جالپىۇلتتىق ار-نامىس كودەكسىن قابىلداۋدى ويلاستىرساق قالاي بولار ەدى؟
قۇندىلىق دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى اتا-بابالارىمىزدىڭ ءومىر سۇرگەن داۋىرىندەگى، وزدەرى تاڭداپ العان ادامدىق، ادالدىق، ادەپتىلىك، ادىلەتتىلىك، تەكتىلىك، مادەنيەتتىلىك دەگەن جالپى جاعىمدى قاسيەتتەرگە باعىشتالعان، بىزگە ميراس ەتىپ قالدىرعان، ءداستۇر-سالت، ادەت-عۇرىپتان تۇراتىن ءومىر ءسۇرۋ جولىنداعى ەرەجەلەرى. بۇل قۇندىلىقتار قاستەرلەنبەسە، وندا قوعامنىڭ وركەنيەتكە باستاعان جولىنا، ونىڭ دامۋىنا نۇقسان كەلەتىندىگى انىق.
مەنىڭ زامانداستارىم – اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ باستاپ، مەملەكەت، قوعام قايراتكەرلەرى قۋانىش سۇلتانوۆ، مىرزاتاي جولداسبەكوۆ، اباي تاسبولاتوۆ، عالىمدار مىرزاگەلدى كەمەل، ايحان اقانوۆ، كامال ورمانتايەۆ، دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ، امانگەلدى كەرىمتايەۆ، تاعى دا باسقا كوزى قاراقتى، كوكىرەگى وياۋ وتانداستارىم قوستاپ، ۇلتىمىزدىڭ باعا جەتپەس قۇندىلىقتارىنىڭ قۇلدىراپ، جۇقارىپ، ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا تۇر-تۇرىمەن ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا ۇلكەن دەرتكە اينالىپ بارا جاتقاندىعىن اڭعارىمپازدىقپەن بايقاپ، قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋلارىنىڭ بەت-پەردەسىن اشىپ، ايشىقتاپ، «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتتەرىندە ءار ازاماتتىڭ ساناسىنا جەتەتىندەي ەتىپ قوعامعا وي سالدى.
قازىرگى كەزدە جارقىن قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قۇلدىراپ بارا جاتقاندىعىنا، بۇل جاعىمسىز دەرت كەيبىر ازاماتتاردىڭ ساناسىنا كەرى اسەر ەتىپ، قوعامدا قۇندىلىقتارىمىزعا قاراما-قايشى كورىنىستەر ورىن الىپ وتىرعاندىعىنا حالىق كوز جەتكىزىپ وتىر. ەكونوميكالىق فورماسيانىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى حالقىمىزدىڭ وي-ساناسىن دۇنيەتۇتىنۋشىلىق پسيحولوگياسى دەندەپ، ادامي قۇندىلىقتارىمىزعا كەرەعار ىس-ارەكەتتەرگە اكەلىپ سوقتىرۋدا.
قۇندىلىقتارىمىز قۇلدىراۋىنىڭ سەبەپتەرىن قاراستىرعاندا ونى ءبىز بۇرىنعى قوعامداعى جوسپارلى-توتاليتارلىق جۇيەدەن بىردەن، كۇتپەگەن جەردەن نارىقتىق جۇيەگە اۋىسىپ كەتكەندىگىنەن ىزدەگەنىمىز دۇرىس شىعار دەپ ويلايمىن. جالپى، حالىقتىڭ وي-ساناسى نارىقتىق ەكونوميكاعا دايىن ەمەستىگىنەن ءبىرشاما داعدارىسقا دۋشار بولدى. ءارقايسىمىز ءوز بەتىمىزبەن كۇن كورۋ، وڭاي جولمەن دۇنيە تابۋدى ويلاۋعا كوشتىك. وسى جولدا ادالدىق جولدى اتتاپ، جەمقورلىق، الاياقتىق، الداۋ-ارباۋ، ۇرلىق-قارلىق، قۋلىق-سۇمدىق جولىمەن دۇنيە تابۋ، داڭعازالىق، اتاققۇمارلىق، ماقتانشاقتىق سياقتى جاعىمسىز دەرتتەر ءبىرقاتار ازاماتتاردىڭ ساناسىنا ۇيالادى دا، حالىقتىق قۇندىلىقتارىمىزعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ، قوعام دەرتىنە اينالا باستادى. وندايلار ۇلى ابايدىڭ «وسەك، وتىرىك، ماقتانشاق، ەرىنشەك، بەكەر مال شاشپاق، بەس دۇشپانىڭ بىلسەڭىز» دەپ ايتىپ كەتكەن وسيەتىن ۇمىت قالدىردى.
