رەسەي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ءتوراعاسى گ.زيۋگانوۆتىڭ جانە لدپر ءتوراعاسى ۆ. جيرينوۆسكييدىڭ تەررورلىق ۇيىمداردى قارجىلاندىرعاندارى جانە 2014  جىلدىڭ ماي ايىندا ۋكراينانىڭ 8 وبلىسىن رەسەيدىكى دەپ مالىمدەۋدى ۇسىنعاندارى ءۇشىن، ۇستەرىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعاعاندارىن مالىمدەدى.

        ورىستىڭ تاريحشىسى  ا. ب. شيروكوگرادوۆ «ۋتەرياننىە زەملي روسسيي: وتكولوۆشيەسيا رەسپۋبليكي» اتتى كىتابىندا (ماسكەۋ. «ۆەچە» باسپاسى، 2008 جىل) بىلاي دەپ جازادى. «ەجەلدەن رەسەيگە تيەسىلى، كونە زاماننان رەسەيدىڭ جەرى بولىپ كەلە جاتقان ءبىراز ايماق كسسرو تاراعان كەزدە، وكىنىشكە قاراي، ۋكراينادا، قازاقستاندا، تۇرىكمەنستاندا قالىپ قويىپتى. ا.ب.شيروكوگرادوۆتىڭ دالەلدەۋىنشە، شىعىس قازاقستان مەن سولتۇستىك قازاقستاننىڭ قازىرگى جەرلەرى 1620 جىلدان بەرى قاراي رەسەي جەرى ەكەن. 1620 جىلى بۇل جەرلەردىڭ رەسەيدىكى ەكەنى قۇجات جۇزىندە ايعاقتالىپتى – مىس. ال ونىڭ الدىندا شە؟ ونىڭ الدىنداعى زامانداردا دا بۇل جەرلەر ورىستىكى ەكەن. اۆتور «ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟» دەپ سۇراق قويىپ، وعان جاۋاپتى ءوزى بەرىپ، بۇل جەرلەردى قايتارىپ الۋ كەرەك دەپتى. ءبىراق  قالاي قايتارىپ الۋدىڭ جولىن كورسەتپەگەن. «...بۇل جەرلەر رەسەيگە قايتارىلمايىنشا، ءبىزدىڭ (كوپشە تۇردە، بۇكىل رەسەيلىكتەردىڭ اتىنان سويلەيدى) تىنىش ۇيىقتاي المايتىنىمىز انىق دەپتى».

        وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي رەسەي شوۆينيستەرى قازاق دالاسىنا كوز الارتقانىن ەشقاشان توقتاتقان ەمەس. سوناۋ ءحۇ111 عاسىردىڭ باسىنان باستاپ ورىس پاتشالىعى قازاق جەرىن جاۋلاپ العالى بەرى قازاق حالقىنىڭ ءوز اتا مەكەندەرىن قورعاۋ جولىندا باسقىنشىلارعا قارسى ۇلت ازاتتىق سوعىسى 300 جىل بويى ءبىر ساتكە دە تولاستاعان ەمەس. وسى جولدا سان ميلليونداعان اتا-بابالارىمىزدىڭ قانى توگىلدى. تاۋەلسىز ەل بولعانىمىزعا دا مىنە شيرەك عاسىرعا تاياپ قالىپتى. الاي دا ولار ءالى دە سول شوۆينيستىك پيعىلدارىنان باس تارتپاي كەلەدى. جوعارىدا كورسەتكەندەرىمنەن دە باسقا ورالداعى كازاكتار سالعان لاڭدى، وسكەمەندەگى پۋگاچيەۆتاردىڭ (قازاقستانداعى ورىستاردىڭ كوتەرىلىسىن ۇيىمداستىرۋعا ارەكەتتەنگەن) ىس-ارەكەتىن، كەڭەس وداعىنىڭ ءبىرىنشى جانە سوڭعى پرەزيدەنتى، سوڭعى باس حاتشى م.گورباچيەۆتىڭ قازاقستاننىڭ بەس وبلىسى رەسەيدىكى دەپ كوز الارتقانىن، وسىنى مالدانعان بۇكىلوداقتىق كازاكتار ۇيىمى دەيتىندەردىڭ ورالدا، كوكشەتاۋدا، ەرماكتا (اقسۋ)، پاۆلوداردا، وسكەمەندە، الماتىدا تاعى باسقا دا قالالارىمىزدا نەشە ءتۇرلى ارانداتۋ جيىندارىن وتكىزگەنىن  ەسكە الساق، رەسەيدىڭ شىنىندا دا ۇيىقتاي الماي جۇرگەندەرىنە سەنبەسكە ىلاجىمىز جوق.

        بيىلعى، 2014 جىلدىڭ 9 مامىرى كۇنى قازاقستاننىڭ وبلىس ورتالىقتارى ورال قالاسى (باتىس قازاقستان)  مەن قىزىلجارداعى (سولتۇستىك قازاقستان) ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى  كوشەگە كەڭەس وداعى مەن رەسەيدىڭ جالاۋىن ۇستاپ شىققاندارى جايلى قازاقستاننىڭ قازاق ءتىلدى باسىلىمدارى اشىنا جازدى.

        «شەرۋ مەن، ارانداتۋ ما؟ 9 مامىر كۇنى ورال مەن پەتروپاۆلدا (قىزىلجار م.ق.) بىرەۋلەر شەرۋگە رەسەي مەن كسسرو-نىڭ تۋىن كوتەرىپ شىقتى. شەرۋشىلەر ماشينالارىنا بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ گەربىندەگى وراق پەن بالعانىڭ سۋرەتىن سالىپ، «سسسر. ناشي يدۋت»، «زا ستالينا!»، «سپاسيبو دەدۋ، زا پوبەدۋ» دەگەن ۇراندار جازىپ العان. شەرۋگە 70-تەن استام اۆتوكولىك قاتىسقان.

        شەرۋشىلەر قالانىڭ ورتالىق كوشەسىمەن ءجۇرىپ، «ءبىز ستالين ءۇشىن، ءبىز رەسەي ءۇشىن!» دەپ ۇرانداعان.

        ساياساتتانۋشى ايدوس سىرىم «جەڭىس مەيرامىنىڭ قوعامدى دۇرلىكتىرەتىن، حالىقتىڭ الاڭداتۋشىلىعىن تۋدىراتىن مەرەكەگە اينالىپ بارا جاتقانى – ويلاناتىن نارسە» دەيدى. (ءومىر-اي گازەتى. № 19 (182) 14 مامىر 2014 جىل).

        ءبىر قىزىعى، اۆتور (شيروكوگرادوۆ) ءوز ەڭبەگىندە، ءوزىنىڭ ەجەلگى جەرىن، ءتۇۋ تۇپكى زاماننان بەرى اتا-بابالارى جايلاعان كيەلى قونىستى رەسەيگە بەرىپ قويىپ، قازاقتاردىڭ قالاي تىنىش ۇيىقتاپ جۇرگەندەرى جونىندە ءلام-ميم دەمەپتى...

         جۇڭگو مەن رەسەيلىك عالىمداردىڭ جانە ولاردىڭ باسشىلارىنىڭ وسى سوزدەرىنەن كەيىن (ءبارىبىر تىنىش ۇيىقتاي الماي ءجۇر ەكەنسىڭدەر) بىزدە سىزدەردى بۇرىنعىدان دا بەتەر ۇيىقتامايتىن ەتەيىك.

         ءبىزدىڭ عۇلاما بابامىز ماحمۇد قاشقاريدىڭ 1072-1078 جىلدار اراسىندا سىزىلعان «الەمنىڭ دومالاق كارتاسى» اتتى ەڭبەگى بار. وندا كونە شىعىستىڭ (قازاقتىڭ) شەكاراسى، قالا، جەر-سۋ اتتارى انىق كورسەتىلگەن. تاريحتى تىمىسكىلەگەن ورىس تاريحشىلارىنا، ادەبيەتشىلەرى مەن ساياساتكەرلەرىنە  (شيروكوگرادوۆ، ليمونوۆ، جيرينوۆسكيي، شتىگاشيەۆ، اكسەنوۆ ت.ت.) وسى كارتانى ءبىر قاراپ شىعۋعا كەڭەس بەرەمىن.

         قازاقتىڭ اتامەكەنىن جاۋلاپ، وزدەرىنىڭ اتا جۇرتىنا (قازىق جۇرتقا) قيانات جاساعان پاتشالىق رەسەي مەن كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ (سسسر) جاعدايى بارشامىزعا بەلگىلى. پاتشالىق رەسەي ميلليونداعان جازىقسىز جانداردىڭ باسىن «جالماۋىزداي جالماپ» بارىپ، ءوز قانىنا ءوزى تۇنشىقتى. ال كەڭەس (لەنين) ۇكىمەتىنىڭ بار عۇمىرى  جەتپىس جىلعا دا جەتپەي «اياعى اسپاننان» كەلىپ، جەلكەسى قيىلدى. وسى قىرعىنداردى ۇيىمداستىرعانداردىڭ بارلىعى دەرلىك، ادام سياقتى (ارتىنا ۇرپاق پەن جاقسى اتتارىن قالدىرۋ) ءومىردىڭ قىزىعىن كورە الماي، ازاپتى ءومىر كەشتى، ازاپپەن ءولدى.

         قازاق جەرىن جاۋلايمىن دەپ 200 جىل بويى قازاققا تىنىشتىق بەرمەي جانتالاسقانداردىڭ تاعى ءبىرى جوڭعار بولاتىن. سول جوڭعاردان بۇل كۇندە «جوڭعار جوتالارى» دەگەن اتپەن جالعىز جوتا مەن وسى اتتاس جالعىز كىتاپ قالدى. وزگەنىڭ جەرىنە، اسىرەسە اتا جۇرتقا كوز الارتقانداردىڭ شىعاتىن «شىڭى» وسى. مۇنداي جاعداي، ياعني اتا جۇرتقا قيانات جاساۋ بۇرىندا دا سان رەت بولعان. ءبارىنىڭ دە ارتى وسىلاي اياقتالدى. ءالى دە سولاي اياقتالادى. بۇعان ەشكىمنىڭ كۇمانى بولماسىن.

         قوعامدا، ادامدا تاريحپەن تاربيەلەنەدى. كەمەلدىككە قوعامدا، ادامدا وتكەن تاريحتان تاعلىم الىپ بارىپ جەتەدى. سوندىقتان، قازاقستاننىڭ بارلىق تاريحشىلارى مەن عالىمدارى، مەنىڭ تومەندەگىدەي  كەلتىرگەن دالەلدەرىمدى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ، سارالاپ، ءادىل باعاسىن بەرىپ، بۇگىنگى قازاقتىڭ بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ قازىق جۇرتى، ياعني  قاراشاڭىراعىنىڭ يەسى  ەكەندىگىن الەمگە جاريالاۋى كەرەك.

          ەش قىسىلىپ - قىمسىنۋدىڭ قاجەتى جوق، تاريحتىڭ اتى تاريح، ول بولىپ وتكەن دۇنيەلەر. سوندىقتان دا، تەكتى ەلدىڭ تەكتى ۇرپاعى ەكەندىگىمىزگە ماقتانا وتىرىپ، ورىسقا دا، قىتايعا دا، باسقاعا دا وزدەرىن كىم ەل قىلعانىن ەستەرىنە سالىپ قويعانىمىز ارتىق بولمايدى. ءارقاشاندا «بالا» بولىپ جالتاقتاپ كۇن كەشكەنشە، دانا بولىپ، «ءتايت» دەپ، شىندىقتى ايتىپ، ەسكەرتىپ قويعانىمىز دۇرىس.

           قايران مەنىڭ، «قارعا بويلى قازتۋعان» بابامنىڭ:

           «سالپ-سالپىنشاق اناۋ ءۇش وزەن،

           سالۋلى مەنىڭ وردام قونعان جەر.

جاباعىلى جاس تايلاق،

جارداي اتان بولعان جەر.

جاتىپ قالىپ ءبىر توقتى،

جايىلىپ مىڭ قوي بولعان جەر.

جارلىسى مەن بايى تەڭ،

جابىسى مەن تايى تەڭ،

جارى مەنەن سايى تەڭ،

بوتتاشىعى بۇزاۋداي،

بوز سازانى توقتىداي،

بالىعى تايداي تۋلاعان،

باقاسى قويداي شۋلاعان،

شىرماۋىعى شوككەن تۇيە تاپتىرماس،

بالىعى كولگە جىلقى جاپتىرماس،

باقاسى مەن شايانى،

كەجىدەگى ادامعا،

ءتۇن ۇيقىسىن تاپتىرماس.

قايران مەنىڭ ەدىلىم!

مەن سالمادىم، سەن سالدىڭ.

قايىرلى بولسىن سىزدەرگە،

مەنەن قالعان مىناۋ ەدىل جۇرت!!!..... دەپ، اتا قونىسىنىڭ ءوزىن جاتقا قايىرلى ەت دەپ تىلەگەن ۇلى بابالاردىڭ ۇرپاعى ەكەندىگىمىزدى ەسكەرتەمىن.

           ەكىنشىدەن، مەن مىناۋ سولجەنيسىن، جيرينوۆسكيي، دۋگين، شيروكوگرادوۆ، ليمونوۆ، پۋگاچيەۆ، شتىگاشيەۆ، اكسەنوۆتار سياقتى سەندەردىڭ ەلدەرىڭە ەش جاماندىق تىلەمەيمىن. وزگە ەلدىڭ ارى مەن نامىسىنا ءتيىسىپ، جاماندىق تىلەۋ، تامىرى تاياز ەلدىڭ «ەسسىز ۇلاندارىنىڭ» ىس-ارەكەتى بولماق. مەن سەندەر سياقتى ونداعان، جۇزدەگەن كىتاپ جازعان تاريحشى-عالىمدا، ساياساتكەر دە ەمەسپىن. بار-جوعى قاراپايىم قازاقتىڭ قارا  بالاسىمىن. ماماندىعىم زاڭگەر. مەنىڭ سەندەردەن ايىرماشىلىعىم، ادام اتا مەن اۋا انانىڭ قاراشاڭىراعى قاز ادايدىڭ ۇرپاعىمىن. مىنا ەڭبەك ادام اتا تاريحىنىڭ تەك قانا قازاقتا ساقتالا الاتىندىعىنىڭ ايداي ايعاعى بولماق. سوندىقتان مەن سەندەردىڭ بارلىقتارىڭدى الەم تاريحىنان ءبىلىم سايىسىنا شاقىرامىن. مىقتى بولساڭدار، مەن كەلتىرگەن تاريحي دەرەكتەردى تەرىسكە شىعارىپ كورىڭدەر. ال، شىعارا الماساڭدار، مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى... بۇنداي جاعداي ادام-ادام بولعالى 70 000  جىل ىشىندە سان رەت بولعان. بارىندە دە بۇكىل الەم ەلدەرى قاز اعالارىنا (قازاققا) قايتا ورالىپ وتىرعان. قازاقتىڭ «ات اينالىپ، قازىعىن تابار، ەر اينالىپ ەلىن تابار» دەگەن ماقالى سودان قالعان.

      «ەلدىڭ اتىن ەرى شىعارار». بۇل ەڭبەكتىڭ ءون بويىندا الەم ەلدەرىنە كوسەمسوز ارناپ، ءوز ەلىنىڭ (ۇلتىنىڭ) مادەنيەتىن اسقاقتاتىپ،  الەم ەلدەرىن ورگە سۇيرەگەندەردىڭ دە،  كەرىسىنشە جاساعانداردىڭ دا ۇلتى جانە ولاردىڭ قاي ەلدىڭ (مەملەكەتتىڭ) وكىلدەرى ەكەندىگى ايرىقشا اتالاتىن بولادى.

      «ەي، ادامدار! نەگىزىندە، ءبىز سەندەردى ءبىر ەر جانە ءبىر ايەلدەن جاراتتىق، ءارى سەندەردى بىر-بىرلەرىڭدى تانىپ، بىلۋلەرىڭ ءۇشىن حالىقتار مەن رۋلار ەتىپ جاسادىق» (قۇران كاريم. ءال-حۋجۋرات سۇرەسى. 13 ايات). ءتاپسىر: اسا ۇلى اللاھ ادام بالاسىنىڭ شىعۋ تەگى، ءتۇبى ءبىر ەكەندىگىن بايان ەتتى. بۇكىل ادامزات ادام اتا، وعان اللاھتىڭ سالەمى بولسىن جانە حاۋا انادان تارايدى. اللاھ ولاردان كوپ ادامدار تاراتىپ، ولاردى بىر-بىرلەرىن تانۋى ءۇشىن ۇلكەن حالىقتار، سونداي-اق كىشىگىرىم رۋ-تايپالار تۇرىندە بۇكىل جەر بەتىنە جايدى. سوندىقتان ءاربىر ادام ءوزىنىڭ شىققان تەگىن، ەلىن ءبىلۋى قاجەت. الايدا اللاھتىڭ الدىندا ادامداردىڭ ەڭ ءقادىرلىسى – بارلىق جاعدايدا تەك اسا ۇلى اللاھقا بويسۇنىپ، كۇنالاردان ساقتانعان ىزگىلەرى. ا.سادي. بۇل اياتتا ناسىلشىلدىككە دە، ۇلتسىزدىققا دا تىيىم سالىنعان. قار: ءال-مانسي.

      «(ەي، مۇحاممەد!) ءبىز ساعان كىتاپتى (قۇراندى) اقيقاتپەن، وزىنەن الدىڭعى كىتاپتاردى راستاۋشى ءارى ولارعا كۋالىك ەتۋشى رەتىندە تۇسىردىك. ەندى ولاردىڭ ارالارىنا اللاھتىڭ تۇسىرگەنىمەن ۇكىم ەت. وزىڭە كەلگەن اقيقاتتان اۋىتقىپ، ولاردىڭ كوڭىل قۇمارلىعىنا ەرمە. سەندەردەن ءاربىر (ۇممەت) شاريعات پەن جول بەلگىلەدىك، اللاھ قالاعاندا، سەندەردى ءبىر ۇممەت ەتەر ەدى. ءبىراق ول سەندەردى ءوزىنىڭ بەرگەن نارسەلەرىندە سىناماقشى. سوندىقتان قايىرلى ىستەردە الدىندا بولۋعا ۇمتىلىڭدار (جاقسىلىقتارعا جارىسىڭدار)! بارلىعىڭ اللاقا قايتاسىڭدار. سوندا ول سەندەردىڭ قايشىلىققا تۇسكەن نارسەلەرىڭنىڭ حابارىن بەرەدى» (ءال-مايدا سۇرەسى. 48 ايات).

      ءتاپسىر: ۇلى جاراتۋشى - اللاھ بولەك-بولەك ۇلت (حالىق)، رۋ بولۋدى، ولارعا ءارتۇرلى دىندە بولۋدى جانە ىزگى ىستەر (جاقسىلىق) جاساۋدا بىر-بىرىمەن جارىسۋدى مىندەتتەپ وتىر.

      بۇنداي سايىستار ءارتۇرلى الەم ەلدەرى مەن ۇلتتارى اراسىندا ۇنەمى بولىپ كەلەدى. ولار ادامزاتتى باقىتقا جەتكىزۋ جولىندا سايىسقا ءتۇسىپ، بىرىنەن-بىرى مادەنيەتتەرىن (جاقسىلىقتارىن) اسىرىپ، ونى وزگەلەرمەن مويىنداتۋعا تىرىسقان. ولاردى (وسىنداي ىزگى جاقسىلىقتاردى ۇيىمداستىرۋشىلاردى) حالىق  پايعامبار، ءپىر، دانا، دانىشپان، اۋليە، قاعان، عالىم، ەرجۇرەك باتىر دەپ اسپەتتەگەن. ونداي سايىستار (جارىستار) كۇنى بۇگىندە دە ءجۇرىپ جاتىر. مىسالى، ءتورت جىلدا ءبىر وتەتىن وليمپيادا سپورتتىق جارىستارى، عىلىم، ءبىلىم، ونەر، ءان، بي، مۋزىكا سايىستارى ت.ت. وسىلاردىڭ قاتارىنا جاتادى.

     «برازيليا ەلىندەگى سان-پاۋلۋ قالاسىنىڭ ءبىر كولەمدى كوشە تۇيىعىندا   حالىقتى توپىرلاتىپ، ءبىر جارىس وتكىزىپ جاتىر ەكەن. بىلدىك. بىلسەك، بۇل ايەل زاتىنىڭ تولىق ومىراۋى مەن كوتەرىڭكى قۇيرىعىنا ساي ءوتىپ جاتقان بايقاۋ ەكەن. وتكىزىپ جۇرگەندەر برازيلياداعى الەم چەمپيوناتىنا قاتىسى بار جاندار. بايقاۋ شارتى بەلگىلى. جۇلدەسى شە؟ كەۋدەسى تولىق، ەكى ومىراۋى العا اتىلىپ تۇرعان ايەل زاتىنىڭ ۇزدىگىنە پەلە اتىنداعى جۇلدە تاعايىندالىپتى. جۇلدەسى سول ومىراۋعا پەلەنىڭ سۋرەتىن جابىستىرىپ بەرۋ. ال قۇيرىق بايقاۋىندا وزعان حانىمنىڭ قايقاڭداعان قۇيرىعىنا مارادونانىڭ سۋرەتىن جەلىمدەپ بەرەدى» (ن.ءجۇنىسباي ۇلى «پەلە جۇلدەسى - كەۋدەگە، مارادونا جۇلدەسى – قۇيرىققا...» جاس الاش گازەتى. №56. 15. 07. 2014 جىل).

      «تەنتەك شوقپار جينايدى» دەپ قازاق ماقالىندا ايتىلعانداي قارۋ-جاراق شىعارۋدان دا جارىسىپ كەلەدى. ال اقيقاتىندا، جارىستىڭ كوكەسى قارۋ-جاراق جاساۋ مەن وزگە ەلدىڭ جەرىن جاۋلاپ الۋ ەمەس، ول ۇلى اتالارىمىزدىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىن ءبىلىپ، سولارعا ۇقساپ باعۋ، سولاردى ماقتان تۇتۋ، سولاردىڭ ۇلگىلى ىستەرىن جالعاستىرىپ، جىبەرگەن كەمشىلىكتەرىن دە ءبىلىپ، ونداي جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ، ياعني ادامزاتتى باقىتتى عۇمىر كەشۋگە جەتكىزۋ.

      27.08.2014 جىلى رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين، بەلورۋس پرەزيدەنتى  ا.لۋكاشەنكو، ۋكراينا پرەزيدەنتى پ.پوروشەنكو جانە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازاربايەۆتارمەن مينسك قالاسىنداعى كەزدەسۋ كەزىندە «قازاقستان دەگەن مەملەكەت تاريحتا  بولىپ كورگەن ەمەس»، - دەپ مالىمدەدى.

     «31 تامىز 2014 جىل. نازاربايەۆ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە ءقاۋىپ تونسە  ەۆرووداقتان شىعاتىنىن مالىمدەدى.

     «قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە ءقاۋىپ ءتونىپ، قۇقىعى شەكتەلەتىن بولسا، وندا ءبىز ەكونوميكالىق ەۆرووداقتان شىعاتىن بولامىز» دەپ مالىمدەدى قازاقستان پرەزيدەنتى نۋرسۋلتان نازاربايەۆ «حابار» تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا (سايت تengrinews.kz).

     «ەگەر كەلىسىمدەگى ەرەجە ساقتالمايتىن بولسا، قازاقستان ەكونوميكالىق ەۆرووداقتان شىعادى، ونى مەن بۇرىندا ايتقان بولاتىنمىن، تاعى دا قايتالايمىن» دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.

     ونىڭ مالىمدەۋىنشە، قازاقستان  مەملەكەتتەر تاۋەلسىزدىگىنە قول سۇعاتىن ۇيىمعا مۇشە بولا المايدى. «ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز – ءبىزدىڭ ەڭ اسىل قۇندىلىعىمىز. بۇل ءۇشىن ۇلى اتالارىمىز قانىن توككەن. ءبىز ونى ەشكىمگە ەشقاشان بەرمەيمىز. تاۋەلسىزدىگىمىزدى قورعاۋ جولىندا ءبارىن جاسايتىن بولامىز»، - دەپ مالىمدەدى قازاق پرەزيدەنتى.

     29 تامىز 2014 جىلى ۆلاديمير پۋتين «سەليگەر» جاستار فورۋمىندا، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ – ەرەكشە ادام، سەبەبى ول جوق جەردەن، جاڭا مەملەكەت قۇردى» دەپ مالىمدەدى. وسىنىڭ ارتىن الا ورىستىڭ لدپر پارتياسىنىڭ باسشىسى ۆلاديمير جيرينوۆسكيي «ۋكراينادان كەيىن قازاقستاننىڭ جەرىنە قول سالاتىن بولامىز» دەپ مالىمدەدى. دەرەككوز: نوۆوستي Facenews  - http://www.facenews.ua/news/2014/246850/.

      مەنىڭ مىناۋ ەڭبەگىمدى رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتيننىڭ «قازاقتا ەشقاشان مەملەكەت بولىپ كورگەن جوق» دەگەن مالىمدەمەسىنە جاۋاپ رەتىندە ۇسىنامىن.

      تاريح تاعلىمى: ءاربىر ادام بالاسى ءوز ساناسىنىڭ، ياعني اقىلى مەن ءبىلىمىنىڭ جەتكەن جەرىنىڭ «قوناعى» بولماق.

         «قازاق حالقىنىڭ تاريحى جونىندە ءبىرشاما كوپ جازىلدى: دەپ جازادى مۇحامەدجان تىنىشبايەۆ «قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ماتەريالدار» اتتى كىتابىندا، الايدا، ولار ءار ءتۇرلى دەرەكتەردەن قازاقتار جونىندە، ونى ءارقيلى كەزدەردە ءارتۇرلى تۇركى-مونعول تايپالارى كەلىپ قوسىلعان نەگىزگى تايپا دەپ ۇعىنىپ، تەك «قازاق» دەگەن ءسوزدى عانا ىزدەستىردى: ءبىراق سول ورايدا ەشكىم دە قازىرگى قازاق رۋلارىنىڭ قايسىسى بۇرىنعى «قازاقتاردىڭ» ءۇرىم-بۇتاعى بولىپ تابىلادى دەگەن ماسەلەنى انىقتاۋ كەرەكتىگىن بىلمەدى جانە اينالىسقان دا جوق. قازاقتاردىڭ قازىرگى رۋ قۇرامىن تالداي وتىرىپ، جەكە رۋلاردىڭ ءاربىر رۋىنىڭ شەجىرەسىن الدىن-الا بىلمەي، سونداي-اق ونىڭ قاي كەزدەردە كىمدەرمەن ارالاسقانىن انىقتاپ الماي، قازاق حالقىنىڭ تاريحي تاعدىرىنىڭ جالپى ءبىتىمىن ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. وسى رەتتە ءبىز جەكە رۋلاردىڭ شەجىرەسىن رەت-رەتىمەن قىسقاشا ايتىپ وتكەندى ءجون كوردىك.

          قازاقتار ءۇش جۇزدەن: ۇلى، ورتا جانە كىشى جۇزدەن تۇرادى.

          ۇلى جۇزگە: 1.ءۇيسىن (دۋلات، البان، سۋان، ءسارىۇيسىن، شاپىراشتى، وشاقتى، ىستى، سىرگەلى)، 2. جالايىر، 3. قاڭلى، شانىشقىلى جاتادى.

           ورتا ءجۇزدى: 1. ارعىن، 2. نايمان، 3. قىپشاق، 4. قوڭىرات، 5. كەرەي، 6. ۋاق قۇرايدى.

            كىشى ءجۇزدى – ءۇش توپتان تۇراتىن الشىندار قۇرايدى.

1. ءالىم ۇلى ( ءالىم، شومەكەي جانە كەتە).
2. جەتىرۋ (تابىن، تاما، جاعالبايلى، تىلەۋ، كەردەرى، كەرەيىت جانە رامادان).
3.    باي ۇلى (اداي، بەرىش، التىن - جاپپاس، ەسەنتەمىر، تاز، بايباقتى، تانا، ماسقار، الاشا، قىزىلقۇرت، شەركەش جانە ىسىق).  (تاشكەنت قالاسى، 1925. 6 بەت).

          «قازاق ءبىر دەگەن ەل ەدىك،

          قايىرلى حالىق اتانعان.

          ءوسىپ ونگەن قاتاردان:

          ءۇيسىن، ارعىن، الشىن دەپ،

          ءۇش ءجۇز بولىپ اتانعان» (قاشاعان «بەس عاسىر جىرلايدى». الماتى، 1989. 101 بەت).

          «اتاسى الىس بولعانمەن

          جاميعي قازاق ءبىر تۋعان» (بازار جىراۋ. (1842-1911).

          «رۋ شەجىرەسىن ءبىلۋ – ساحارا توسىندە كوشىپ-قونعان قازاقتار ءۇشىن ومىرلىك قاجەتتىلىك. قازاق حالقىنىڭ رۋ-تايپالىق، جۇزدىك-قاۋىمداستىق ءبىرتۇتاس ءبىتىمى عاسىرلار بويى «بۇكىل قازاق – ءبىر اتانىڭ ۇرپاعى، ءبىر تامىردىڭ بۇتاعى» دەگەن ۇستانىم بويىنشا وسىپ-وركەندەپ وتىرعان»  (قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباي).

        قازىرگى بۇتكىل دۇنيە ءجۇزى حالىقتارى تاريحىندا قولدانىستا جۇرگەن اريي حالقى، ارييشىلەر (ارابتار، پارسىلار، ياعني وزدەرىن ارىستارمىز (ارييلەرمىز) دەپ اتايتىن حالىقتاردىڭ ءبارى) دەگەنىمىز قازاقتىڭ  ار، ارىس دەگەن سوزىنەن شىققان. ماعىناسى ارىن (ار-يمان، اتامەكەن، وتباسىن) قورعاي بىلەتىن ارلى ۇل، تەكتى ۇرپاق بولىپ تابىلادى. «ارىستاي ۇل مەن قىز بەرسىن» (باتا).

       بۇگىنگى قازاق حالقىنىڭ بىرەسە قازان (قاز مانننىڭ اتاسى)، بىرەسە قازار (قازاق اردىڭ اتاسى)، بىرەسە قازاق (قازاق اقيقاتتىڭ (شىندىقتىڭ) اتاسى جانە تاعى ءبىر ماعىناسى قازاق الەم ەلدەرىنىڭ اعاسى) اتانىپ جۇرگەنىنىڭ سىرى وسى. ەسكە ۇستا!  اقيقات پەن اعانىڭ  ءسوز ءتۇبىرى (ءوز ءتۇبى)  «اق» بولاتىنى وسىدان.

       قازاقتاردىڭ قازىرگى ءۇش ءجۇز اتالىپ جۇرگەن ءۇش بالاسىنىڭ اتتارىنىڭ اقارىس، جانارىس، بەكارىس دەپ، ادايدىڭ سەگىز نەمەرەسىن سەگىز ارىس اداي دەپ قويىلۋى دا وسىدان شىققان. سان مىڭداعان جىلداردان بەرى قانداي ما قيىن جاعدايلار بولىپ «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلسە دە» قازاقتىڭ وشاعىنىڭ  وتىن وشىرمەي كەلە جاتقان وسى ءۇش ارىس، سەگىز اتالعان ارلى ۇلدارى بولىپ تابىلادى.

       سوندا قازاقتىڭ «باتىر» دەگەن ءسوزىنىڭ بالاماسى رەتىندە قولدانىلاتىن «ەر» دەگەن ءسوزىمىز  «ار» سوزىنەن كەيىن دۇنيەگە كەلگەن. ارينە، سولاي. ەر بولۋىڭ ءۇشىن قورعايتىن ارىڭ بولۋى ءتيىستى ەمەس پە؟

ارىڭدى قورعاي بىلگەنىڭ ءۇشىن دە سەنى «ەر-ازامات»، «باتىر» دەپ اسپەتتەيدى ەمەس پە؟ بۇل ءسوز بۇگىنگى تاڭدا «ەر»، «سەر»، «حەر»، «گەرر» بولىپ بۇكىل الەم ەلدەرىندە قولدانىستا ءجۇر. بارىنىڭدە ماعىناسى بىردەي،  «ەر، ازامات» دەگەندى بىلدىرەدى.

       انتروپولوگ-عالىم، اكادەميك ورازاق يسماعۇلوۆ ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان ەكى مىڭ جىل، ءتىپتى وداندا ارعى زامانداردا قازىرگى قازاق جەرىندە، كاسپيي مەن قاراتەڭىز دالالارىندا قازىرگى قازاق اتالىپ جۇرگەن رۋ، تايپالاردىڭ اتا-بابالارىنىڭ ءومىر كەشكەندەرىن بۇلتارتپاس ايعاقتارمەن دالەلدەپ شىققانىن جاريالادى.

       قازىرگى بۇكىل الەم، ونىڭ ىشىندە قازاق عالىمدارى مەن تاريحشىلارىنىڭ باستى قاتەلىگى بۇگىنگى تاڭداعى 105، ەرتەرەكتە التى تاقتا اراپ جانە باسقالارى قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا بولعان كەزدە 125 تاڭبالى ءبىرتۇتاس قازاقتى (ءار تاڭبالى  اتا، رۋ، ەل كەزىندە ءبىر-بىر ۇلى قاعاناتتى قۇراعان) ءبولىپ-بولىپ، جەكە-جەكە زەرتتەۋى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى تاڭدا تۇركى ەلدەرى اتالىپ جۇرگەن 49 مەملەكەتتە، ءتىپتى باسقالارى دا وسى باعىتپەن كەتە بەرسەك، شىندىقتىڭ تۇبىنە ءتىپتى دە جەتە المايمىز. «تەگىن بىلمەگەن تەكسىز»، «جەتى اتاسىن بىلمەگەن جەتەسىز» دەپ اتا-بابالارىمىز ايتقانداي شىققان تەگىمىزدى ۇمىتىپ بولەكتەنگەن سايىن شىندىقتىڭ اۋىلىنان الشاقتاي بەرەتىن بولامىز.

       2010 جىلى الماتىداعى «تاڭبالى» باسپاسىنان جارىق كورگەن «شىڭعىس حاننىڭ تەگى اداي» اتتى تاريحي-زەرتتەۋ ەڭبەگىمدە ءوزى دە، ۇرپاقتارى دا بۇكىل الەمگە پاتشا بولىپ تارالعان شىڭعىس حاننىڭ قازاقتىڭ اداي تايپاسىنان ەكەنىن جازعانمىن. سەبەبى، سول كەزەڭدەگى بولىپ وتكەن وقيعالارعا زەر سالىپ سارالاپ، تاريحتى بۇرمالاماي ءادىل باعاسىن بەرگەن ادامعا بۇل جاعداي انىق كورىنەدى. كازىرگى وزدەرىن اداي تايپاسىنان، اداي ۇرپاعىمىن دەپ جۇرگەن حالىقتىڭ ءىزى سوناۋ ۇلان-عايىر قازاق دالاسىندا، تۇركى الەمىندە، بۇتكىل دۇنيە جۇزىندە سايراپ جاتىر. سەبەبى، بەلگىلى ءبىر جەردىڭ، ءوڭىردىڭ بەلگىلى ءبىر ەلگە قاتىستىلىعىن ەشكانداي داۋ-دامايعا جىبەرمەي ايعاقتايتىن دەرەك كوزى-سول جەردىڭ توپونوميكالىق اتاۋلارى، سول ەلدەردىڭ عيماراتتارىنداعى جانە قورىمدارىنداعى ءبايىت باسىنا قويىلعان رۋلىق تاڭبالارى. مىسالى، ۇلى قاعان شىڭعىسحاننىڭ دا، ودان كەيىنگى بەس ءجۇز جىلعا جۋىق بۇكىل ەۆروپا مەن ازياعا بيلىگىن جۇرگىزگەن وسمان يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاعاندار دا، سول يمپەريانىڭ بيلىگىندە بولعاندار قازاقتىڭ اداي رۋى. وعان شىڭعىسحاننىڭ تۋعان جەرىندەگى اۆارگاداداعى ەسكەرتكىش تاستاعى ادايدىڭ «ءتىل» تاڭباسى، ال وسمان يمپەرياسىنىڭ حان سارايىنىڭ قاقپاسىنداعى ادايدىڭ «جەبە» تاڭباسى كۋا.

           ادايلار ادام اتانىڭ، جەر بەتىندەگى ەڭ العاشقى مەملەكەت قازاقتىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ يەسى جانە وسى ەلدەردى بيلەگەن بيلەۋشىلەردىڭ، ياعني  وسى حانداردىڭ ءتول جۇرتى بولىپ تابىلادى. ول جونىندە «ءبىرىنشى كىتاپتا» ايتقانبىز، سوندىقتان ونىڭ ءبارىن قايتالاپ جاتپاي تەك قانا قىسقاشا قورىتىندىسىن بەرەمىز:

      - بارشامىزعا بەلگىلى جەر بەتىندەگى بۇكىل ادامزات بالاسى اللاتاعالانىڭ العاشقى جاراتقان سانالى تىرشىلىك يەسىن  «ادام» جانە «مان» دەپ تەك قانا ەكى ەسىممەن اتايدى. ادام اتامىزدىڭ اتىن (قاراشاڭىراعىن) اداي ۇستاپ وتىرسا، مان اتامىزدىڭ اتىن مانقىستاۋ ۇستاپ وتىر.

      - مان – «ما» دەگەن  ءبىرىنشى بۋىنعا - «ان» جالعاۋلىعى قوسىلعان تازا قازاق ءسوزى. سوندا «مان» اتامىزدىڭ اتى دا، ونىڭ ەكىنشى بۋىنى «ان»-عا «ا» ءارىبىن جالعاساق «انا» بولىپ شىعادى. شەجىرەدەگى «ايەل ەر ادامنىڭ قابىرعاسىنان» جارالىپتى دەلىنەتىنىندەي، انا ءسوزى مان اتامىزدىڭ ەسىمىنىڭ ىشىنەن شىعىپ تۇر.  بۇل تۇجىرىمنىڭ دۇرىستىعىن ايعاقتايتىن باستى دەرەكتەردىڭ ءبىرى، اتام قازاقتىڭ "كەڭەسەتىن قابىرعاسى" مەن ەت تارتقاندا قابىرعانى ايەلدەرگە تارتىپ «سەندەر ءبىزدىڭ قابىرعامىزدان» جاراتىلعانسىڭدار دەپ يشارالايتىندارىنىڭ سىرى وسى.  ەندى وسىنىڭ ۇستىنە مان ەسىمىنىڭ باسىندا تۇرعان «م» دىبىسىنىڭ، ادام دەگەنىمىزدەگى سوڭعى دىبىس ەكەنىن قوسىڭىز. دەمەك، مان اتا - ادام اتا ۇرپاقتارىنىڭ جالعاسى.

      -  ادام - تازا قازاق ءسوزى. بۇل ءسوز ەجەلگى قازاقتار اراسىندا دۇنيەگە كەلگەن. سوناۋ ادام اتا مەن اۋا انادان باستاپ، ولاردىڭ بۇتكىل ۇرپاقتارىندا ادام دەپ ايتىپ كەلە جاتقان قازاقتار بولىپ تابىلادى. وزگە ەلدەر ادام دەپ، تەك قانا ادام اتانى ايتادى. اتا (ادا) ءسوزى ءوزىمىزدىڭ اكەمىزدەن باستاپ، ادام اتاعا دەيىنگى  بۇكىل اتا - بابالارىمىزدى بىلدىرەدى دە، وعان «م» ءارپىن قوسقان كەزدە «اتام مەنىڭ» دەگەندى بىلدىرەدى. قازاقتىڭ انا تىلىندە قاي سوزگە «م» ءارپىن قوسساڭ دا مەنىكى دەگەن ماعىنا بەرەدى. مىسالى: اتام – مەنىڭ اتام، اجەم، اعام، اپام، ءىنىم، باۋىرىم، بالام، دالام، قالام، اياعىم، قولىم،  انا ءتىلىم ت. ت. ب.  وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى.

     -  ال «م»ء-نىڭ ورنىن «ي» دىبىسىمەن اۋىستىرعان  كەزدە «اداي» بولىپ، اتالار، ياعني ادامدار دەگەن كوپشە ماعىنا بەرەدى. بۇنىڭ دالەلى، قازاق تا، كۇنى بۇگىندە دە «ادايلاساڭ دا تاۋسىلمايدى» دەپ وتە كوپ دەگەن ماعىنا دا، ال اتا، ادا ءبىر ادام، ازايۋ، تاۋسىلۋ دەگەن ماعىنا دا قولدانىلادى. مىسالى، «نايمانمەن جاپسارلاس جۇرەتىن جامۇقا دا ەل-جۇرتىنان ادا بولىپ، بەس جولداسىمەن بىرگە قاڭعىپ ءجۇرىپ، تاڭلى تاۋىن پانالايدى» (137 بەت)، «قاتالدىقپەن ادا (جوق) ەتىپ»، «بيلەگەن ەلدەن ادا ەتىپ (ايىرىپ)» (65 بەت)، «ادا بولسام جيھاننان» (99 بەت) (موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى). مۇنىڭ ماعىناسى: اداي – كوپ ادام، ادا بولۋ – جالعىز قالعانشا ازايۋ، نەمەسە كەز-كەلگەن زاتتىڭ تاۋسىلۋى (تۇگەسىلۋى، ءبىتۋى) ب