جۋىردا بىلدەي ءبىر كومپانيا باسشىسى ەكىنشى وتباسىن وپ-وڭاي تاستاپ كەتتى. سونداعى سىلتاۋى اسىراي المايتىن بوپ قاپتى-مىس. جىلدىق تابىسى ءبىر جارىم ميلليون دوللاردان اساتىن كاسىپكەرگە ءۇش وتباسىنا تەڭ جاعداي جاساۋ قيىنعا سوقپاس. الايدا، نەگىزگى سەبەپ قىز پەرزەنتتى قالاماعاندىقتان ەكەنىن ايتادى ەكس-ايەلى. ۇلعا دا ءزارۋ ەمەس ەكەن، ەندەشە نە تۇلەن ءتۇرتتى ەكەن؟! الدە، قىز تۋسا كومىپ تاستاي بەرگەن بايىرعى ارابتاردىڭ ادەتىنە باسىپ، باس تارتقانى ما؟ قازاقتار اراسىندا دا قىزدان گورى ۇلدى ءتاۋىر كورەتىندەرى كوپ قوي. قالاي دەسەك تە، ءوزى قاجى، ءدىندى ۇستاناتىن كىسىنىڭ مۇنىسى اقىلعا سىيىمسىز عوي. گاپ باسقادا بوپ تۇر…
قازاق قىزدارىن قور قىلاتىن «حاليال نيكياح» دەگەن سور پايدا بولدى، قوعامدا. ءدىن جولىنداعى كەي ادامدار ادال قىزداردى الداپ حارام نەكەگە تارتىپ، بىلايشا ايتقاندا «ويناستىق» قۇرىپ ءجۇر. بۇل قاجى عانا ەمەس، ايەلىن قاجىتىپ كەتكەن. «قارعايىن دەسەم جالعىزىم، قارعامايىن دەسەم جالماۋىزىم» دەگەندەي. ايتايىن دەسەڭ مۇسىلمانداردى جاماناتتى ەتەدى، جاسىرايىن دەسەڭ ايەلدەردى جەسىر، تالاي بالانى جەتىم ەتىپ سورلاتىپ كەتەدى. «حاليال نيكياح» ۇستانىمىنداعىلار ءوز دوسىن يمام دەپ الداپ، نەكەسىن قيدىرىپ، ايەلى ەتىپ الادى. ءبىراق، بالالى بولۋدى قالامايدى. قىز بالاسى ويىنشىق ەمەس قوي، ءار اعىمنىڭ جەتەگىندەگىلەر «اشىنا» ەتەتىن.
جالپى ءقازىر ەكى-ۇش وتباسىن شاريعات شارتىمەن قۇرىپ تا، «ازاماتتىق نەكەدە تۇرىپ تا، ەشقانداي نەكەسىز دە ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندار جەتەرلىك. اتا-اناسى اجىراپ كەتسە، جەتىمدىك كەشەتىن دە، پسيحولوگيالىق زارداپ شەگەتىن دە - بالا. وسىنىڭ ءبارى ەر مەن ايەلدە ادامي جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوقتىعى مەن «نەكە جانە وتباسى» تۋرالى زاڭنىڭ سولقىلداقتىعىنان كەڭ ەتەك جايدى.
بۇگىندە ەلىمىزدە 400 مىڭداي انا 700 مىڭعا جۋىق بالانى جالعىز-جارىم اسىراۋدا. ءبارى بىردەي كۇيەۋىنەن كوز جازىپ قالماسا دا، جازا باسىپ بالالى بوپ العاندار، كوبى اجىراسىپ كەتكەندەر. بۇدان بولەك، جەتىمدەر ۇيىندە 8 مىڭداي بالا بولسا، نەكەسىز تۋعاندارى 72 مىڭنان اسادى ەكەن. بۇل رەسمي ەسەپكە الىنعانى عانا. دەسە دە، كوز سۇرىندىرەتىن ستاتيستيكا ەمەس پە؟ «جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق» بوپ جاڭاعى ايتقان «حالال نەكەدەن» تۋعاندار دا وسى ءتىزىمدى تولىقتىرۋدا.
ءبىر ءتاۋىرى ەلىمىزدە رەسمي تۇردە زاڭدى نەكەسىز تۋعان بالالاردى اكەسىنىڭ تەگىنە جازۋ قۇقىعى بەرىلدى. بۇل ءبىر جاعىنان ەكى-ۇش وتباسى بارلارعا قولايلى بولدى. الايدا، اكەلىگىن قۇجات جۇزىندە مويىنداسا دا، ومىردە مويىنسۇنباي كەتەتىندەر كوپ بولىپ تۇر عوي. اقش-تا اكەلىكتەن قاشقاندارعا دنك ساراپتاماسىن تاعايىنداپ، بالاسى ەكەنىن دالەلدەپ بەرەدى. ال، ءبىزدىڭ ەلدە دە وسىعان ۇقساس زاڭنىڭ بارىن كوپ انالار بىلە بەرمەيدى. ءقازىر قان سايكەستىگىن تەكسەرىپ، اكەسىن وڭاي انىقتاۋعا بولادى. ال، بالاسىنا ءوزىنىڭ تەگىن بەرسە دە، اسىراۋدان باس تارتىپ كومەكتەسپەي قويعان جاعدايدا، سوت ارقىلى اليمەنت وندىرە الادى. احاج بولىمىندە تىركەلمەگەن نەكە زاڭسىز بولسا دا، اكەسىنىڭ تەگىنە جازىلعان بالا زاڭدى سانالادى. الايدا، جاۋاپكەرشىلىكتەن دە، ادامگەرشىلىكتەن دە جۇرداي ازاماتتار وتە كوپ. اليمەنت تولەۋدەن قاشقاندارعا تالاپتى كۇشەيتۋ كەرەك. ماسەلەن، ەكىنشى نەمەسە ازاماتتىق نەكەدەن، تاعى دا باسقالاي جاعدايدا تۋعان بالالاردى اكەسىنىڭ تەگىنە جازىپ قانا قويماي، دۇنيە-مۇلىكتەرىنە دە ورتاقتاستىرۋ قاجەت. سوندا عانا كەي ەرلەر «قاتىن – جولدا، بالا – بەلدە» دەپ «قىسىر» سويلەمەس، ال دىندەگى كىساپىرلەر «نەكە - قولدا» دەپ ايەلدەردى ءمۇساپىر ەتپەس بولار. بۇدان ناشار زاماندا دا جەتىمى مەن جەسىرىن جىلاتپاعان قازاق ەمەس پە ەدىك. جۇرت ايتپاقشى «توقالدان» تۋسا دا، بالانىڭ اتى بالا عوي! قۋىرشاق ەمەس، ادام عوي!
ءمولدىر نۇرمان