ال ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ سولاردى كورىپ، ولارعا شىداپ، بۇقارالىق اقپارات بەتىندە ايقايلاپ ايتىپ قانا وتىرا بەرەمىز بە؟ نە بولماسا ولارعا قارسى تۇرىپ، بەلسەندى تۇردە كۇرەسكە شىعامىز با؟ بۇل جەردە مەن وسى قوعامداعى جاعىمسىز دەرتتەردى ادام بويىنداعى اۋرۋمەن سالىستىرمالى تۇردە بىلاي ايتقىم كەلەدى.
ادام اۋىرا قالسا ەمدەلۋ ءۇشىن دارىگەرگە كورىنەدى. دارىگەر سول ادامنىڭ اۋرۋىنا دياگنوز قويىپ، ەمدەۋ جولىنا كىرىسەدى. كەرەكتى دارى-دارمەكتى اتاپ، ولاردى قاشان، قالاي قولدانۋ كەرەكتىگىن ۇسىنادى. سول ەمدى قابىلداعاننان كەيىن ادام بويىنداعى دەرتىنەن ايىعادى، قاتارعا قوسىلادى. مەملەكەت پەن قوعام دا الەمدىك دامۋ ۇدەرىسىندە جاندى ورگانيزم سياقتى. ولاردىڭ بويلارىندا دەرت پايدا بولسا ول دەرتتى جەكە ادامدى ەمدەگەندەي ەتىپ ەمدەۋ كەرەك. سول دەرتكە جالپىمىز دياگنوز قويىپ، ەل بولىپ ەمدەۋ جولىنا كىرىسكەنىمىز ءجون بولار.
ءاربىر جەكە ازامات اتا ءداستۇرىمىزدى ساقتاپ، سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتسە، ول ءىستىڭ ناتيجەلى بولاتىنىن ەلباسى ايتىپ تا، ءىس جۇزىندە كورسەتىپ تە كەلەدى.
ەلباسى ۇسىنعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورما قازىرگى ساياسي ەكونوميكالىق جاعدايدا، ەلىمىزدىڭ ودان ءارى وركەندەپ دامۋىنا، زاماننىڭ جاڭا تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن، ەلدىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن، اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك قۇجات بولىپ تابىلادى. سولاي بولسا بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ىسكە اسىراتىندار، 100 ناقتى قادامدى جۇرگىزىپ، ونى كەلەشەك ۇرپاققا ۇلگى رەتىندە قولداناتىندار كىمدەر؟ ولار قازىرگى زاماننىڭ سانالى قوعام مۇشەلەرى، ەل ازاماتتارى. ءبىزدىڭ ءارقايسىمىز قوعامداعى جيىركەنىشتى دەرتتەن ارىلىپ، سانالى ءومىر سۇرۋگە كوشۋىمىز كەرەك.
قازىرگى كەزدە ءومىردىڭ ءوزى تالاپ تۋدىرعاندىقتان مەملەكەت تاراپىنان ءار سالا قىزمەتكەرلەرى تۋرالى ار-نامىس كودەكستەرى (ەرەجەلەرى) قابىلدانىپ، ولار ءىس جۇزىندە اتقارىلىپ تا جاتىر دەپ ءبىر جاقتاما ءوزىمىزدى ءوزىمىز جالعان سابىرلىلىققا شاقىرىپ جۇرگەنىمىز بار. ودان سول ەرەجەسى بار سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىندا زاڭ بۇزۋشىلىق، قۇندىلىقتارعا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن، تەرىس پيعىلدار ءالى تولاستاعان جوق. وسىدان-اق ونداي تەك كاسىبي ءبىر توپ قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان ەرەجەلەردىڭ ءتيىمسىز ەكەنى كورىنىپ تۇر. سول ار-نامىس تۋرالى ەرەجەلەر قابىلدانعان بارلىق سالالاردىڭ ءىس-قيمىلدارىن، مىندەتتەرىن انىقتايتىن ارنايى زاڭدار دا قابىلدانعان. ولار ار-نامىس ەرەجەلەرىنسىز-اق وزدەرىنىڭ ىس-ارەكەتتەرىن تەك وزدەرىنىڭ قىزمەتى تۋرالى قابىلدانعان زاڭ تالاپتارىنا ساي ادال دا، سول زاڭداردىڭ شەڭبەرىندە اتقارۋعا مىندەتتى. بۇل جەردە ولارعا باسشى قىزمەتكەرلەردىڭ تاراپىنان باقىلاۋدى، قاداعالاۋدى كۇشەيتۋ كەرەك-اق. ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىز – سول تالاپتىڭ، قاداعالاۋدىڭ السىرەپ كەتكەندىگى.
