ۇستاز، عالىم زۇلقارناي الدامجار جاساعان جۇمىستار جالعاسىن تابۋدا
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ۇستاز زۇلقارناي الدامجاردىڭ ارامىزدان كەتكەنىنە ون جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. كوزىنىڭ تىرىسىندە جۋرناليستەرگە بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا عالىم: «قازاقتىڭ تەكسىزى جوق. قازاقتىڭ ءبارى تەكتى. حالقىمىز تەكتى عوي»، دەگەن ەكەن. ونىڭ ءوزى دە تەكتىنىڭ ءبىرى ەدى. شەجىرەنى قازا كەلگەندە ول ەل اراسىندا قارا شويتاس اتانعان باتىردىڭ ءىنىسى مامبەتالىدەن تاراعان ۇرپاق بولاتىن. «شويتاس سىرلىباي ۇلى حVءىىى عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە سىرىم دات ۇلىنىڭ ازاتتىق ءۇشىن سوعىسىنا بەلسەنە قاتىسىپ، جايىق-ەدىل ارالىعىن قايتارۋعا كۇش سالعان باتىرلاردىڭ الدىڭعى شەبىندە جۇرگەن»، دەپ كورسەتەدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ابىلسەيىت مۇحتار. اتاسى ەسەت قاريا تەرەڭ ءدىني ءبىلىمى بار، كەۋدەسى التىن ساندىق، ءبىلىمدار كىسى بولىپتى. ول اتىراۋ وڭىرىندەگى ەل شەجىرەسىن 1944 جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قولجازبا قورىنا تاپسىرعان ەكەن.
تەك زۇلقارناي الدامجار ۇلى عانا ەمەس، جالپى بالالىق شاقتىڭ كەرمەك ءدامىن تاتقان سوعىستان كەيىنگى جاستار بىلىمگە اشىعىپ كەلگەن ەدى. ەكى تىلدە بىردەي سويلەيتىن، بىردەي جازاتىن، حالقىنىڭ تاريحىنان، ادەبيەتىنەن، رۋحاني مۇراسىنان مولىنان حابارى بار جاس س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە ءوز كۋرستاستارىنىڭ الدىندا سەركەدەي توپ باستايدى. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنداعى جىل­دارى-اق ۇستازدارى شاكىرتىنىڭ عىلىمعا بەيىمدىلىگىن، ءبىلىم قا­رىمىن بايقاعان. ول ۋنيۆەرسيتەتتى ۇزدىك بىتىرەدى. اتىراۋ پەداگوگيكا ينس­تيتۋتىندا قىزمەت ىستەدى. تا­ريح عىلىمىنان كانديداتتىق ديس­­سەر­تاسيا، ودان كەيىن تاريح عى­­­لى­مىنىڭ كەز كەلگەنگە وڭاي شا­عىلا بەرمەيتىن تاريحناما سالاسىنان بەلگىلى عالىم گريگوريي داحشلەيگەردىڭ جەتەكشىلىگىمەن 1985 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاسيا­سىن ماسكەۋ عالىمدارى الدىندا قورعادى. زۇلقارناي الدامجار تاريحناما سالاسى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاسيا قورعاعان العاشقى قازاق ەكەنىن دە ءبىلۋىمىز كەرەك. عالىم 5 مونوگرافيا، 300-دەن استام عىلىمي ەڭبەك جازدى. «پاراسات» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
اتىراۋ پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا وقىتۋشىلىقتان پرورەكتورعا دەيىن ءوسىپ، مول تاجىريبە جيناعان زۇلقارناي الدامجار 1989 جىلى قوستاناي پەداگوگيكا ينستيتۋ­تىن باسقارۋعا سايلاۋ ارقىلى بەكى­ءتىلدى. قوستانايدا ونىڭ ۇستازدىق، عالىمدىق قىرىمەن قاتار ۇيىم­داستىرۋشىلىق بىلىكتىلىگى، ازا­ماتتىق قىرى، قايراتكەرلىگى جار­قىراي كورىندى. ول قوستانايعا كەلگەندە ەلىمىز ءۇشىن ۋاقىتتىڭ ءولارا شاعى ەدى. الەمدىك ءىرى دەرجاۆا كەڭەس وداعىنىڭ ۋىعى بوساپ، شاڭىراعى شايقالعان تۇس. جاڭا ۋاقىت تىنىسى دا ەلىمىزگە وڭاي تيگەن جوق، ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ءجىبى ءۇزىلىپ، داعدارىستان اڭتارىلعان تۇس. ءولارا شاقتىڭ ەرەكشەلىگى ەمەس پە، ءوز حالقىمىزدىڭ ۇلەسى تىم از، 20 پايىزدان اسپايتىن قوستاناي وڭىرىندە انا ءتىلىمىز ەسىكتەن قاراپ قالعان تۇس بولاتىن. وسىنداي ساتتە زۇلقارناي الدامجار الدىمەن پەداگوگيكا ينستيتۋتىن ۋنيۆەرسيتەتكە اينالدىرۋدى ويلادى. ەڭ باستىسى، ۋنيۆەرسيتەتتە قازاق بالالارى ءۇشىن ومىرگە تىم قاجەت ماماندىقتاردى دايىنداۋعا، ولاردىڭ انا تىلىندە ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك اشىلدى. زۇلقارناي الدامجار ۇلى ۋاقىت­تىڭ تىنىسىن تەز سەزىنەتىن، سول ارقىلى الداعىنى ءوز زامانداستارىنان بۇرىن كورە بىلەتىن باسشى بولاتىن. ول قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە تاۋەلسىز جاس مەم­لەكەتىمىزگە اۋاداي قاجەت ساناق تەح­نيكالارى مەن اۆتوماتتاندىرۋ جۇيەسىن باعدارلامامەن قامتاماسىز ەتۋ، قۇقىقتانۋ، قولدانبالى ماتەماتيكا، پسيحولوگيا، مۋزىكا جانە حالىق شىعارماشىلىعى، ەكونوميكا جانە ءوندىرىستى باسقارۋ سياقتى جاڭا ماماندىقتار، فاكۋلتەتتەردە تۇڭعىش رەت قازاق توپتارىن جانە قازاق فيلولوگياسى فاكۋلتەتىن اشتى. مۇنىڭ ءوزى وڭىردە انا ءتىلدىڭ جانە ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەردى.
قوستاناي ۋنيۆەرسيتەتىنە 1996 جىلى ۇلت ۇستازى احمەت باي­تۇر­سىنوۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. بۇل دا زۇل­قارناي الدامجاردىڭ باستاماسى مەن جۇگىرىسى كوپ جۇمىستاردان كەيىن مۇمكىن بولعان ەدى. ا.بايتۇرسىنوۆقا ەسكەرتكىش ورناتىلدى، ونى ەلباسى ن.نازاربايەۆتىڭ ءوزى كەلىپ اشقانى جۇرتشىلىقتىڭ ەسىندە. تەگىندە زۇقاڭ احمەت بايتۇرسىنوۆتى ءپىر تۇتتى. قوستانايدا احمەتتىڭ رۋحى­نا العاش رەت اس بەرگەن، قۇران با­عىش­­تاتقان دا زۇلقارناي الدام­جار بولاتىن. الاشتىڭ ۇلىسى، ۇلت ۇستازى جۇرگەن جولدارمەن «اق­جول» اتتى تاريحي-تانىمدىق ەكس­پەديسيا­سىن ۇيىمداستىرىپ، ونى قارجى­لاندىرعان دا زۇقاڭنىڭ ءوزى بولدى. ول ۋاقىتتىڭ ىرعالۋدى كۇتپەيتىنىن ءجيى ايتاتىن. 90-شى جىلدار ونسىز دا حالقىنا كەشىگىپ جەتكەن احاڭنىڭ كوزىن كورگەن، زۇل­مات جىلداردىڭ قۇقايىن باسى­نان وتكىزگەن، اقيقاتتى ايتپاي تۇن­شى­­عىپ، كوكىرەگىندە ساقتاپ كەلگەن تور­عايلىق كونەكوزدەردىڭ قاۋىنداي ءپىسىپ، قارتايىپ وتىرعان شاعى ەدى. ەكسپەديسيانى باسقارعان جازۋشى، جۋر­ناليست بايتۇرسىن ءىلياس جازىپ قالدىرعان «التىن بە­سىك» كىتابى احمەت­تانۋ عىلىمىنا قو­­سىل­عان سۇبەلى ۇلەس دەپ ايتۋعا بولادى.
زۇلقارناي الدامجار تاۋەلسىز ەلىمىزدە جوعارى وقۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوسقان قايراتكەر رەتىندە دە بەلگىلى. ول جوعارى ءبىلىم بەرۋدە ەۋروپالىق ستاندارتتارعا دا بايقاپ قاراۋدى ايتتى. ءبىلىمى وزىق ەۋروپا جۇرتىنىڭ جوعارى ءبىلىم جۇيەسىندەگى جاقسى ۇستانىمدارى مەن باعىتتارىن عانا الۋ كەرەكتىگىن، دايىن قالىپتى تىكەلەي كوشىرۋ وزىمىزدەگى جىلدار بويى جيناعان جاقسى تاجىريبەنى تارك ەتۋ دەپ ءبىلدى. وزىمىزدەگى قۇندىلىقتاردى جوعالتپاۋعا ۇمتىلدى.
قوستانايدا العاشقى جەكە­مەنشىك جوعارى وقۋ ورنىن اش­قان دا زۇلقارناي الدامجار ەكە­ءنىن قوستانايلىقتار جاقسى بىلە­ءدى. مۇنداي قادامعا ول ۋاقىت­تىڭ سۇرانىسىن دەر كەزىندە سەزىن­گەندىكتەن باردى. «كوپشىلىك زامان مەن ۋاقىتتىڭ، سوسىن ءوندىرىستىڭ سۇرانىسىن تاپ باسىپ تانيتىن دەڭگەيگە جەتپەي جاتىر. ەلدىڭ ءبارى جاپپاي زاڭگەر، سوت، پروكۋرور بولۋدى ارماندادى دا، تەحنيكالىق ماماندىقتار قالىس قالىپ قويدى. ال ءىرى وندىرىستىك ءارى اۋقىمدى اۋىل­شارۋاشىلىق ايماق سانالاتىن قوستاناي ءوڭىرى ءۇشىن تەحنيكالىق ماماندىقتار ءقازىردىڭ وزىندە قات بولىپ وتىرعان جوق پا؟» دەپ جاۋا­پ بەرەدى جەكەمەنشىك الەۋمەتتىك-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قان­شالىقتى قاجەتتىگىن سۇراعان جۋرناليست ساۋالىنا.
ادەتتە، 90-شى جىلداردىڭ ايا­عىندا ءۇي ساتىپ العىسى كەلەتىندەر قوستاناي قالاسىنىڭ ابدەن قالىس قالعان، بۇرىنعى ماۋىتى-شۇعا كومبيناتى ورنالاسقان شاعىن اۋدانىنا جولامايتىن. زۇلقارناي الدامجار وسى اۋدانداعى كومبيناتتىڭ قاراۋ­سىز قالعان بۇرىنعى عيماراتتارىن جوندەي باستاعاندا تاڭعالماعان جان قالمادى. ءقازىر الەۋمەتتىك-تەحني­كالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ارقاسىندا قالانىڭ بۇل شالعايى قايتادان گۇلدەندى، سوڭعى ۋاقىتتا تۇرعىن ۇيلەر سالىندى، جاستار ساياباعى، نە­كە سارايى ورىن تەپتى. وبلىس ورتالىعىنىڭ دۋماندى گۇلدەنگەن اۋدانىنا اينالدى. كومبيناتتان قالعان مادەنيەت سارايىن قايتا جوندەپ، ستۋدەنتتەر سارايى ەتتى. وندا 600 ورىندىق اكت زالى، 300 ورىندىق كونفەرەنسيا زالى، سپورت زالى بار.
بۇگىندە زۇلقارناي الدامجا­ر ۇلىنىڭ ءوزى جوق بولسا دا، ونىڭ بالالارى مەن شاكىرتتەرى ءىزىن جال­عاستىرۋدا. ءوزىنىڭ اتىنداعى قوس­تاناي الەۋمەتتىك-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ىرگەلى ءبىلىم ورداسىنا اينالعان. 23 ماماندىق بو­يىن­شا ماماندار دايىندايدى. ۋنيۆەرسيتەت بولون كەلىسىمىنە كىردى، ستۋدەنتتەر كرەديتتىك جۇيە بويىنشا ءبىلىم الادى. ول جاس­تاردىڭ ءبىلىم مەن پراكتيكانى ۇشتاستىرۋىن ءجيى ايتاتىن. ۇس­تاز­دىڭ سول ۇستانىمى ۋاقىت تالابىنا اينالعان. سوعان وراي بۇگىندە ءبىلىم ورداسىندا الەۋەتى مىقتى تەحنوپارك بار. ستۋدەنتتەر ونىڭ وقۋ-وندىرىستىك شەبەرحانالارىندا، زەرتحانا كەشەنىندە تاجىريبە ساباقتارىن وتكىزەدى. فرانسيانىڭ، رەسەيدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن ءبىر­لەسىپ، «پروبلەمى پراۆا ي ەكونوميكي» اتتى حالىقارالىق عىلىمي جۋرنال شىعارادى. قىسقاسى، ز.الدامجاردىڭ «بارلىعىن دا جاستار ءۇشىن جاسايمىن» دەگەن ماقساتى جۇزەگە اسۋدا. ول جاساعان ءىستىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىرعان مىڭ­داعان شاكىرتتەر دە ەلىمىزدىڭ ەر­تەڭىنە نىق قادام باسادى.

دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان