بۇگىنگى ۇرپاق ەسىمىن قۇرمەتپەن اتايتىن ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى — كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى تەمىربەك جۇرگەنوۆ. ول حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جوقتاپ، جۇرتشىلىقپەن ەتەنە ارالاسقان باسشى رەتىندە ەلدىڭ ەسىندە قالدى. قازاقى قالپىمىزدى ساقتاۋعا جانە مادەنيەتىمىز بەن ونەرىمىزدى دامىتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ارداقتى ازاماتتىڭ رۋحانيات تاريحىندا الاتىن ورنى بولەك. اسىرەسە، قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارى بولىپ قىزمەت ىستەگەن تۇسىندا ۇلتتىق وي-سانانىڭ ىلگەرىلەۋىنە ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىردى. بۇرىنعى جانە قازىرگى داۋىردەگى ەنسيكلوپەديالىق ەڭبەكتەردە حالىق كوميسسارىنىڭ ۇلتىمىز ءۇشىن ايانباي قىزمەت ەتكەنى، «ورتالىق ازيا مەن قازاقستانداعى مادەني قۇرىلىستىڭ تاريحىن العاشقى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى بولعانى» جانە ونىڭ «تىكەلەي اتسالىسۋىمەن «قازاقستاندا مەكتەپ جۇيەسىن رەتتەۋ جانە قازاق ورتا مەكتەپتەرىن كوبەيتۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلدانىپ، قازاق ورتا مەكتەپتەرىنىڭ سانى ارتۋىنا نەگىز قالانعانى» تۋرالى ايتىلادى.
ارينە، قەڭەس ۇكىمەتىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن تەمىربەك جۇرگەنوۆ تە قوعامعا ۇستەمدىك ورناتقان يدەولوگيانىڭ جەتەگىندە بولعانى داۋسىز. سوندىقتان ونىڭ ماقالالارىندا بار جاقسىلىقتى سول كەزدەگى جۇيەگە تەلىپ، سول تۇستاعى كوسەمدەردىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرۋ ءۇردىسى قالىپتاستى. بۇگىنگى ءقۇننىڭ بيىگىنەن قاراعاندا قايشىلىقتى پىكىرلەرىمەن ەرەكشەلەنەتىن ەنبەكتەرى دە بارشىلىق. دەگەنمەن، ونىڭ باستى نيەتى قازاق ۇلتىنىڭ كوشىن ۇزارتىپ، تۇرمىسىن ىلگەرىلەتۋ بولعانىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى.
اكادەميك سەرىك قيرابايەۆ «تەمىربەك ناركوم» دەگەن ماقالاسىندا بىلاي دەيدى: «مەن بۇل ەسىمنەن حابارسىز ەمەس ەدىم. 30-جىلداردىڭ ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەندە، ادەبيەتپەن تىكەلەي بايلانىستا داميتىن مادەنيەت ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارعام. جۇرگەنوۆ ەسىمىمەن دە تالاي كەزدەسكەم. قازاقستانداعى وقۋ جۇيەسى مەن مادەنيەت سالاسىنا ۇلكەن ەنبەك سىڭىرگەن، ءداستۇر مەن مادەنيەتتىڭ ۇلتتىق سيپاتىن جارقىراتا كورسەتۋگە ۇمتىلعان ۇلكەن قايراتكەر ەكەنىن ۇققام». سوندىقتان تەمىربەك جۇرگەنوۆ تۇلعاسىن ءبىلىم مەن مادەنيەت سالاسىنان ءبولىپ قاراي المايمىز. وتكەن عاسىردىن وتىزىنشى جىلدارىنداعى قازاقستاننىڭ وقۋ-اعارتۋ جۇيەسىندەگى وڭ وزگەرىستەردىڭ بارىندە دە ونىڭ قايراتكەرلىك قولتانباسى بار.
تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنىڭ ىشىندە ۇلتتىق مۇددە مەن ۇلتتىق سالت-سانا ماسەلەسىنە بايلانىستى ەڭبەكتەرىنىڭ ءوزى ءبىر الۋان. ونىڭ بارلىق ماقالالارىندا قازاقتىن ساناسىنا وي سالۋعا دەگەن ۇمتىلىسى ايرىقشا بايقالىپ تۇرادى. «ۇلتتىق سانانىڭ ەڭ نەگىزگى بەلگىسى - ءار ۇلتتىڭ ءوزىن-وزى ءتانىپ-بىلۋى، ءوزىن وزگە ۇلتتاردان ايىرا ءبىلۋى، ۇلتتىق ماقساتتار مەن مۇددەلەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كۇرەسۋ، ۇلتتىق ماقساتتار مەن مۇددەلەردى بۇكىل ادامزاتتىڭ ماقساتتارى مەن مۇددەلەرىنە ۇشتاستىرا ءبىلۋ»، — دەگەن تۇجىرىمعا سۇيەنسەك، ونىن قايراتكەرلىگى مەن قالامگەرلىگى وسى مىندەتتى ورىنداۋ جولىندا توعىسقانىن انىق انعارامىز.
ەلدىن باسىنا ورناعان جاقسىلىققا تولى زاماندى اسان قايعى بابامىز ىزدەگەن جەرۇيىقپەن سالىستىرۋ ءۇردىسى قاي كەزدە دە بولدى. ماسەلەن، ەلىمىزدىڭ ەركىندىك العان بۇگىنگى ءداۋىرىن دە وسى قاستەرلى ۇعىمعا تەلىپ، ۇلتىمىزدىڭ عاسىرلار بويى اڭساعان ارمانىنا قول جەتكىزۋىنىڭ ناقتى كورىنىسى دەپ تانىپ ءجۇرمىز. سەبەبى، قازاق حالقىنىڭ جاعدايى قاي كەزدە ءتاۋىر سانالسا، سول تۇس قاناعاتشىل جۇرتشىلىق ءۇشىن جەرۇيىق سەكىلدى باعالانادى. «جەرۇيىق پەن جيدەلىبايسىندى تاپتىق» دەپ سەزىنۋ — ۇلتتىڭ ءوز زامانىنا رازىلىعىنىڭ، ەلدىڭ باقۋاتتى بولعانىنىڭ بەلگىسى. تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ءوز تۇسىنداعى تانىمى بويىنشا زەردەلەسەك، «اسان قايعى وسى كۇنگە حالىقتىڭ ەسىندە. قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاپ جاتقان تاماشا جەر تۋرالى ەرتەگىنى بىرەۋدەن-بىرەۋ ەستىپ، ءالى كۇنگە دەيىن حالىق اۋزىنان تاستاماي ايتۋمەن كەلەدى. ءبىراق ءبىز جەرۇيىقتى كوزبەن كورىپ وتىرمىز — بۇل كازىرگى قازاقستان». ارينە، كورنەكتى قايراتكەر سول كەزدەگى داعدى بويىنشا وسى يگىلىكتىڭ ءبارىن كەنەس وكىمەتىنىڭ شاپاعاتىمەن، ونىن كوسەمدەرىنىڭ باعىت-باعدارىنىڭ دۇرىستىعىمەن تىعىز بايلانىستىرادى. ءبىراق ول وسى ساياسي مىنبەردى ءوز ۇلتىنىڭ جەتىستىكتەرىن كورسەتۋ، حالقتىڭ وسىپ-وركەندەۋىنە جاعداي تۋعىزۋ ءۇشىن ءتيىمدى پايدالاندى دەۋگە بولادى.
