قازىرگى ۋاقىتتا 9-ماۋسىم كۇنى بولاتىن پرەزيدەنت سايلاۋىنا ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى قىزۋ باستالىپ كەتتى. پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر 7 كانديدات قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءوز سايلاۋشىلارىمەن كەزدەسۋدە. وسى ورايدا ءبىز ەلىمىزدىڭ قوعامدىق –ساياسي ومىرىنە بەلسەنە ارالاسىپ جۇرگەن "اق جول" پارتياسىنىڭ اتىنان سايلاۋ باسەكەسىنە ءتۇسىپ جاتقان دانيا ەسپايەۆاعا ءبىرقاتار ساۋالدار قويدىق.
– جالپى بۇل جولعى سايلاۋ وزگەرەك. ويتكەنى باسەكەلەستەردىڭ ىشىندە ايەل ازامات بار. ول –دانيا ەسپايەۆا. تاڭداۋ سىزگە ءتۇستى. نەگە؟
– جالپى ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياي ومىرىندە "اق جول" پارتياسىنىڭ بەلسەندىلىگى تومەن ەمەس. پارلامەنتتەگى فراكسيا مۇشەلەرى دە قازاقستانداعى بولىپ جاتقان وقيعالاردان قالىس قالمايدى. قاشان دا ءوز داۋىسىن ءبىلدىرىپ، وزەكتى ماسەلەلەرگە قاتىستى ۇكىمەت پەن ءتيىستى ورىندارعا دەپۋتاتتىق ساۋالىن جولداپ وتىرادى. جالپى مەن عانا ەمەس، "اق جول" پارتياسىنىڭ كەز كەلگەن مۇشەسى پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر بولا الادى. بىزدە لايىقتى ازاماتتار جەتەرلىك. ءبىراق پارتيا سەزىندە دەلەگاتتاردىڭ كوپشىلىگى مەنى قولداپ داۋىس بەردى. دەمەك، قازىرگى باستى مىندەت پەن ماقسات – پارتيانىڭ عانا ەمەس، بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ ءۇمىتىن اقتاۋ جانە سەنىمىنەن شىعۋ بولىپ وتىر. بۇل – ءوزىم ءۇشىن عانا ەمەس، دەموكراتياعا، سونداي-اق، بارلىق قازاقستاندىق ايەلدەر ءۇشىن جاسالعان باتىل قادام.
– قازىرگى ۋاقىتتا سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋدە قانداي دا ءبىر كەدەرگىلەر بولىپ جاتقان جوق پا؟
– جوق. بۇگىندە "اق جول" پارتياسىنىڭ سايلاۋالدى شتابى رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە حالىقپەن كەزدەسۋدە. ەشقانداي كەدەرگىلەر بولىپ جاتقان جوق. ءبىز ءوزىمىزدىڭ سايلاۋالدى باعدارلامامىزدى حالىققا تەرەڭ تانىستىرىپ جاتىرمىز.
– ال ۇمىتكەر رەتىندەگى ءسىزدىڭ باعدارلاماڭىزدىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– قازاقستان جاڭا تاريحي ءداۋىردىڭ بوساعاسىن اتتاعالى تۇر! ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن تالاي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدى باسىنان وتكىزدى. بۇگىنگى كۇنى ءبىزدى جاڭا ءداۋىردىڭ كەزەكتى بەلەستەرى مەن اسۋلارى كۇتىپ تۇر. ال مەنىڭ باعدارلامام رەسپۋبليكامىزدىڭ ودان ءارى جاقسارىپ، قارىشتاپ دامۋ جولىنداعى وسى قاۋىپتەر مەن سىن-تەگەۋرىندەرىنە لايىقتى باعاسىن بەرىپ، ولاردان شىعۋ جولدارىن كورسەتەدى.
– حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى مەن تۇرمىسى ارتۋ ءۇشىن كاسىپكەرلىكتىڭ ورنى ۇلكەن. بۇل ورايدا ءسىزدىڭ ۇستانىمىڭىز قانداي؟
– جالپى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ نەگىزى – تۇراقتى قارقىندى دامۋ، مىقتى جەكە بيزنەس جانە ادال باسەكەلەستىك. مەن ءاردايىم جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ، سونىڭ ىشىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋدىڭ تۇراقتى جاقتاۋشىسى بولىپ كەلدىم. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ الدىندا جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەر تۇر، ولاردى ەڭسەرمەي بۇدان ءارى دامۋ مۇمكىن ەمەس.
– ال حالىقتىڭ تۇرمىسى ارتىپ، جاپپاي كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋى ءۇشىن نە ىستەلىنۋى كەرەك؟
– مەنىڭ ويىمشا، وسى قاۋىپتەردى جاڭا مۇمكىندىكتەرگە اينالدىرۋ ءۇشىن كەلەسى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت:
- ۇلتتىق بانك جانە ەكىنشى دارەجەلى بانكتەر نەسيەلەر بويىنشا مولشەرلەمەلەردى تومەندەتۋى ءتيىس؛
- قور قۇرالدارى ارقىلى بالامالى، بانكتىك ەمەس قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ كەرەك. احقو شەڭبەرىندە قۇرىلاتىن كاسىپورىنداردى قارجىلاندىرۋدى وسى ادىستەرمەن مەملەكەتتىك قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك؛
- سالىقتى اكىمشىلەندىرۋ مەن ەسەپتىلىكتى جەڭىلدەتۋ، شوتتارعا تىيىم سالۋ جانە بيزنەستىڭ شىعىس وپەراسيالارىن توقتاتۋدان باس تارتۋ؛ ەگەر كاسىپكەرلەردىڭ مەملەكەتكە نەمەسە باسقا تۇلعالارعا زالالى تيمەگەن بولسا، كاسىپكەرلەر ءۇشىن ايىپپۇلداردى جويۋ؛
- كاسىپكەرلىك قىزمەتكە كەدەرگى جاساعانى ءۇشىن شەنەۋنىكتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ؛
- باسىم سالالار ءۇشىن (اۋىل شارۋاشىلىعى مەن اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى، جەڭىل ونەركاسىپ، ماشينا جاساۋ سالاسى) تومەندەتىلگەن ققس مولشەرلەمەسىن ەنگىزۋ؛ نەمەسە كاسكادسىز ادىسپەن الىناتىن سالىققا اۋىستىرۋ؛
- مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ، ولاردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ، كەلىسۋ جانە پارا بەرۋ مۇمكىندىگىن بولدىرماۋ؛
- وتاندىق كومپانيالاردىڭ ىشكى رىنوكتاعى باسىمدىعىن قامتاماسىز ەتۋ؛
- ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ جانە دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتىنە پارلامەنتتىك مونيتورينگ ەنگىزۋ، مەملەكەتتىك قاراجاتتاردى پايدالانۋ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ.
- شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ قۇلدىراۋىنا جانە حالىقتىڭ كەدەيلەنۋىنە اكەلەتىن تۇراقتى ديەۆالۆاسيا تاجىريبەسىن توقتاتۋ قاجەت دەپ ويلايمىن.
– ءبىراق كوپ جاعدايدا ءبىزدىڭ وسى سالاعا قاتىستى جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر "ديەۆالۆاسيا بولمايدى" دەپ حالىقتى سابىرعا شاقىرىپ جاتادى...
– ەگەر مينيستر نەمەسە ۇلتتىق بانك باسشىسى "ديەۆالۆاسيا بولمايدى" دەپ مالىمدەسە، ءبىراق اتالعان وزگەرىس ورىن السا، ول شەنەۋنىك قىزمەتتەن كەتۋى ءتيىس. ويتكەنى حالىقتى الداۋعا بولمايدى. بارلىعى الدىن الا اشىق جانە جاريالى تۇردە بولۋى ءتيىس. سوندا عانا ەلدىڭ بيلىككە سەنىمى ارتادى.
– سىبايلاس جەمقورلىق قازىرگى كەزدە قوعامنىڭ جەگى قۇرتى بولىپ وتىر. ودان قالاي ارىلا الامىز؟
– ءبىر نارسەنى اشىق ايتۋىمىز كەرەك: سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ قوعامعا دەندەپ كىرگەنى سونشالىق، بۇل حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمسىزدىگىن تۋدىرىپ وتىر. بۇل – الەمدىك كەسەل، ءبىراق جەمقورلىققا تويتارىس بەرۋگە بولادى. ول ءۇشىن سوت جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا سەنىم كۇشەيۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار، بارلىق اشىق سوت وتىرىستارى ينتەرنەت بويىنشا ترانسلياسيالانۋى ءتيىس. سوندا عانا حالىقتىڭ بيلىككە سەنىمى ارتادى، قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىق ازايادى. سىبايلاس جەمقورلىق قالاي جويىلادى، مۇنىمەن كۇرەسۋدىڭ ءتيىمدى جولى قانداي؟ مۇنىڭ بارلىعى مەنىڭ سايلاۋالدى باعدارلامامدا تەرەڭ ايتىلعان.
– ال پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر ەسپايەۆانىڭ قازاقستاننان سىرتقا كەتكەن قارجى تۋرالى كوزقاراسى قانداي؟
– بۇل – ولاردىڭ ماڭداي تەرىمەن تاپقان قارجىسى ەمەس. سوندىقتان وففشورلىق ايماقتار مەن شەتەلدىك بانكتەردەن ميللياردىق قاراجاتتاردى قازاقستانعا قايتارۋ كەرەك. بۇل قاراجات – قارا نيەتتى جەمقورلار مەن الاياقتاردىن حالىقتان ۇرلاعان اقشاسى. سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋدىڭ باستى باعىتى، دا وسى بولماق.
جالپى ەسەپكە جۇگىنەر بولساق، جەمقورلار مەملەكەتىمىزدەن زاڭسىز تۇردە 160 ميللياردتان استام اقشا شىعارعان. سوندىقتان "اق جول" پارتياسى شەنەۋنىكتەردىڭ وففشورلىق شوتى تۋرالى بانكتىك قۇپيالىلىقتىڭ الىنىپ تاستالىپ، وزدەرى قايدان العانىن تۇسىندىرە المايتىن اقشانىڭ انىقتالۋىن جانە قايتارىلۋىن تالاپ ەتەدى. ال اتالعان تالاپ زاڭ اياسىندا كاسىپكەرلىگىن دامىتىپ، حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ادال كاسىپكەرلەرگە ەش قاتىسى بولماۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.
– بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان حالقىنىڭ 43 پايىزى اۋىلدىق جەردە تۇرادى. ولاردىڭ جاعدايىن قالاي جاقسارتا الامىز؟
– ول ءۇشىن اۋىلدىق جەردەگى ەڭبەك قارجىلىق تۇرعىدان لايىقتى باعالانىپ، فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاعى جۇمىسكەرلەر قالالىق كاسىپورىنداردان از جالاقى الماۋى ءتيىس. وسىلاي عانا ءبىز ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشىن كوتەرىپ، جاستاردى سىرت جاققا ەمەس، ءوز اۋىلىندا ەڭبەك ەتۋگە قىزىقتىرا الامىز دەپ ويلايمىن.
– جالپى پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر رەتىندە ءسىزدىڭ ۇستانىمىڭىز قانداي؟ تاۋەلسىزدىكتى ودان ارى باياندى ەتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– ءبىز ءۇشىن تاۋەلسىزدىك جانە ۇلتتىق مۇددە - باستى قۇندىلىق. "الاش" كوشباسشىسى ءاليحان بوكەيحان "مەملەكەتتىلىگى جوق حالىق – جەتىم حالىق" دەپ بەكەر ايتقان جوق. ال ەل تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاۋ – ءاربىر ازاماتتىڭ مىندەتى. بۇل بابالارىمىزدان قالعان اسىل مۇرا. سوندىقتان اتا-بابا اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ، تاۋەلسىزدىگىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، باياندى ەتۋ –مىندەتىمىز. بۇل – قازاقستاندا تۇراتىن بار حالىقتىڭ باستى قۇندىلىعى.
مەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق تاريحىنا، مەملەكەتتىك ءتىلى مەن قازاق مادەنيەتىنە، سول سياقتى باسقا ەتنوستاردىڭ مادەنيەتى مەن تىلىنە دەگەن سىيلاستىقتى قولدايمىن. بۇل ورايدا "اق جول" پارتياسى رەسپۋبليكامىزداعى گەوگرافيالىق نىسانداردىڭ، كوشەلەر مەن ەلدى-مەكەندەردىڭ اتاۋلارىنداعى تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋدى تۇراقتى تۇردە جالعاستىرادى. جالپى حالىقتىڭ ساناسى كەڭەستىك جانە كوممۋنيستىك ەلەستەن مۇلدە ادا بولۋى قاجەت.
– سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن ەركىن قالدان
ماتەريالدىڭ جاريالانۋ اقىسى ق ر پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەر دانيا ەسپايەۆانىڭ سايلاۋ قورىنىڭ قاراجاتىنان تولەندى
