بەكماحانوۆ ەرمۇحان بەكماحان ۇلى 1915 جىلى پاۆلودار وبلىسىنىڭ باياناۋىل اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدى. ونىڭ جالعىز اعاسى 1930 جىلى قايتىس بولدى، ال ونىڭ اپكەسى اناسىمەن بىرگە 1933 جىلى اشتىقتان قايتىس بولدى. ەرمۇحان ابىلاي حاننىڭ ۇلى ءۋاليدىڭ ۇرپاعى بولدى. ۆورونەج پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن قازاق كسر ءبىلىم مينيسترلىگى جانىنداعى پەداگوگيكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، 1946-1947 جج. قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح، ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەت اتقاردى. ونىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ كوپشىلىگى قازاقستاننىڭ XVIII جانە XIX عاسىرلاردا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋ پروبلەمالارىنا، سونداي-اق قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋ ماسەلەسىنە ارنالعان. ونىڭ كەيبىر زەرتتەۋلەرى قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ تاريحىنا دا قاتىستى. ەرمۇحان بەكماحانوۆ قازاقتىڭ ەڭ ءبىرىنشى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى. ول كەڭەسارى قاسىموۆتىڭ قوزعالىسى تۋرالى وبەكتيۆتى تۇردە زەرتەپ، جازعان العاشقى تاريحشى-عالىم ەدى. سول ءۇشىن بەكماحانوۆ ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن ساياساتىنىڭ قۇربانى بولدى.

1941 جىلدىڭ كۇزىندە الماتىعا كەڭەس ورىس تانىمال تاريحشىلار توبى كوشىرىلدى. ولاردىڭ ىشىندە كەڭەس وداعىنىڭ عىلىم اكادەميانىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى پانكراتوۆا، پروفەسسورلار ن. درۋجينين، ا.كۋچكين، م. ۆياتكين جانە باسقالار بولدى. ولاردىڭ بەسەۋى پانكراتوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن جەرگىلىكتى عالىمدارمەن بىرگە قازاق كسر-نىڭ تاريحى تۋرالى كىتابىن دايىنداۋعا نيەت ءبىلدىردى. بۇل كىتاپ رەسپۋبليكالىق حالىقتىق كوميسسارياتىنىڭ جوسپارلارىندا بولدى. سول كەزدە ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتكەرى ەرمۇحان بەكماحانوۆ بۇل يدەيانى قولداپ، مۇمكىندىگىنشە، ءوز ۇلەسىن قوسۋعا تىرىستى. بۇل عالىمداردىڭ  ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە «قازاق كسر-نىڭ تاريحى» اتتى كىتاپ جارىق كوردى. ەرمۇحان بەكماحانوۆ وسى كىتاپتىڭ 4ء-شى تاراۋىن كەنەسارى قاسىموۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى تۋرالى جازدى. بۇل جۇمىس تاريحشىلاردان جوعارى باعالانىپ، ءتىپتى ستالين سىيلىعىنا ۇسىنىلدى. سول جىلى بەكماحانوۆ وسى تاقىرىپ بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاسياسىن قورعادى.

سوعىس جىلدارىندا ە.ب. بەكماحانوۆ تانىمال تاريحشى پانكراتوۆامەن بىرگە 1943 جىلى جارىق كورگەن «قازاق كسر-نىڭ تاريحى» تۋرالى ەڭبەكتى جازدى. بۇل كىتاپ كسرو-داعى ۇلتتىق تاريح بويىنشا العاشقى ىرگەلى عىلىمي جۇمىس بولدى. سونىمەن قاتار، ول ءوز بەتىنشە «قازاقستان XIX عاسىردىڭ 20-شى جانە 40-شى جىلدارىندا» باسقا ەڭبەكتى جازۋعا جۇمىس ىستەدى. 1946 جىلى ول كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي كەڭەسىندە قورعاۋ ءۇشىن وسى جۇمىستاردى ۇسىندى جانە 1947 جىلى ونى جەكە كىتاپ-مونوگرافيا شىعاردى. بۇل جۇمىس رەسەيدىڭ وتارلاۋ كەزەڭدەرىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە قازاقستانداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارعا ارنالدى. بۇل زەرتتەۋلەردە بەكماحانوۆ العاش رەت پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستە قارسىلىعىن تانىتتى، كەڭەستىك رەسمي يدەولوگياعا قاراماستان كەنەسارى قاسىموۆتى بەكماحانوۆ قازاق ۇلت-ازاتتىق قارۋلى كوتەرىلىستەردىڭ شەبەرى رەتىندە ۇلتتىق كوشباسشى رەتىندە كورسەتتى.

كوپ ۇزاماي، ونىڭ عىلىمي ەڭبەگىنە كسرو عا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ا.ي. ياكوۆليەۆ قازاق فەودالدىق قوعامدى مەن حاندىق بيلىكتى جانە قازاق ۇلتشىلدىقتى دارىپتەيتىن دەپ تەرىس باعا بەردى. پانكراتوۆا ەرماحانوۆتى قولداپ، بىردەن ياكوۆليەۆكە جاۋاپ بەردى. كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح ينستيتۋتىندا ارنايى كەزدەسۋ وتكىزدى. سونداي-اق الماتىدان كەلگەن وكىلى ايداروۆا قاتىستى. ايداروۆا بەكماحانوۆتىڭ جۇمىسىنا قارسى شىقتى. ونىڭ سوزىنەن ءۇزىندى كەلتىرەيىن: «... كەڭەسارى جانە ونىڭ قىزمەتى فەودالدىق مونارحيالىق ۇلتشىلدىقتىڭ سيمۆولى، ونىڭ جالپىۇلتتىق سيپاتى جوق، سوندىقتان كەنەسارى قوزعالىسىن ۇلتتىق-ازاتتىق پروگرەسسيۆتى قوزعالىس رەتىندە باعالاعان اۆتور (بەكماحانوۆ) ءىس جۇزىندە بۋرجۋازيالىق اعىمدى ناسيحاتتاپ وتىر». بەكماحانوۆتى، اتاپ ايتقاندا، درۋجينين، ۆياتكين سياقتى تانىمال كەڭەس ورىس تاريحشىلارى قورعاۋعا تىرىستى. ولاردىڭ بارلىعى وسى جۇمىستىڭ عىلىمي مەن تاريحي قۇندىلىعى تۋرالى ايتتى. 1946 جىلى بەكماحانوۆ ءوزىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرىپ، ونى كسرو عا عىلىم كەڭەسىنە ۇسىنادى. سول جىلى ول «قازاقستان 19-عاسىردىڭ 20-40-شى جىلدارىندا» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاسياسىن قورعاپ، سولاردىڭ ءبىرى كەنەسارى قاسىموۆقا ارنالدى. ۋاقىت وتە كەلە وسى كىتاپتى تالقىلاعان داۋ-داماي توقتاتىلعان جوق. 1948 جىلى الماتى قالاسىندا قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىندا 5 كۇن بويى پىكىرتالاستار ءوتتى. ەڭ وكىنىشتىسى، كەيبىر قازاق عالىمدار بەكماحانوۆقا قارسى شىعىپ، ونىڭ قۇندى وتان تاريحىنا بايلانىستى ەڭبەكتى جوققا شىعاردى جانە اۆتوردى بۋرجۋازيالىق ۇلتشىل، كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ جاۋى دەپ قۇرتۋعا بارلىق امالىن پايدالاندى.

1950 جىلى «پراۆدا» گازەتى بەكماحانوۆتىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ماقالانى جاريالادى. سول جىلدىڭ 16 قاڭتارىندا ول كوممۋنيستىك پارتيادان جانە ۋنيۆەرسيتەتتەن شىعارىلدى. ءبىر اپتادان كەيىن ول بارلىق اكادەميالىق دارەجەلەرىنەن مەن اتاقتارىنان ايىرىلدى. ءبىراق ول شايقاستى جالعاستىردى، سەبەبى ونىڭ ارتىندا ايەلى جانە كىشكەنتاي بالالارى بولدى. بەكماحانوۆ اۋىلدىق مەكتەپتە ساباق بەرۋگە رۇقسات الۋ ءۇشىن ءارتۇرلى ينستانسيالاردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرۋ ءماجبۇر بولدى. الدىمەن ول الماتى وبلىسىنىڭ نارىنكول اۋدانىنا جىبەرىلدى. سودان كەيىن ولار جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ اۋدانىندا نوۆوترويسك اۋىلىنا اۋىستى.

1952 جىلى 5 قىركۇيەكتە بەكماحانوۆ نوۆوترويسك اۋىلىندا تۇتقىندالىپ، الماتىعا اكەلىندى. تەرگەۋ ءۇش ايعا سوزىلدى. ولار ەرمۇحاندى قورقىتتى، ۇنەمى قىسىم كورسەتتى، ق.ساتبايەۆ پەن م.اۋەزوۆتى قارالاۋدى تالاپ ەتتى.

ياعني حح عاسىردىڭ 50ء-شى جىلدارىنىڭ باسىندا ستاليندىك كسرو-دا قارۋلى كۇرەس ارقىلى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن حالىقتارعا قارسى پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارشىلىعىن اقتاۋ ءۇشىن كەڭ اۋقىمدى ناۋقان باستالدى.

باتىستىڭ بەلگىلى عالىمى سولومون شۆارس جازعانداي: «كەڭەس وداعىندا تاريحي عىلىمعا قارسى شابۋىل باستالدى. كوممۋنيستىك پارتيا وبەكتيۆيزمگە جانە كوسموپوليتيزمگە قارسى كۇرەستە جەڭىسكە قول جەتكىزدى. كەڭەس تاريحشىلارىنا ەڭ سوڭعى تاپسىرماسى – پاتشا وتارشىلىق ساياساتىن اقتاۋ مەن ماداقتاۋ. جوعارىدا ايتىلعاندارعا بايلانىستى «كەڭەس شىعىستانۋشىلارعا» بۇگىنگى كۇنى ەرەكشە نازار اۋدارۋدا. ولاردىڭ زەرتتەۋ سالاسى باسقا ەلدەردىڭ «شىعىستانۋشىلارىنا» قاراعاندا ۇلكەنىرەك، سەبەبى ول تەك وڭتۇستىك-شىعىس ازيا، ورتا جانە قيىر شىعىستا عانا ەمەس، كەڭەستىك كاۆكاز مەن ورتالىق ازيانى دا قامتيدى. بۇل ايماق جاقىندا كسرو-نىڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ جارىق كورگەن «ۆوپروسى يستوريي» نەگىزگى كەڭەس تاريحي جۋرنالىندا ءجيى تالقىلاندى. ماسەلەن، 1949 جىلعى ساۋىردە «كەڭەستىك شىعىستانۋشى تاريحشىلاردىڭ وزەكتى مىندەتتەرى تۋرالى» ماقالاسى جازىلعان ەدى».

1934 جىلدىڭ تامىزىندا ستالين، جدانوۆ جانە كيروۆ «تاريحي ادەبيەتتىڭ مازمۇنىنا قاتىستى ەسكەرتۋلەردى» جاريالادى، وندا رەسەي مەن كسرو حالىقتارى 1917 جىلى ريەۆوليۋسياعا دەيىن تاريحتى سوسياليستىك ينتەرپرەتاسياسى جازۋ كەرەكتىگىن قاتاڭ ەسكەرىلدى.