بۇل ماقالانىن يدەولوگيالىك سيپاتى باسىم ەكەندىگىنە قاراماستان وندا ۇلتتىڭ مۇددەسى تولىق ەسكەرىلگەنى داۋ تۋدىرمايدى. جۇرگەنوۆ كەز كەلگەن جازباسىندا قولعا الىپ وتىرعان ماسەلەسىن ءوز حالقىنىڭ احۋالىنا قاراي بەيىمدەيدى. ەجەلگى رۋحاني قۇندىلىقتاردى ەلدىڭ ساناسىنا ءسىنىرۋ ارقىلى ۇلتتىق تانىمدى قالىپتاستىرۋعا تىرىسادى. كونەدەن تامىر تارتقان جادىگەرلىكتەردى تانىتۋ ماقساتىمەن «جەرۇيىق» اتتى ماقالاسىن جازعان كەزىندە وسىنداي مىندەت العا قويىلعان سەكىلدى. «اسان قايعى حالىقتىڭ مۇڭىن جىرلاعان، قازاقتاردىڭ بولاشاعىن ادەمى سوزبەن سۋرەتتەگەن. ءوز باستارىنىڭ قامىن عانا ويلاپ، كەلە جاتقان قاۋىپ-قاتەردى كورە الماي وتىرعان حانداردى مەيلىنشە سوككەن. اسان كايعىنىڭ ءقاۋىپ دەپ وتىرعانى رەسەيدىڭ قازاق دالاسىن باعىندىرىپ الۋى جونىندەگى ارەكەتى ەدى»، — دەگەن قايراتكەردىڭ پىكىرىن ۇلت تاعدىرى تۋرالى وي وربىتكەنى دەپ تۇسىنگەنىمىز ابزال.
ت.جۇرگەنوۆ «ورىس حالقىنىڭ ۇلى جازۋشىسى جانە قازاق حالقى» اتتى ماقالاسىندا الەكساندر پۋشكيننىڭ شىعارماشىلىعىن جان-جاقتى تالدايدى. ونىڭ بار بولمىسى تۋرالى قازاق ۇعىمىنا تۇسىنىكتى تىلمەن باياندايدى. قازاقتىن ۇلى اقىنى ابايدى ايتا وتىرىپ، پۋشكيننىڭ تابيعاتىنا تەرەڭ ۇڭىلەدى. ءبىزدىڭ اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ پۋشكين تۋىندىلارىنا قىزىققان سەبەپتەرىن ءۇعىندىرۋعا تىرىسادى. «سۇلۋلىقتى پۋشكين ءستيلىنىڭ كوركەمدىك دارەجەسىنە جەتە سۋرەتتەگەن اسقان اقىندىقتى ابايدان ءبىرىنشى رەت كوردىك دەۋگە بولادى»، — دەپ تۇجىرىمدايدى. اباي ارقىلى قازاققا ءمالىم بولعان ورىس اقىنىنىڭ تانىمال كەيىپكەرلەرىنىن مىنەز-كۇلقى مەن ءوز ەلىنىن ادامدارىنىڭ كەسكىن-كەيپىنەن ساباقتاستىق ىزدەيدى. تۋمىسىنان پەداگوگ جۇرگەنوۆ ۇلتتىق سانانى وياتىپ، بەرىك قالىپتاستىرۋدىڭ تاسىلدەرىن ۇنەمى قاراستىرىپ جۇرەتىنىن اڭعارۋعا بولادى. قايراتكەردىڭ بايىپتاماسى بويىنشا، «پۋشكين سۋرەتتەگەن ونەگين مەن تاتيانانىڭ وبرازدارى، ولاردىن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ تاريحى قازاق بۇقاراسىنا ءۇعىمدى بولاتىن تاعى ءبىر سەبەبى بار... پومەششيكتەر تەگىنەن شىققان، تەنتەك مىنەزدى، جەنىلتەك، ءبىلىمدى ايەلگە نەمكەتتى قارايتىن ونەگيندى قازاق بۇقاراسى جەكسۇرىن سالدارعا، بۇقارادان قول ۇزگەن، قازاقتىن سەمياسىنا كوپ الەك سالعان. قازاقتىڭ تالاي قىزدارىن سىرتى جىلتىراپ الداپ-ارباعان سۇمىراي ءتىلماشتارعا ۇقساتادى». وسى پىكىردى ساياساتتىڭ ىڭعايىندا ايتىلعان دەپ ساناعاننىڭ وزىندە ءبارىبىر قازاقى ۇعىمعا ورايلاستىرۋعا تىرىسۋشىلىق بايكالىپ تۇرعانى بەلگىلى نارسە.
ت.جۇرگەنوۆتىڭ حالىقتىڭ ۇلتتىق تانىمىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان ەلەۋلى ەڭبەگى — «قازاقستانداعى مادەنيەت ريەۆوليۋسياسى» اتتى ماقالاسى. بۇل — ۇلت مادەنيەتىنىڭ جاي-كۇيى، ونى وركەندەتۋ تۋرالى تولعام. يدەولوگيالىق ۇستانىمىنا نازار اۋدارماي، نەگىزگى ماسەلەسىنە ويىسساك، ونىن ۇعىمىنداعى «قازاقستان دەگەنىمىز — ... وكتيابر ريەۆوليۋسياسى تۋعىزعان ەنبەكشى قازاق ەلى، سول قازاقتىڭ جەرى، سول قازاقتىڭ ۇلتى». ءسويتىپ، ول قالاي بولعاندا دا ءوز كوزقاراسى ارقىلى ۇلتتىق سانانى دارىپتەۋمەن بولدى. يدەولوگيالىق ءيىرىمنىڭ ءبارىن قازاق ۇلتى دەگەن ۇعىمنىڭ توڭىرەگىنە توپتاستىردى. ءوز تۇسىنداعى جانا زامان قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىس-بىتىمىنە جاڭالىق اكەلدى، رۋحاني مۇراسىن كەڭىنەن قولدانۋعا جول اشىلدى دەپ توپشىلادى. ونىن بارلىق ۇستانىمى جانا بيلىكتىڭ شاراپاتى قازاققا پايداسىن مول تيگىزدى دەگەنگە سايدى.
تاريحىمىزعا ۇڭىلسەك، ءوز قانداستارىمىزدىڭ ىشىندە ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتارىمىزدىڭ كەڭ تارالۋىنا قارسى شىققان باسشىلاردىڭ دا بولعانىن بىلەمىز. ال كايراتكەر جۇرگەنوۆ قازاقتىن قارا دومبىراسىنىڭ كەلەشەگىنە الاڭدادى. جاڭا ءداۋىر ۇلتتىق اسپاپتىڭ باعىن اشتى دەپ باعالادى. ارداقتى ازاماتتىڭ: «يسكۋسستۆو دەگەندە قازاقتا جالعىز دومبىرا بولاتىن. ونىڭ ءوزى دە ءقادىرسىز بولۋشى ەدى. دومبىرا ۇستاعان ادام سۇتكە تيگەن كۇشىكتەي بولىپ، دoمبىpacىن قولتىعىنا تىعىپ ءجۇرۋشى ەدى. دومبىرا ۇستاعان جىرشىنىڭ - يسكۋسستۆو ادامىنىڭ حان-تورەگە، بايلارعا تەك ەرمەك، ماقتاۋ ءۇشىن بولماسا. شىنىندا قانشا ءقادىرسىز بولعانىن ابايدىڭ ولەڭدەرىنەن دە كورۋگە بولادى»، — دەگەن بايىپتاماسى وسىنى اڭعارتادى.
تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ بيىك لاۋازىمدى قىزمەتتە جۇرگەندە ۇلت مادەنيەتىنىڭ جاناشىرى بولىپ قانا كويماي، ونى جەتىلدىرۋگە، وسىپ-وركەندەتۋگە زور ۇلەس قوسقانى بارشاعا ءمالىم. ول ءوز ماقالالارىندا ۇلتتىق ۇردىستەردى تۇنشىقتىرۋعا تىرىسقان كۇشتەردىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەپ وتىردى. مادەنيەتتىڭ دامۋىنا كەسەل كەلتىرەتىن فاكتورلاردى سانامالاپ، ونى سونداي سىرتقى ىقپال-اسەرلەردەن قورعاۋ قاجەتگىگىن بيلىكتىڭ بارلىق بۋىندارىنا اماناتتادى. بۇگىنگى رۋحانيات بيلىگى ءۇشىن دە جۇرگەنوۆ تۇلعاسىنىڭ ءاردايىم ۇلگى تۇتار بيىكتە تۇرعانى ونىڭ بۇل سالاعا قانشالىكتى تەر توككەنىن ايعاكتايدى. ونىڭ تۇجىرىمداۋىنشا، «ەڭبەكشىلدەر وزدەرىنىڭ ۇزاق تاريحى داۋىرىندە ءارتۇرلى ونەردىڭ، باستاۋىش تۇردە بولسا دا، باسىن كۇراعانمەن، ۇستەمدىك قىلعان تاپ پەن ولاردىڭ كوسەمدەرى وسى سىقىلدى حالىقتىڭ قولىنداعى مادەنيەتىن باسىپ-جانشىپ، ءقادىرسىز قىلىپ، ىسكە جاراتپاي، قازاققا باسقا جات «مادەنيەت» سىڭىرمەك بولدى». بۇلاي ۇعىندىرۋ ارقىلى دا ۇلتقا جاقسى مەن جاماندى، اسىل مەن جاسىقتى، قۇندى مەن قۇنسىزدى اجىراتۋعا ۇندەيتىن باعىت-باعدار بەرۋگە بولاتىنى انىق. وسى تۇرعىداعى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ماكسات-مىندەتى ايقىن ەكەنى بارلىق ەڭبەكتەرىنەن كورىنەدى. ول قازاق ادەبيەتى تاريحىنا «ايرىقشا ءبىر اعىم، جەكە ءبىر تاراۋ بوپ كىرگەن» مۇسىلمان ءداۋىرىن دە ۇلتتىق تانىم ىنعايىندا قاراستىرادى. ءدىني ميسسيونەرلەردىڭ قازاق حالقىن شوقىندىرىپ، ءبولمىس-بىتىمىن، تەك-تابيعاتىن وزگەرتۋگە تىرىسقان پيعىلىن ناقتى دالەلدەر ارقىلى تانىتادى. دايەكتى دەرەكتەر مەن تياناقتى مالىمەتتەر كەلتىرىپ، ەلدى جيرەندىرىپ، حالىقتىن تاعدىرىنا اراشا ءتۇسىپ، ۇلتتىق سانا ۇتىمى اياسىندا ۇيىسۋىنا جول اشادى. ول ءۇشىن بيلىكتەگى قازاق ۇلتىنىڭ ءار وكىلى ۇلكەن ءرول اتقاراتىنىن، يگىلىكتىڭ ءبارى سولاردىڭ قولىمەن جاسالۋعا تيىستىگىن، ءبىراق بۇعان باسىن اۋىرتپايتىنداردىڭ دا جەتكىلىكتى ەكەنىن ەسكە سالادى: «وسى سىقىلدى قازاقستان جەرىن، قازاق ەلىنىڭ تۇرمىسىن بىلگەندەرگە اپ-انىق بولعان ماسەلەلەردى الدىمەن شەشىپ الۋدىن ورنىنا قازاقستاندى بۇرىن باسقارعان كىسىلەر جامباسىنىڭ اۋىرمايتىن جاعىمەن جاتا كەتكەن».
تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ جان اۋىرتقان سالاسىنىڭ ءبىرى — ءتىل تاقىرىبى. قازاق ءتىلىنىڭ احۋالى كايراتكەردى ۇنەمى تولعاندىرعان، ونىڭ وزگە تىلدەر اۋقىمىندا جۇتىلىپ كەتپەي، تابيعي قالپىن ساقتاۋىنا مۇددەلى بولعان. ءتىل مادەنيەتىنە كەرى اسەرىن تيگىزەتىن ءسوز قولدانىستارىنا الاڭداعان. سوزدىك قورىمىزدىڭ ءوڭىن قاشىراتىن وعاش وزگەرىستەردى قابىلداي الماي، تۇراقتى تۇردە پىكىرىن جاريالاپ وتىرعان. «ءتىل ماسەلەسى دەگەندى بۇل جەردە ءبىز قازاق ءتىلى حاقىندا عانا ايتپاقپىز»، — دەپ بىردەن تاقىرىپتىڭ باسىن اشىپ الۋىنان ونىڭ ۇنەمى ويى انىق، ۇستانىمى بەرىك بولعانىن كورەمىز.
ۇلتىن ارداقتاي بىلەتىن ازامات ۇلتىنىڭ ءتىلىن دە شەكسىز قادىرلەگەن. ول قازاق ءتىلىنىڭ دارەجەسى الەمنىڭ ءىرى ەلدەرىنىڭ تىلىمەن قاتار تۇرعانىن قالايدى، ماقسات-مۇراتىن وسىعان وراي نەگىزدەپ تۇسىندىرەدى. ءتىل مەن ءبىلىمدى جانە مادەنيەتتى ۇلتتىڭ كوشىن ورگە سۇيرەيتىن ۇيلەسىمدى ۇشتاعان رەتىندە قاراستىرادى. «قازاق ءتىلى بايىسا، باسقا مادەنيەتتى جۇرتتارداي ءوز شارۋاشىلىعىنا كەرەكتى ءوز تىلىندە تۇسىندىرە الاتىن بولسا، بىلايشا ايتقاندا، ادام بالاسىنىڭ بارلىعى بىردەي بىلىمگە جەتىسسە، حالىق مادەنيەتىنىڭ دە وسكەنى عوي» — دەپ وي قورىتادى.
ءتىل ماسەلەسىن تيەك ەتكەن تەمىربەك جۇرگەنوۆ مەملەكەتتىك تۇلعا رەتىندە اۋقىمدى تۇجىرىمدامالىق مىندەت ارقالايدى. ونىڭ وي-ارمانى قازاقتىڭ ءتىلىن الەمنىڭ ىرگەلى تىلدەرىنىڭ قاتارىنا قوسۋ بولعان. بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن تاڭدالاتىن جولدى دا، بۇل ورايدا قولدانىلاتىن ءادىس-امالداردى دا سانامالاپ كورسەتەدى. ءتىلدىڭ كۋات-قۇنارىن جاقسى سەزىنگەن، ونىڭ بولاشاعىنا سەنگەن ادامنىڭ مۇددەسى مەن كوزكاراسى ايقىن اڭعارىلىپ تۇرادى. ال وسىنى قايراتكەردىڭ ءوز سوزىمەن ايتساق: «قازاقتىن ادەبيەت ءتىلىن، ءبىلىم ءتىلىن تۋدىرۋ جونىندە ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز — سول ءتىلدى كوپشىلىككە بارىنشا ۇعىمدى قىلۋ، سول ءتىل ارقىلى قازاق ەڭبەكشىلەرىنىڭ قالىڭ بۇقاراسىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ ونەر-بىلىمىنە، تەحنيكاسىنا يە قىلۋ».
ۇلت ساناسىن وياتۋدىڭ باستى تەگەرشىگىنىڭ ءبىرى — ۇرپاققا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ اشۋ ماسەلەسى. وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىن كوبەيتۋ ناركوم تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ كۇلشىنا كىرىسەتىن ءىسى بولگانى بارشاعا بەلگىلى. ول وتىزىنشى جىلدارداعى ءبىلىم سالاسىنىڭ ىلگەرىلەۋىنە تىكەلەي اتسالىستى. مەكتەپتەردەگى تاربيە جۇيەسىن ۇلتتىك ۇردىستەرگە بەيىمدەپ كۇردى. كەڭەستىك كەزەندەگى قازاقشا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالادى. وكۋ باعدارلامالارىنىڭ ۇلتتىق تانىمعا قىزمەت ەتۋىن، حالىقتىق داستۇردەن الىستاماۋىن ۇدايى نازاردا ۇستادى. ت.جۇرگەنوۆتىڭ زايىبى دامەش ەرمەكوۆانىڭ ەستەلىگىنە جۇگىنسەك، «ول ءوزى وبلىستارعا، اۋداندارعا باراتىن، كوزىمەن كورىپ، قۇلاعىمەن ەستىگەندى جاقسى كورەتىن. كابينەتتە وتىرىپ ءىس شىقپايدى دەيتىن. مۇعالىمدەر دايىنداۋ، ولاردىڭ تۇرمىس جاعدايىن تۇزەۋ، بالالاردى وقىتۋ، مەكتەپتەر سالۋ كەرەك دەپ كوپ ايتاتىن. ءسويتىپ، الماتىدا ءۇش جىلدا 18 مەكتەپ سالىندى».
ۇلتتىق سانا ۇعىمى تۇرعىسىنان قاراساق، مەكتەپ ماسەلەسى وسىنىڭ الدىندا قوزعالعان ءتىل ماسەلەسىنەن الشاق كەتە قويمايدى. ول وسى قوس ارنانى حالىقتىق قالىپتى ساقتاۋدىڭ تەتىگى دەپ ءبىلدى، ۇنەمى بۇل ەكى تاقىرىپتى بىر-بىرىمەن ساباقتاستىرا قاراستىردى. تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ءتىلدى ۇرپاق ساناسىنا مەكتەپ ارقىلى ورنىقتىرۋدى ماقسات ەتكەنىنە اكادەميك س.كيرابايەۆتىڭ مىنا پىكىرى دالەل بولا الادى:«1935 جىلى قازاق مادەنيەتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سەزىندە «ءتىل ادامنىڭ دۇنيەتانىمى دارەجەسىن كورسەتىپ قويماي، ونىڭ ادام بولىپ قالىپتاسۋىنا دا ۇلكەن ءرول اتقاراتىنىن» اتاپ ايتتى. ءتىل تازالىعىن مۇعالىمدەردەن باستاۋدى ۇسىندى. جاس ۇرپاققا تازا انا تىلىندە سويلەۋدى مىندەتتەدى. «دۇنيەجۇزىلىك مادەنيەتكە انا ءتىلى ارقىلى بارامىز» دەگەندى ايتتى.
ءقازىر تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ قايراتكەرلىك جانە قالامگەرلىك تۇلعاسى جان-جاقتى قىرىنان زەرتتەلۋدە. اسىرەسە، جۇرگەنوۆتانۋعا ادەبيەتشى عالىم باۋىرجان يمانعالييەۆتىڭ ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. سوڭعى جىلداردا سىر ەلىندە عىلىمي ىزدەنىستەر بيىك ناتيجە كورسەتتى. قوركىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحشى-عالىمدارى تاجىكستاننىڭ ورتالىك مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، كايراتكەردىڭ سول ەلدەگى قىزمەتى تۋرالى ءبىرقاتار تىڭ دەرەكتەر تاۋىپ، عىلىمي اينالىمعا قوستى. ارداقتى ازاماتتىڭ تۋعان توپىراعىنان باستاۋ الاتىن ايماقتىق زەرتتەۋلەر تاجىريبەسى دە ايقىندالا باستادى.
وسى ىزدەنىستەردىڭ قاي-قايسىسى دا تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى ۇلتتىق سانانى ورنىقتىرۋ ۇعىمىنان الىستاي قويمايتىنىنا ايقىن دالەل بولا الادى.
جاقسىكەلدينوۆ جاندوس، تاريحشى
