«قامشى» -ەركىن اقپارات الاڭى.  حات قورجىنىمىزعا كەلىپ تۇسكەن وقىرمان حاتىن ورتاعا سالۋدى قۇپ كوردىك.

          «ۇلت دەگەنىمىز نە؟ حالىقارالىق تەرمينگە سۇيەنسەك: تۇرعىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوزىنىڭ انا تىلىندە جەتىك نەمەسە قاناعاتتاندىرارلىق دەڭگەيدە سويلەي بىلەتىن ءبىرتۇتاس حالىقتى ايتامىز. ءتىلىنىڭ تۇتاستىعى عانا حالىققا ۇلتتىق سيپات بەرىپ، سول حالىقتىڭ ءوزى جاساعان رۋحاني، مادەني جانە ماتەريالدىق قۇندىلىقتارىن كەلەشەك ۇرپاقتارىنا جەتكىزىپ، ارى قاراي دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى، حالىق «ءبىر ەتنوس – ءبىر ەل» ءپرينسيپى بويىنشا عانا ءبىرتۇتاس ۇلت بولىپ تەز  قالىپتاسا الادى» (توكەن ءومىرزاق. ۇلت دەگەنىمىز نە؟  ttp://www.nhamys.kz/؟p=1918). قىسقا دا، نۇسقا. بۇل بۇگىنگى حالىقارالىق ۇعىمنىڭ نۇسقاسى.

          ال، ەندى اتام قازاقتىڭ ۇلت تۋرالى ۇعىمىنىڭ ەتنوگەنەزيسىنە ءۇڭىلىپ كورسەك شە؟

          ۇلت – ۇل دەگەن ءتۇبىر سوزدەن جانە «ت» دەگەن دىبىستان تۇرادى. ۇلدىڭ ماعىناسى بارشامىزعا بەلگىلى. اكەسى مەن اناسىنىڭ ۇلى، اتاسىنىڭ نەمەرەسى، سونىمەن قاتار ەل قامىن جەيتىن ازامات بولسا بۇكىل ەلدىڭ دە ۇلى.

          ۇل – تۇبىرىنەن ۇل مەن قىز،  ۇلان، قۇلان، قۇلىنشاق،  ۇلاناق، ۇلى، ۇلىق، ۇلىقتاۋ، ۇلىس، ۇلىتاۋ، جۇلدىز ت.ت. دۇنيەگە كەلدى. ۇلى ءسوزى كەز كەلگەن جاقسى ۇعىمنىڭ ەڭ جوعارعى شەگىن بىلدىرەدى. مىسالى، ۇلى دالا، ۇلى ادام، ۇلى تۇلعا، ۇلى تاۋ، ۇلى باۋ، ۇلى ەسپە، ۇلى قۇدىق ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى. دەمەك، ۇلتتىڭ اتى ارتىنا ارلى، يماندى ۇرپاق قالدىرعان، حالقىنا قاياۋسىز قىزمەت ەتكەن، جاقسى ىسىمەن ۇرپاعىنا ۇلگى بولعان سوناۋ تۇپكىردەگى ۇلى اتامىزدىڭ اتى.

           ال، «ت» دىبىسى ءسوزدىڭ قاي جەرىندە قولدانىلسا دا تولىپ، تولىستى، ەندى وزگەرمەيدى دەگەن ماعىنا بەرەدى. مىسالى، ۇلت، بۇلت، ۇرت، جۇرت، قۇرت، ات، ۇت، قۇت، جات، جۇت، وت، تۇت، ءسۇت، توبىش، توعىز، توقسان، توقسان توعىز ت.ت..

         ەجەلدە بارلىق دۇنيە توعىز سانىمەن ەسەپتەلگەن. مىسالى، بۇگىنگى قازاقتا توعىز قۇمالاق (ويىن)، توعىز-توعىزدى قالىڭمال (ۇزاتىلعان قىزعا بەرىلەتىن دۇنيە-مۇلىكتىڭ ءار ءبىرىن توعىز-توعىزدان جاساپ بەرۋ، ءتىپتى مىنەتىن اتى توعىز، ارتاتىن تۇيەسى توعىز بولادى).

توعىز ايىپ (بەرىلەتىن جازانىڭ سالماعىنا وراي – ءبىر توعىز، ەكى توعىز، ءۇش توعىز دەپ، ونى توعىز-توعىزعا كوتەرەدى). ءبىر توعىز-توعىز بەستى-بەس جاسار ات. ال وسى ايىپ توعىز-توعىزعا بارعاندا «توقال توعىز» دەپ اتالعان. بۇل توقسان ات.

«توعىز بيە تارتۋ عىپ

الدىنا الىپ بارايىق (340 بەت).

…جىبەردى تارتۋ قىلىپ توعىز ادام («قامبار باتىر» 344 بەت).

«توعىز قابات تورقاڭنان – توقتاشىقتىڭ تەرىسى ارتىق» دەگەن ماتەل دە ەرتەدەن بەرى ايتىلىپ كەلەدى.

ۇلى جاراتۋشى – اللانىڭ توقسان توعىز ەسىمى بار دەلىنەتىنىنىڭ دە سىرى وسى.

          بۇلت – وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي ءسوز ءتۇبىرى ۇلت. بۇلت اسپاندا، ۇلت جەردە. جەر بەتىندەگى ۇلتتار دا، تۋرا اسپانداعى بۇلت سياقتى دۇنيەگە كەلىپ، جەل ايداعان كەزدە جوڭكىلە كوشىپ، بىرەسە ىدىراپ، بىرەسە قايتا قوسىلىپ، نەمەسە جويىلىپ تا جاتادى. بۇلتتىڭ قۇرامى بۋ، قوزعاۋشى كۇشى جەل. ۇلتتىڭ قۇرامى ادام، قوزعاۋشى كۇشى ەل (رۋ). بۇكىل تابيعات قۇبىلىسى مەن  اسپان دەنەلەرىنىڭ اتاۋى وسىلاي دۇنيەگە كەلگەن. مىسالى، اۋادا جەل، جەردە ەل؛ جەردە جەر، ەلدە ەر؛ اسپاندا جۇلدىز، جەردە ۇل مەن قىز؛ اۋا دا گاز، جەردە از (ءاز اۋليە)، اسپاندا داۋىل، جەردە اۋىل ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى.

          سالت – اتا سالتى. باسى اتانى سىيلاۋدان باستالىپ، ارتى اكەنى، اعانى جانە ءاربىر قازاق بالاسى وزىنەن ۇلكەندەردىڭ ءبارىن سىيلاۋمەن جالعاسادى. مەن قازاقپىن دەگەن جانعا بۇل قاعيدا وزگەرمەيدى. سوعان سايكەس جوعارىدا كورسەتكەنىمدەي ات، ۇت، قۇت، ۇلت، بۇلت، قۇرت، جۇرت، تۇت، جۇت توعىز ت.ت.، ياعني  «ت» فورمانتى جالعانعان اتاۋلاردىڭ ءبارى وسىنداي، ەشقاشان ماعىناسى وزگەرمەيتىن، تولىپ-تولىسقاندى بىلدىرەتىن ۇعىمدار. وسىعان سايكەس قازاقتا بۇلاردان دا باسقا قازاق - قازاق بولعالى وزگەرمەي كەلە جاتقان سالتتار بار. ولار: شىلدەحانا، بەسىككە سالۋ، شاڭىراق كوتەرۋ، قىز ۇزاتۋ، ساۋكەلە كيگىزۋ، وتاۋ كوتەرۋ، جاساۋ، كەلىن ءتۇسىرۋ ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى. ەلىمىزدىڭ اتا زاڭى، قازاق سالتىنىڭ قاعازعا ءتۇسىرىلىپ زاڭداستىرىلعان نۇسقاسى.

          اتام قازاقتىڭ ەجەلگى شەجىرە-تاريحىنىڭ بارىندە دە نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى توقتاعان تاۋىمىزدىڭ اتاۋى جۋدى تاۋى دەپ اتالادى. ول تاۋدىڭ قازىرگى اتاۋى قازىعۇرت، ياعني قازىق جۇرت. قازىق قازاقتىڭ كوپتەگەن لاقاپ اتتارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ نەگىزگىلەرىنىڭ ءبىرى. سەبەبى، باسقا جۇرتتاردىڭ ءبارى كەلەدى، كەتەدى. ال، قازىق جۇرت ورنىنان ەشقاشان قوزعالمايدى. اسپانداعى تەمىرقازىق جۇلدىزى دا سولاي. ول دا، قاققان قازىق سياقتى، ماڭگى باعىت-باعدار بەرىپ، جول سىلتەپ تۇرا بەرەدى. جەرگە قاعىلعان قازىق تا سولاي، ەشقايدا كەتپەيدى، سول قاعىلعان جەرىندە ماڭگى تۇرا بەرەدى. نۇق پايعامبار اتامىزدىڭ كەمەسىمەن كەلىپ، جۋدى (قازىق جۇرت) تاۋىنا ىلىڭگىر (ياكور) سالىپ توقتاعان  (قازىرگى لەڭگەر اتاۋى سولاردان قالعان) جەردەگى نۇق قاۋىمى بۇكىل الەمنىڭ قازىق جۇرتى اتالىپ، قازاق دەگەن اتپەن كۇنى بۇگىندە دە عۇمىر كەشىپ جاتىرىز.

        ۇلت اتاۋىنىڭ اۆتورلارىن مىنا كورشى ورىستار «ناس (نات) دەپ دالدەپ تۇرىپ اتايدى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي «ن» دەگەن دىبىس نۇق پايعامبار اتامىزدىڭ ەسىمىن بەرسە، ەكىنشى  ات – اد (ادام اتا)  قاۋىمى اتاۋىن بەرەدى.

          قازىعۇرت دەمەكشى، اتام قازاقتىڭ ءسوز جاساۋ قاعيداسىندا ەكى ءسوزدى بىىركتىرىپ ءبىر ءسوز جاساعاندا، دىبىس ۇندەستىگىنە سايكەس ەكىنشى ءسوزدىڭ ءبىرىنشى دىبىسى، نەمەسە ءبىرىنشى ءسوزدىڭ سوڭعى دىبىسى ءتۇسىپ قالىپ، قوسىلىپ ايتىلادى. مىسالى، ۇستىڭگى جۇرت – ءۇستىرت، اتامىزدىڭ جۇرتى – اتاجۇرت، سارى اعا – سارعا، تورى ايعىر – تورايعىر، تورى ات – تورات (تاۋرات)، حان اعا – قاڭعا، مان اكە – مەكە، بي اداي – بيداي، قۋ اداي اكە – قۇدايكە، بالىقشى ساق عۇن – بالاساعۇن، الىپ كەل – اكەل،  ساق اعا – ساعا (سۋ باستالمايتىن با ەدى ساعادان، ءسوز باستالمايتىن با ەدى اعادان)، قازىق جۇرت - قازىعۇرت ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى.

        قازىق، قازىق جۇرت، قازىعۇرت - قازاق ۇلتى اتاۋىنىڭ ءسينونيمى بولىپ تابىلادى.

          جۋدى – جۋ جانە ۇد (ھۇد) دەگەن ەكى بىرىككەن سوزدەن، ياعني ەجەلگى ەكى اتامىزدىڭ اتىنان تۇرادى. بۇل جەردە جۋ بالاسى، ھۇد (ۇت) پايعامبار اتاسى. سەبەبى، «ى» دىبىسى «ي»، «ي»، «ءى» جانە «ن» دىبىستارى سياقتى كەز-كەلگەن ەسىم ءسوزدىڭ سوڭىنا جالعانسا بالاسى، ۇرپاعى دەگەن ماعىنا بەرەدى. مىسالى، توقتامىس جارى، بەكتەمىس جارى، اكىم تارازى، تۇڭعىشباي ءال تارازى، قۇسايىن شەرازى ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى. نۇق پايعامبار زامانىندا جۋ ەلىنىڭ مالى تۇگەل توپان سۋعا كەتىپ قىرىلعاندىقتان ولار جۇتقا ۇشىرادى. قازاقتىڭ «جۇت» دەگەن ءسوزى سولاردان قالدى.

           جۋ (ءجۇز، جۇرت، جۋدى) ەلىنىڭ تەگى (ءتۇبى) كىم ەكەندىگىنە قۇران اياتتارى ايقىن جاۋاپ بەرەدى. «…سونداي-اق، اد ەلىنە باۋىرلارى ھۇد (جىبەردىك)» (قۇران كارىم. «ال-حاققا سۇرەسى». 65 ايات).

          جۇرت – جۋ، ۇر دەگەن ەكى بىرىككەن سوزدەن جانە «ت» دىبىسىنان تۇرادى. جۋ ەلى اتاۋىنىڭ ماعىناسىن جوعارىدا ايتتىق، ال ۇر (ءۇر) – تۇران مەن تۇرىكتىڭ ءتۇپ اتاۋى. «ت» دىبىسى (تاڭباسى) ءارقاشاندا تولىپ-تولىسقاندى، ياعني كەز كەلگەن ۇعىمنىڭ ەڭ جوعارعى شەگىنە جەتكەنىن بىلدىرەدى. مىسالى، جوعارى دا ايتقانىمداي، ۇلت (ۇل - ادام اتا مەن اۋا انانىڭ ۇلدارى) ءوسىپ-ونىپ، كوبەيىپ ۇلتقا اينالىپ تۇر)، جۇت (جۋ ەلىنىڭ مالىنان ەشتەڭە قالماعان)، ءسۇت (سۋدىڭ اعارعان ەڭ ساپالى ءتۇرى)، سىرت (ىشتە ەشكىم قالماعان)، جىلت (كورىندى دە جوق بولدى) ت. ت. بولىپ كەتە بەرەدى.

           العاش رەت ۇل، ۇلى، ۇلان، ۇلت اتاۋلارى ماڭعىستاۋداعى ماد پاتشالىعى داۋىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ توپونوميكالىق ايعاقتاماسى ۇلاناق اتتى جەر اتاۋى بولىپ تابىلادى. ۇل، ان، ۇلان، اق دەگەن بىرىككەن سوزدەردەن تۇرادى. ماعىنالارى دا سول العاشقى كۇيىندە، كۇنى بۇگىندە دە قولدانىستا. مان اتالارىنىڭ ءىزىن جالعاستىرىپ، ولاردىڭ داڭقىن اسىرعان ناعىز ۇلى، بەل بالاسى بولىپ شىعادى. ال، اق ءسوزى ماننىڭ ۇلدارى اقپان (ساق) اتالارىمىزدىڭ اتى. ادىلەت دەگەن ۇعىمدى ادام، اد قاۋىمى دۇنيەگە اكەلسە، اقيقات (شىندىق) دەگەن ۇعىم ادايدىڭ ءتورتىنشى نەمەرەسى اقپانداردان باستالادى. بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ ۇلت (ءسوز ءتۇبىرى «ۇل») دەپ اتالاتىنىنىڭ جانە ادامي قاسيەتتىڭ بيىك شىڭىنىڭ «سۇلتان» (ا.بيلەۋشى، ءا.جىگىتتىڭ سۇلتانى)، تومەنگى ساتىسىنىڭ «ۇلتان» دەلىنەتىنىنىڭ سىرى وسى.

           «ۇلاناق – قاراتاۋ جوتاسىنىڭ وڭتۇستىك جاعىنداعى تاۋارالىق اڭعار، تاۋشىق پەن جىڭعىلدى اۋلىنىڭ ارالىعىندا. جىڭعىلدى اۋلىنان سولتۇستىك-باتىستا.

            ۇلى – سارىتاس شىعاناعىنا باراتىن سولتۇستىك اقتاۋ جوتاسىنداعى تەرەڭ شاتقال-سايدىڭ جوعارعى جاعىندا ورنالاسقان. كەتىكتەن شىققان جول ۇدەككە جەتكەن سوڭ تارماقتالىپ، ءبىرى – بوزاشى تۇبەگىنە، ەكىنشىسى – وڭتۇستىك اقتاۋ جوتاسى ارقىلى حيۋا باعىتىنا جۇرەدى.

           ۇلىباۋ – ساي؛ شايىر اۋلىنىڭ شىعىس جاعىندا 1-2 كم جەردە.

           ۇلىەسپە – بوزاشى تۇبەگىنىڭ تەڭىز جاعالاۋىندا.

            ۇلىكۇندىك – تاۋ؛ بوستانقۇمنىڭ وڭتۇستىك شەتىندەگى، سۇمسانىڭ تەرىستىك بەتىندەگى قوس تاۋ-تورتكۇل. ولار ۇلى كۇندىك جىنە كىشى كۇندىك دەپ اتالادى. اڭىز بويىنشا، ەرسارى باتىردىڭ اس پىسىرۋگە پايدالاناتىن وشاعى وسى ەكى تاۋ بولعان ەكەن.

            ۇلىقۇدىق (ۇلىقۇي) – كەتىكتەن (قازىرگى فورت-شيەۆچەنكو قالاسى) شاعادامعا (كراسنوۆودسك) باراتىن جول بويىندا.

           ۇلىقىز – ۇلىقىزەمشەك. ۇستىرتتەگى قىزەمشەك توبەسىنىڭ ەكىنشى اتاۋى.

           ۇلىقىرعىن – قاراعان-بوساعا وڭىرىندە. (سەرىكبول قوندىباي «ماڭعىستاۋدىڭ جەر-سۋ اتاۋلارى» الماتى-2010. 289 بەت).

          «ون ۇشتە ۇل – ۇلان، ون بەستە قىز – ۇلان» دەگەن ماقال سولاردان قالدى.

        اتام قازاقتىڭ اتا سوزىندە ۇلت بولۋدىڭ جانە ونىڭ عۇمىر جاسىنىڭ ماڭگىلىك بولۋىنىڭ نەگىزگى قاعيداسى ءار ۇلتتىڭ وزىنە ءتان ءتىلى مەن ءبىرتۇتاس ءدىنىنىڭ بولۋى. سوندىقتان دا ۇلى اتالارىمىز بىزگە «ءتىلىڭ تۇعىرىڭ، ءدىنىڭ دىڭگەگىڭ» دەگەن ۇلاعاتتى وسيەت قالدىرعان.

       تاريح تاعلىمى: ءدىن -ەلدىڭ دىڭگەگى. ال، ۇلتتىڭ تۇعىرى ءتىل. قازاقتىڭ «ءتىل- تۇعىرىم، ءدىن- دىڭگەگىم» دەيتىنى وسى. ەلىمىزدىڭ تۋى دىڭگەككە ءىلىنىپ، تۇعىرعا بەكىتىلگەن. تۇعىر مەن دىڭگەك ءالسىز بولسا، جالاۋدىڭ قۇلايتىنى سياقتى، ءتىلى مەن ءدىنى ءالسىز ەلدىڭ دە كەلەشەگى بولمايدى. ءتىلى ەكەۋدىڭ ءدىنى ەكەۋ، ال ءدىنى ەكەۋدىڭ... مۇنى ءاربىر قازاق ازاماتى بەس ساۋساعىنداي بىلۋگە جانە ونى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا ءتيىس. ايتپەسە ءبىرتۇتاس قازاق ۇلتىن ساقتاي المايسىڭ. جەر بەتىنەن جويىلعان ۇلتتاردىڭ ءبارى وسىنداي قاراپايىم قاعيدانى ۇستانا الماعاندىقتان جويىلعان.

         قوجىرباي ۇلى مۇحامبەتكارىم، ماڭعىستاۋدان

         "قامشى" سىلتەيدى