سوت وتىرىسى 1952 جىلعى 2 جەلتوقساندا ءوتتى. «ونىڭ بۋرجۋازيالىق-ۇلتشىلدىق كوزقاراستارىن دالەلدەۋ ءۇشىن ول رەاكسيالىق اقىنداردىڭ، سونداي-اق حالىقتىڭ جاۋلارى كەڭەستىك بيلىككە قارسى كۇرەسكەن الاشتىقتاردىڭ پىكىرىن قولداندى»، - بۇل سوت قۇجاتتارىنان ءۇزىندى. قىلمىستىق كودەكستىڭ 58-بابىنىڭ 10-تارماعىنا سايكەس سوت ەرمۇحان بەكماحانوۆتى ەڭبەك لاگەردە 25 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىردى. وسىدان كەيىن عالىم يركۋتسك وبلىسى بودايبوعا جىبەرىلدى. ستالين قايتىس بولعاندا بەكماحانوۆتى اقتاۋ مەن لاگەردەن شىعارۋعا كەڭەس ورىس تاريحشىسى پانكراتوۆا ۇلكەن كومەك بەردى. 1954 جىلى 16 اقپاندا بەكماحانوۆتى لاگەردەن بوساتتى. ءبىراق عالىمنىڭ دەنساۋلىعى قاتتى ناشارلادى، 1966 جاڭا جىلدا ول وتباسىمەن كەزدەستى جانە دەرەۋ اۋرۋحاناعا جاتقىزىلدى.

تۇرمەدەن بوساتىلعاننان كەيىن ە.ب. بەكماحانوۆ دوكتورلىق ديسسەرتاسياسىن قايتا قورعاۋعا ءماجبۇر بولدى. ارينە، وتكەن قاتەلىكتەر «تۇزەتىلدى». ونىڭ كەلەسى جازبالارىندا ول «ماركسيست-لەنيندىك ءادىسنامادان اۋىتقىماعان».

7-8 سىنىپ وقۋشىلارى ەرمۇحان بەكماحانوۆ پەن ونىڭ قىزى نايليا بەكماحانوۆتىڭ «1837-1838 جج. كەنەسارى قاسىموۆتىڭ فەودالدىق-مونارحيستىك قوزعالىسى» اتتى 29ء-شى تاراۋىندا جازعان «قازاق كسر-نىڭ تاريحى» وقۋلىعىندا تەك ءبىر پاراققا سايكەس كەلەدى. وسى تارماقتا كەنەسارى قاسىموۆتىڭ «رەاكسيالىق» قوزعالىسى «قازاق اريستوكراتتارىنىڭ فەودالدىق-مونارحيستىك قوزعالىسى» رەتىندە جازىلعان. «بۇل قوزعالىس قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋى ءۇشىن كەدەرگى بولدى» دەگەن تۇجىرىم، ستاليندىك «پراۆدا» گازەتىنىڭ تۇجىرىمىمەن سايكەس كەلدى. ودان كەيىن وقۋلىق بىرنەشە رەت قايتا باسىلىپ، قازاقستاندىق وقۋشىلاردىڭ بىرنەشە ۇرپاعى وقىپ، ءبىلىم العان.

ستالين قايتىس بولعاننان كەيىن بەكماحانوۆ ءوزىنىڭ سۇيىكتى جۇمىسىن جاساۋعا مۇمكىندىك الدى. قازاق كسر-نىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە قايتا ورالدى، ونىڭ نەگىزىن قالاۋعا بۇكىل كۇش-جىگەرىن جۇمسادى، بەكماحانوۆتىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى ون جىل ەڭ جەمىستى بولدى. «ءحىح عاسىرداعى قازاقستان تاريحى تۋرالى»، «قازاقستان XIX عاسىردىڭ 20-40-شى جىلدارىنداعى تاريح»، «قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋى»، قازاقستان تاريحى بويىنشا مەكتەپ وقۋلىقتار، عالىمنىڭ جازعان ەڭبەكتەردىڭ جالپى سانى 100-دەن اسادى ەكەن.

1962 جىلى تاريح عىلىمىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن ەرمۇحان بەكماحان ۇلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ سايلانادى. ونىڭ اتى ءارقاشان قازاق حالقىنىڭ ەسىندە قالادى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ، تاريح عىلىمنىڭ كانديداتى،

قازاق-ورىس حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوسەنتى.