الماتى جەر سىلكىسىنىسى ءقاۋپى وتە جوعارى قالا. ءبىرىنشى رەت 1887 جىلى جەر سىلكىنىسى بولىپ 236 ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ كەتسە، بۇل وقيعا ەكى جىلدان كەيىن 1889 جىلى تاعى قايتالانعان. ودان سوڭ 1910 جىلى 9 باللدىق جەر سىلكىنىسى بولىپ، 44 ادام قازا تاپقان. ال قيراعان عيماراتتاردا ەسەپ جوق.

جاپون عالىمى سەگاۆا سيۋكە 2018 جىلى  «ەگەر سول كەزدەگى 9 باللدىق جەر سىلكىنىسى بۇگىنگى تاڭدا ورىن الار بولسا، الماتى قالاسىندا 25 000 عيمارات قۇلاپ، 100 000-نان استام ادام شىعىنى بولۋى مۇمكىن» دەگەن بولاتىن. ارينە، «مۇنداي اپاتتىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن» دەيمىز. ءبىراق ءقازىر تابيعاتتىڭ قۇبىلۋىنان، تەحنوگەندىك اپاتتاردىڭ سالدارىنان كوپتەگەن ايماقتاردا تومەنشە جاعدايلار ورىن الىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ال ءبىز بۇلاردان ساباق الىپ وتىرمىز با؟ 

مىسالى، 2004 جىلى يندونەزيادا بولعان جەر سىلكىنىسىنەن 240 مىڭ ادام زارداپ شەكتى. ال 2008 جىلى قىتايدىڭ Cيچۋان ايماعىندا بولعان جەر سىلكىنىسىنىڭ كۇشتىلىگى سونشاما، 69 مىڭ ادامنىڭ قازا تاپقانى بەلگىلى بولدى. بۇدان سوڭ يندونەزيانىڭ سۋماترا ارالىنا جاقىن ايماقتا تىنىق مۇحيتىندا ارالعا 40 شاقىرىم جەردە ۇلكەن جەر سىلكىنىسى بولدى. وڭتۇستىك امەريكا ەلدەرى – پەرۋ، چيلي ەلدەرىندە بولعان جەر سىلكىنىستەرى دە، قاي تۇرعىدان العاندا دا، زور شىعىندار الىپ كەلگەنى بەلگىلى. ال جاپونياداعى بولعان جەر سىلكىنىسىنىڭ ماگنيتۋداسى 8،9 بولسا، وشاعىنىڭ كۇشى 11، 12 بالعا دەيىن جەتكەنى بىزگە بەلگىلى. قازىردە عىلىمي، تەحنولوگيالىق تۇرعىدا دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى سەيميكالىق قاۋىپسىزدىكتەرى ءۇشىن الاڭداپ وتىعان تۇستا بىزدەگى احۋال قانداي؟ نە ىستەلىنۋدە؟ قانشا جەردەن ءوندىرىس ورىندارى وركەنيەتتى ەلدەرمەن سالىستىرعاندا بىزدە از دەگەنىمىزبەن ءوندىرىس ورىندارى جەر سىلكىنىسىنە، قىزىل سۋ باسۋعا دايىن با؟

ەۋرو-8 ستاندارتىن باعىندىرا الامىز با؟

مىنە، بىرنەشە كۇننەن بەرى  «قازگيدرومەت» ورتالىعى قازاقستاننىڭ ءبىرقاتار  ايماعىن سۋ باسۋ ءقاۋپى باسىم ەكەنىن ايتۋدا. ورتالىق ماماندارىنىڭ مالىمەتىنشە، قاراعاندىعا نۇرا وزەنى ەرنەۋىنەن اسىپ تۇر. اقمولا وبلىسىندا ەسىل وزەنىنىڭ سۋى ارتسا، سولتۇستىك قازاقستاندا قوسىمشا سۋ قورىن ساقتايتىن قويمالاردا سۋ كولەمى 40 پايىزعا ارتقان. سونداي-اق اقتوبە، باتىس قازاقستا، الماتى  وبلىستارىندا دا قار سۋى مەن قوسىمشا سۋ قورى جيناقتالىپ  سۋ باسۋ ءقاۋپى جوعارىلاپ تۇر. ال مۇنداي جاعدايدا  ءبىز وسى ايتىپ كەلمەيتىن اپاتقا دايىنبىز با؟ اسىرەسە ەلدەگى ستاتەگيالىقماڭىزى بار نىسانداردىڭ دايىندىعى قالاي؟  بۇل رەتتە گيدروگەولوگ-عالىم عازيزا ءتۇسىپوۆا بىلاي دەدى:

«بۇل جەردە ءبىرىنشى كەزەكتە سەيسميكالىق كارتانىڭ ساۋاتتى جاسالۋى قاي ەلدە دە اسقان قاجەتتىلىك. سەيسميكالىق كارتانىڭ نەگىزگى قىزمەتى – سەيسميكالىق ءقاۋىپتى ايماقتاردى ايقىنداۋ. بۇل دەگەنىڭىز – سەيسميكالىق ءقاۋىپتى ايماقتاردا قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ قالاي سالىنۋى كەرەكتىگى؛ تۇرعىن ۇيلەردىڭ ورنالاسۋى قالاي ءتۇزىلۋ كەرەك؛ قانداي زاڭدىلىقتار ساقتالىنعانى ءجون؛ ال ءقاۋىپتى اۋدانداردا ءىرى كاسىپورىندار سالىنباعانى ابزال. مىنە، وسىنىڭ بارلىعى سەيسميكالىق كارتالاردا كورىنىپ، سايراپ جاتۋى كەرەك. نەگىزى، سەيسميكالىق كارتالار ءۇش تۇردە تۇزىلەدى. ءبىرىنشى، كۇللى قازاقستاننىڭ سەيسميكالىق كارتاسى جاسالىنۋى كەرەك. بۇل كارتانى قازىردە ەۋروستاندارتقا ساي ەتىپ جاساۋ قاجەتتىلىگى بايقالىپ وتىر. الەمدە سەيسميكالىق كارتالارعا بايلانىستى ەۋرو-8 دەگەن ستاندارت بار. سوعان بۇل كارتا ساي بولۋى كەرەك. بۇدان سوڭ ەكىنشى دارەجەدەگى سەيسميكالىق كارتا، بۇل ءار وبلىستىڭ سەيسميكالىق كارتاسى بولۋى كەرەك. مۇنداي كارتالاردى ءبىز عىلىمي تۇرعىدا قازىردە الماتى، جامبىل، شىعىس قازاقستان وبلىستارىنا جاساپ قويدىق. ءبىراق بۇل كارتالار تەوريالىق تۇرعىدا عانا دايىن تۇر، اتالمىش سەيسميكالىق كارتالار ازىرگە تاجىريبە جۇزىندە قولدانىلعان جوق. اتالعان وبلىستاردىڭ باسشىلارى سەيسميكالىق كارتالاردى تاجىريبەدە قولدانۋعا ەندى-ەندى تاپسىرىس بەرە باستادى. كارتالاردى تاجىريبەگە ەنگىزۋ ءۇشىن عالىمدارعا الدە دە بولسا جۇمىس ىستەۋ كەرەك».

ماماننىڭ سوزىنەن پايىمداعانىمىز، بىزگە الدىمەن سەيسميكالىق كارتالار جۇيەسىن نىقتاپ الۋىمىز قاجەتتىگى بايقالادى. سەبەبى قازىردە سەيسميكالىق ءقاۋپى جوعارى ايماقتاردى قويىپ سەيسمولوگيالىق اۋماققا جاتپايتىن وزگە ايماقتاردا دا تەحنوگەندىك جەر سىلكىنىستەرى بولىپ جاتادى. مامانداردىڭ بايىپتاۋىنشا، تاسقىن سۋ كەزىندە تەحنوگەندىك جەر سىلكىنىستەرىنىڭ بولۋى تىپتەن كۇشەيە تۇسەدى. بۇل رەتتە ماماندار «ماسەلەن، مۇناي مەن گازدى ءقازىر بەس شاقىرىمعا دەيىنگى تەرەڭدىكتەن الادى. ال شيكىزات الىنعان جەر قىرتىستارى بوساپ قالىپ جاتاتىنى داۋسىز. مىنە، وسىنداي بوس جەرلەر ءوزىنىڭ تابيعي قالپىنا بىردەن كەلە قويمايدى. بۇل جەردە تابيعي زاڭدىلىق بۇزىلىپ وتىر. ءسويتىپ، فيزيكا-مەحانيكالىق قۇرامى وزگەرگەن ايماقتا تەحنوگەندىك جەر سىلكىنىستەرى پايدا بولىپ جاتىر. ال تەحنوگەندى جەر سىلكىنىستەرى تابيعي اپاتتار كەزىندە (سۋ باسۋ، قار كوشكىنى) تىپتەن كۇشەيەدى»، - دەدى.

بۇقتىرما مەن ءشۇلبى دە ويلانتىپ تۇر...

جالپى، عازيزا ءتۇسىپوۆانىڭ ايتۋىنشا،  بىزدەگى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار نىساندارداردىڭ اعىن سۋ، تاسقىن الۋ، قار كوشۋ ءتارىزدى تابيعي اپتتارعا دايىندىعى تومەن.

«قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە تەك قاپشاعايداعى سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ سەيسميكالىق احۋالى قانداي دەڭگەيدە تۇرعانى عانا كەشەندى تۇردە زەرتتەلىپ جاتىر. نەگىزىندە، مۇنداي جۇمىستار ەلىمىزدەگى بارلىق ءىرى كاسىپورىنداردا، ستراتەگيالىق ماڭىزى بار نىسانداردا جۇرگىزىلۋى كەرەك. شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى بۇقتىرما، ءشۇلبى، وسكەمەن سۋ ەلەكتر ستانسالارى وسىنداي تەكسەرۋلەرۋى ءتيىس. شىعىستاعى بۇقتىرما، ءشۇلبى، تارازداعى كيروۆ، قاراعاندى، استاناداعى سۋ قويمالارىنىڭ ايتىپ كەلمەيتىن اپاتقا دايىن ەكەندىگى ناقتى زەرتتەلۋى ءتيىس. بۇعان قاتىستى مەملەكەتتىك تۇرعىدا ارنايى مىندەتتەمەلەر جۇكتەلگەنى ابزال. بىزدە تۇرعىن ۇيلەردىڭ سالىنۋ قۇرىلىسى، كاسىپورىن، زاۋىت-فابريكالاردىڭ ارا قاشىقتىقتى، تەحنيكالىق رەگلامەنتتى ساقتاپ سالىنۋى كءۇمءاءندى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سوندىقتان كەلەشەكتە وسىنداي جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ ءبىرىنشى كەزەكتە ەلدەگى قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋىن،  ستراتەگيالىق ماڭىزى بار نىسانداردىع دۇرىس سالىنۋىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋدى ويلاستىرعانىمىز ابزال. ولاي ەتپەسەك، قاندايدا ءبىر ايتىپ كەلمەيتىن اپاتتار ورىن العان جاعدايدا ساپاسىز سالىنعان قۇرىلىستاردىڭ سالدارىنان قالاداعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ جارتىسى قۇلايدى. ءقازىر قالادا تۇرعىن ۇيلەر بىر-بىرىنە تىم جاقىن سالىنىپ جاتىر، قانشا جەردەن ساپالى سالىنسا دا ارا قاشىقتىق ەسكەرىلۋى كەرەك»، - دەيدى عازيزا ءتۇسىپوۆا.

قازاقتىڭ ءۇيىن نەگە وزبەك پەن قىرعىز سالۋى كەرەك؟ 

ال ەكونوميست-ساراپشى داۋرەن ارىننىڭ ايتۋىنشا، ءبىز بۇل ارادا قۇرىلىس سالاسىندا جۇرگەن قۇرىلىسشىلاردىڭ كوبى ميگرانتتار ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون.

«قۇرىلىس سالاسىندا جۇرگەن قاراپايىم جۇمىسشىلاردىڭ اراسىندا وزبەكتەر، قىرعىزدار بار. ءوز ەلدەرىندە جۇمىس تاپپاي جۇرگەن وزبەكتەر كەلىپ، قازاققا ءۇي سالىپ بەرەدى. ارينە ولاردىڭ ۇسىناتىن جۇمىسى ارزان بولعاندىقتان ءبىز سولاردىڭ ەڭبەگىنە جۇگىنەمىز. ءبىراق سول ميگرانتتاردىڭ بارلىق تالاپتاردى ساقتاپ تۇرعىن ءۇي سالىپ بەرۋى وتە كۇماندى. سوندىقتان كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي جۇمىستارىنا، ستراتەگيالىق ماڭىزى بار نىسانداردىڭ قۇرىلىسىن سالعان كەزدە ارنايى وقىعان ماماندىعى بار قۇرىلىسشىلار لەگى جاساقتالعانى دۇرىس. ءقازىر قۇرىلىس سالاسىندا ءبىلىمى جوق جۇمىسشىلاردى جيناپ الىپ، ەرتەڭ وكىنىپ قالماۋىمىز ءۇشىن وسى ماسەلەنى شەشۋ كەرەك»، - دەدى داۋرەن ارىن.

قارلىعاش زارىققان قىزى