ەلباسى اتاپ كورسەتكەن جولدارمەن الەمدەگى الدىڭعى قاتارداعى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق، تەحنيكالىق، عىلىمي تەڭدەستىگىمەن قاتار، ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءوي-ورىسى، دۇنيەتانىمى، كوزقاراسى سول وزىق 30 ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان حالىقتاردان كەم بولماۋى كەرەك. اتا-بابالارىمىزدىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭىندەگى بىزگە ميراس ەتىپ قالدىرعان قۇندىلىقتار ولاردىڭ قۇندىلىقتارىنان بىردە-بىر كەم ەمەس. كەءرىسىنشە، ولاردىكىنەن ءبىرشاما وزىق.
ءبىرىنشى، ەلباسى اتاپ كورسەتكەن 100 ناقتى قادامنىڭ سالالارعا ارنالعان 12-قادامىنداعى جاڭا ەتيكالىق ەرەجەلەردى ەنگىزۋ ماسەلەسىن تەك از عانا توپقا، مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە ارناپ جەكە-جەكە كوپتەگەن سالالىق «ار نامىس» ەرەجەلەرىن قابىلداۋدىڭ ورنىنا «جالپىۇلتتىق «ماڭگىلىك ەل» ادامدارىنىڭ ار-نامىس كودەكسىن (ەرەجەسىن)» دايىنداپ، سونى قوعام بولىپ تالقىلاپ، قابىلداپ، ومىرىمىزگە ناقتىلاي ەندىرۋ قاجەت.
ار-نامىس كودەكسىنىڭ ءماتىنىن كورنەكى قۇرال رەتىندە، بوس ءسوزدى ءارتۇرلى جارنامالاردىڭ ورنىنا، جاپپاي بارلىق قوعامدىق جەرلەردە، مەملەكەتتىك، قوعامدىق ۇيىمدار، اكىمشىلىك عيماراتتارىندا، وقۋ ورىندارىنىڭ اۋديتوريالارىندا، بالاباقشالاردا مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ قاسىنا، كەز كەلگەن ادام وقي الاتىنداي، وقىماي ءوتپەيتىندەي ەتىپ، ناسيحات رەتىندە ءىلىپ قويۋ كەرەك. قۇزىرلى ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرىنەن، مەكەمە باسشىلارىنان ونى تۇراقتى تۇردە ۇجىم بولىپ تالقىلاپ، قالاي ىسكە اسىرىپ جاتقاندىعىن تالاپ ەتۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى.
ەكىنشى، ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ وركەندەپ دامۋىنا كەرى اسەر ەتىپ كەلە جاتقان جايدىڭ ءبىرى – بىزگە جول باستاپ كەلە جاتقان كەيبىر مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ كەمشىلىكتەرى. ولاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىنىڭ، مادەنيەتىنىڭ، قوعامعا، ەلگە، جەرگە جاناشىرلىق دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى.
بىزدە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر اراسىندا قالىپتاسىپ قالعان، حالىقتىڭ كوزىنە كۇندە ءتۇسىپ جۇرگەن جاعىمسىز كورىنىستەر بار. قانداي دا ءبىر جولمەن، شاما-شارقىنا قاراماي مەملەكەتتىك قىزمەتكە ىلىنسە بولدى، سول جايلى كرەسلوعا وتىرعاننان ءوزىن بيىك ۇستاپ، باسقالاردان اقىلدى سانايدى دا، حالىق مۇددەسىنە باسقا ساتىدان قاراي باستايدى. وزدەرىنىڭ حالىقتىڭ قىزمەتشىسى ەكەندىگىن ۇمىتىپ، مىندەتى كابينەتتە وتىرىپ اقىل ايتۋ عانا دەپ تۇسىنەدى، حالىقتىڭ ورتاسىنا شىعىپ، ولارمەن جۇزبە-جۇز كەزدەسۋدى مىندەتىم دەپ سانامايدى. وندايلار ەلباسىنىڭ قىزمەت اتقارۋ جولىنان ۇلگى المايتىنى وكىنىشتى-اق. ەلباسى ءارقاشاندا ءوزىنىڭ ءومىرىنىڭ حالىقتىڭ ومىرىمەن تىعىز بايلانىستا ەكەندىگىن ۇمىتپاي، قاي جەردە بولسا دا حالىقپەن كەزدەسىپ، اڭگىمەلەسۋدى ۇمىتقان ەمەس.
ءبىزدىڭ شەكپەندىلەردىڭ ىشىندە حالىقپەن جۇزدەسۋدى ۇمىت قالدىرعاندار از كەزدەسپەيدى. حالىقتان الشاقتاعاننان كەيىن وزىنەن ءوزى، اسىپ-تاسىپ، جولى كومەسكىلەنە بەرەدى دە، ءوزى زاڭ بۇزۋشىلىققا بارادى. وڭى مەن سولىن اجىراتا المايتىن وسىندايلار قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋىنا سەبەپكەر. ماڭداي تەرىن توكپەي، قۋلىق-سۇمدىق جولمەن وڭاي ولجالى بولعاندار استامشىلىققا، اتاققۇمارلىققا، داڭعازالىققا، ماقتانشاقتىققا بارىپ، وڭاي جولمەن كەلگەن بايلىقتى الدى-ارتىنا قاراماي باسەكەلەسىپ شاشىپ، تاياز ويلاپ، تەرىس مىنەز كورسەتەدى. قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋىندا قاراپايىم حالىقتىڭ ەشقانداي كىناسى جوق.
سوندىقتان، مەملەكەتتىك ورىنداردا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ جۇمىسى حالىق تاعدىرىمەن بايلانىستى بولعاندىقتان، ولار حالىقپەن تىعىز بايلانىستا ءجۇرۋى كەرەك. ول ءۇشىن اكىمدەردەن باستاپ بارلىق حالىققا قىزمەت ەتەتىن لاۋازىم يەلەءرىنىڭ ارنايى جۇمىس كەستەسىنە اي سايىن، قاشان، قاي ۋاقىتتا، قاي جەردە قانداي ۇجىم مۇشەلەرىمەن، قانداي ماسەلەمەن كەزدەسۋ وتكىزەتىندىگى تۋرالى كەستە جاساۋ مىندەتتەلىپ، سول كەستەلەردىڭ ورىندالۋى باسشىلار تاراپىنان قاداعالاۋدا بولعانى ءجون. ەگەر جىل سايىنعى كادۋىلگى ءبىر رەت ەسەپ بەرۋدىڭ ورنىنا حالىقپەن وسىنداي كەزدەسۋلەر جۇيەلى جولعا قويىلسا، كىمنىڭ كىم ەكەنى، ونىڭ قىزمەت اتقارۋعا قاۋقارى بار ما، جوق پا حالىق الدىندا بەلگىلى بولاتىنى دا دالەلدى كەرەك ەتپەيدى.
ەلباسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان 100 ناقتى قادامنىڭ 99-قادامىندا «مەملەكەتتىك ورگاندار مەن اكىمدەر جانىنداعى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ وكىلەتتىكتەرى مەن مارتەبەسىن زاڭمەن بەكىتۋ، مەملەكەتتىك شەشىمدەردى قابىلداۋ اشىقتىعىن ارتتىرۋ» دەپ قاداپ كورسەتىلگەن. مەنىڭ ماقالادا ايتىپ وتىرعان وسى ۇسىنىستارىم قوعامدىق كەڭەستەردىڭ نازارىندا بولىپ، كەڭەس مۇشەلەرى ءوز پارمەندىلىگىن كورسەتسە حالىق مۇددەسىنە ساي ءىس بولار ەدى دەگەن ويدامىن.
باتىرحان ءومىرزاقوۆ،
وتستاۆكاداعى ميليسيا پولكوۆنيگى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قۇرمەتتى ارداگەرى.
شىمكەنت.
دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان
