پروفەسسور امانكۇل اقباسوۆانىڭ عىلىمي الەمى
پايعامبار جاسىنان اسقان ادامنىڭ كەي ساتتەردە پەندەشىلىك اتاۋلىدان ىرگەسىن اۋلاقتاتىپ وتكەن ءومىردىڭ عاجايىپتارىن سونشالىقتى ىڭكار دا، قيماس سەزىممەن وي ەلەگىنەن وتكىزەتىن كەزدەرى بولادى. توننىڭ ىشكى باۋىنداي بولىپ، تالاي-تالاي قيماس كۇندەر مەن تۇندەردە سىر شەرتىسكەن اسكەر يساقوۆ اعا­مەن الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىندە ون ءبىر جىلداي قىزمەتتەس بولدىق. ءبىر قاراعاندا توماعا-تۇيىقتاۋ كورىنەتىن اسەكەڭ كوڭىلى اسىپ-تاسىپ، شارىقتاعان كەزدەرى جان سىرىن جايىپ سالاتىن. ول كىسىنى «ءاساعا» دەيتىنمىن. كەيىننەن رەداكسياداعىلار «ءاساعالاپ» كەتتى. بۇگىن سوناۋ ءبىر جىلى ءاساعا ايتقان سىردى ەسىمە ءتۇسىرىپ وتىرمىن…
جەتپىس جەتىنشى جىلدىڭ كوكتەمى بولسا كەرەك. رەداكسيادا بىرگە قىز­مەت ەتەتىن جەرلەسى مامىتبەك ۇيىنە قوناققا شاقىرادى. ۇلكەن قوناعى باۋىرجان مومىش ۇلى ەكەنىن ەس­كەرتەدى. بۇل الماتىدا باۋكەڭ جايلى اڭىز-اڭگىمەلەر، قاڭقۋ سوزدەر جەلدەي ەسىپ تۇرعان كەزى ەدى: «نە دەيسىڭ، ۇناماعان ادامىن ۇيىنەن قۋىپ شىعادى ەكەن»، «ايەل اتاۋلىعا جۇلدىزى قاس كورىنەدى»، «باۋكەڭنىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ قيىننىڭ قيىنى دەيدى عوي»، «ءسوزىڭ ۇناماسا ۇرىپ جىبەرۋدەن دە تايىنبايدى دەيدى»…
ولجاستى جەتەكتەگەن ءاساعا مەن امانكۇل قوناققا كەشىگىپ كەلەدى. ون­شاق­تا ادامعا ارنالعان شاعىن داس­تارقاننىڭ تورىندە باۋىرجان مو­مىش ۇلى وتىرادى. قوناقتاردىڭ نا­زارى كەشىگىپ كەلگەن ەكەۋگە اۋادى.
– دوستارىم – اسكەر جۋرناليست، امانكۇل عالىم، – دەپ تانىستىرادى مامىتبەك (م.قالدىبايەۆ تانى­مال عالىم، جازۋشى. باۋىرجان مومىش­ۇلى جايلى جازىلعان الدەنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى، باۋىرجانتانۋشى ءىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى).
– ءاي، عالىم قىز، نەمىسشە بىلەسىڭ بە؟ – دەپ سىناي قاراعان باۋكەڭ توتە­سىنەن ساۋال قويادى. قوناقتار نەمىس­تەر جونىندە اڭگىمەلەپ وتىرسا كەرەك.
– نەمىستىڭ ءتىلىن نەعىلايىن اعاي، – دەپ جاۋاپ بەرەدى امانكۇل ءمۇدىر­مەستەن قاسقايىپ تۇرىپ. – الدىمەن انا ءتىلىنىڭ، قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتىپ، ساقتاپ قالۋدى ويلايىق تا… مۇنداي جاۋاپ كۇتپەسە كەرەك، وتىرعاندار دەم­دەرىن ىشتەن الىپ، جىم-جىرت بولادى. باۋ­كەڭنەن شاتاق شىعىپ كەتپەۋىن تىلەسە كەرەك. ءبىر ءسات سىلتىدەي تىنىشتىق ورنادى.
– ءاي، عالىم قىز، كەل، سەنىڭ ورنىڭ مىنا جەر، – دەگەن باۋكەڭ وڭ جاعىندا وتىرعان كىسىنى ورنىنان تۇرعىزىپ جىبەردى. بۇل ءبىر تاماشا كەش ەدى. باۋكەڭ جادىراپ، امانكۇلمەن اشىق-جارقىن اڭگىمە-دۇكەن قۇردى. قايسار قىزعا ءوز قولىمەن ءدام ۇسىنىپ، الدە­نەشە رەت بيگە دە شىقتى. وتىرعاندار كوبىنە-كوپ ەكەۋىنىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق تۇرۋمەن بولدى. ەكى دوس – مامىتبەك پەن اسكەر قوناقتارعا قىزمەت ەتتى. كەش سوڭىندا باۋكەڭ ولجاستى الدىنا الىپ وتىردى. وسى قولايلى ساتتە امانكۇل ۇلىنا باتا سۇرادى.اناڭ­داي قايسار عالىم، اكەڭدەي ابىرويلى ازامات بول، قۇلىنشاق! – دەگەن باتىر اتا ءسابيدىڭ اۋزىنا ءتۇ­كىرىپ، ماڭدايىنان يىسكەدى…
ءوز باسىم امانكۇل جاقانقىزىن قىرىق جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى بىلەدى ەكەنمىن. كەي-كەيدە ءاساعا ۇيىنە ەرتىپ باراتىن. اعانىڭ جارىن «جەڭەشە» دەيتىن قازاقپىز عوي. اعامىزدىڭ اقجايلاۋ ۇيىندە جەڭە­شەمىزدىڭ سىرباز سىباعاسىنان تالاي-تالاي ءدام دە تاتتىق. ونىڭ بويىنان عالىمدىق قاراپايىمدىلىق لەبى ەسىپ تۇراتىن. ۋاقىت وتە كەلە امانكۇل جاقان قىزىنىڭ بۇرالاڭ-بۇلتارىستى ءومىر سوقپاقتارىنا، تاڭعاجايىپ سان-سالالى عالىمدىق قىرلارىنا ءتانتى بولىپ، ريزالىق سە­زىمىنە بولەنگەنىمىزدى جاسىرۋدىڭ قاجەتى بولا قويماس. كىم نە دەسە، و دەسىن، بارشامىز ءشۇباسىز مويىنداۋعا ءتيىستى ءبىر عانا اقيقات بار: پروفەسسور، ءوز سالاسىنىڭ اكادەميگى امانكۇل اقباسوۆا بۇكىل عۇمىرىن عىلىمعا ارناپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ قايتپاس تا قايسار قىزدارىنىڭ ال­دىڭعى لەگىندە ءجۇر. مۇنى ول عىلىم جولىنداعى ماڭگىلىك ۇستانىمىمەن، شىققان بيىك­تەرىمەن، العان اسۋلارىمەن، اشقان عىلىمي جاڭالىقتارىمەن، تالانتتى تاماشا شاكىرتتەرىمەن، ۇلاعاتتى ۇستازدىعىمەن ايقىن دالەلدەپ كەلەدى.
عىلىم مۇحيتىندا جەلكەنىن كەرگەن امانكۇل جاقان قىزىنىڭ ءومىر جولى وزىندىك ورنەگىمەن ەرەك­شە­لەنەدى. ورتا مەكتەپتى 1964 جىلى التىن مەدالمەن بىتىرگەن. امانكۇل الماتىداعى قازاق مەملە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا فاكۋل­تەتىنە ەمتيحانسىز-اق وقۋعا قابىلداندى. ستۋدەنت وقۋدى ۇلكەن ىزدەنىسپەن جاقسى وقىدى. ءۇشىن­ءشى كۋرستان باستال­عان وندىرىستىك پراك­تيكاسىن وسكە­مەننىڭ قورعاسىن-مىرىش كومبيناتىندا، ودان كەيىنگى جىلعى پراكتيكاسىن جەزقازعاننىڭ مىس كومبيناتىندا وتكىزدى. كۋرس، ديپلوم جۇمىستارىن دا وسى سالاعا ارنادى. سونىڭ جارقىن كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى – قازان قالاسىندا وتكىزىلگەن جاس حيميك­تەردىڭ بۇكىلوداقتىق عىلىمي كونفەرەنسياسىنا قاتىسىپ، سوندا جا­ساعان بايانداماسى وتە جو­عارى باعالاندى، كونفەرەنسيانىڭ التىن مەدالىمەن جانە اقشالاي سىيلىعىمەن ماراپاتتالدى. سودان دا بولار، ۋنيۆەر­سيتەتتى ۇزدىك ءبىتىر­گەن امانكۇل اسپيران­تۋراعا قالدى­رىلدى. وندا ول ءتۇستى مەتال­لۋرگيا سا­لاسىنداعى زەرتتەۋ جۇمىس­تارىن ودان ءارى جالعاستىرىپ، ءۇش جىل ءىشىن­دە كان­ديداتتىق ديسسەرتاسياسىن جا­­زىپ شىق­تى دا ونى ويداعىداي قور­عادى.
ادەتتە، قوعامدىق عىلىمدار سالاسىندا ءۇش جىلدا كانديداتتىق ديسسەرتاسيالارىن قورعايتىن اسپيرانتتار ءجيى كەزدەسەدى، جاراتىلىس­تانۋ عىلىمدارى سالاسىندا مۇنداي جاعداي وتە سيرەك. جاس عالىم امان­كۇل اقباسوۆانىڭ ىزگى ارمانى – ءتۇستى مەتاللۋرگياداعى زەرت­تەۋ جۇمىستارى ەدى. ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ دا ءساتى ءتۇستى. ول ءقازمۋ-دىڭ انا­­ليتيكالىق حيميا كافەدراسىنا جەتەكشى مامان بولىپ ورالدى. 1979-1980 جىلدار ارالىعىندا لەنسوۆەت اتىنداعى لەنينگراد تەحنولوگيالىق ينس­تيتۋتىندا بەتكەيلىك-بەلسەندى زاتتەكتەر فيزيكا-حيمياسى بويىنشا قايتا دايىنداۋ فاكۋلتەتىندە بىلىكتىلىگىن كوتەردى.
زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجە­لەرى مەن اشقان جاڭالىقتارى امان­كۇل اقباسوۆانىڭ «ءتۇستى مەتال­لۋر­گياداعى مىشياك قوسىندىلارى بار تەحنولوگيالىق ەرىتىندىلەردى وڭدەپ، پايدالانۋدىڭ شيكىزات قورىن ۇنەمدەۋگە جانە ەكولوگيا­نى جاقسارتۋعا تيگىزەر ءتيىمدى اسەرى» دەگەن تاقىرىپتا تەحنيكا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى دارەجەسىن الۋ جونىندە ديسسەرتاسيا قورعاۋىنا نەگىز بولدى. ديسسەرتاسيا ماسكەۋدىڭ د.ي.مەندەلەيەۆ اتىنداعى حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىندا 1991 جىلى قورعالدى. 1995 جىلى جوعارعى اتتەس­تاسيالىق كوميسسيانىڭ شەشى­مىمەن وعان پروفەسسور عىلى­مي اتاعى بەرىلدى. وسى جىلى امان­كۇل جاقانقىزىنا رەسپۋبليكا جارا­­تىلىستانۋ عىلىمدارى اكا­دە­­مياسىنىڭ اكادەميگى قۇرمەتتى اتاعى، سونداي-اق، ەكولوگيا حا­لىق­تىق اكادەمياسىنىڭ اكادە­ميگى اتاعى بەرىلدى. سونداي-اق، امان­كۇل اقباسوۆا الەمدىك عى­لىم­عا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن 2012 جى­لى رەسەي جاراتىلىستانۋ اكادە­مياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشە­لىگىنە قابىلدانىپ، Honorus causa of Academy of National History حالىقارالىق اكادەمياسىنىڭ قۇر­مەتتى عىلىم دوكتورى دارەجەسىنە يە بولدى. كورنەكتى ەكولوگ-عالىم 1995 جىلدان بەرى م.ح.دۋلاتي اتىن­داعى تاراز مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ ديسسەرتاسيالىق كە­ڭە­ءسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى بولىپ كەلەدى، ال 1999-2003 جىلدارى ق.ي.ساتبايەۆ اتىنداعى قازاق ۇلت­­­تىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جا­­نىنداعى «گەوەكولوگيا» جانە «ەكولوگيا» ماماندىقتارى بويىن­شا دوكتورلىق ديسسەرتاسيالىق كە­ڭەستىڭ مۇشەسى بولدى. تانىمال عالىم امانكۇل جاقان قىزىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن 2 دوكتورلىق، 2 رھD دوكتورلىق، 11 كانديداتتىق جانە 15-تەن استام ما­گيسترلىك ديسسەرتاسيالار قورعالدى. عالىم-اكادەميكتىڭ 350-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتەرى جارىق كورگەن، ونىڭ ىشىندە 3 مونوگرافيا (1ء-ۋى گەرمانيادا شىققان)، 5 وقۋلىق، 15-تەن استام وقۋ قۇرالى، 4 تەرمينولوگيالىق سوزدىك، 1 ەكولو­گيالىق ەنسيكلوپەديا بار. سونداي-اق، ول 20-دان استام اۆتورلىق كۋالىك پەن ونەرتابىس پاتەنتتەرىنىڭ اۆتورى.
پروفەسسور امانكۇل اقباسوۆا 1993 جىلدان بەرى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. 2008 جىلدان بەرى ەكولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى. امانكۇل جاقان قىزىنىڭ ينستيتۋت ديرەكتورى رەتىندە اتقا­رىپ وتىرعان قىزمەتى ەرەكشە نازار اۋدارادى. ول ەڭ الدىمەن ينس­تيتۋتتىڭ سترك مەك 17025-2007 ستاندارتىنا سايكەس «ەكولوگيالىق باقىلاۋ جانە حيميالىق تالداۋ» زەرتحاناسىن اككرەديتتەۋدەن جوعارى دەڭگەيدە ءساتتى وتكىزدى. قازىرگى كەزدە ا.اقباسوۆا باسشىلىق ەتەتىن ينس­تيتۋت 53-تەن استام شارۋاشىلىق كەلىسىمشارتتارمەن رەسپۋبليكانىڭ ءتۇرلى ءوندىرىس ورىندارىندا مونيتورينگ، ەكولوگيالىق ءتولقۇجاتتار، جوبالار جاساۋ سياقتى عىلىمي-پراك­تيكالىق جۇمىستار اتقارۋدا.
عىلىم الەمىندە وزىندىك ايشىقتى ورنى بار ۇلاعاتتى ۇستاز امانكۇل اقباسوۆا قانداي قۇرمەت-قوشەمەتكە دە ابدەن لايىق. اشقان جاڭالىقتارى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرى ەلىمىزدە عا­نا ەمەس ءبىرقاتار شەتەلدەردە دە مويىن­دالعان. پروفەسسور امانكۇل اقبا­سوۆا باسقاراتىن عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءتۇ­بەگەيلى زەرتتەۋلەرمەن اينالىسۋدا. ول ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عى­لىم كوميتەتى جاريالاعان عىلىمي جوبالار بايقاۋلارىندا بىرنەشە مەم­لەكەتتىك گرانتتاردىڭ جەڭىمپازى اتا­نىپ، عى­لىمي جەتەكشىلىك جاساۋ­دا. مۇنداي تابىسقا قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. ەلىمىزدە ءوزىن-وزى ايقىن ءدا­لەل­دەگەن، بولاشاعى كەمەل عىلىمي جو­بالارعا باسا نازار اۋدارىلىپ، قار­جىلاندىرىلادى. امانكۇل اق­با­سوۆانىڭ عىلىمداعى تاماشا تابىس­تارى مەرەيىن ءوسىرىپ، زور قۇر­مەت­كە بولەۋدە. سوڭعى جىلدارى رەس­پۋب­ليكا «جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ۇزدىك وقى­تۋ­شىسى-2012» اتاعىنا يە بولدى، 2012 جى­لى ونەرتابىستى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن ا.نوبەل مەدالىمەن (رەسەي جا­راتىلىستانۋ اكادەمياسى)، 2013 جى­لى «ەڭبەكپەن جانە بىلىممەن» حالىق­ارالىق وردەنىمەن (حالىقارالىق كون­­سور­سيۋم، ميۋنحەن، گەرمانيا)، 2013 جىلى رەسەي جاراتىلىستانۋ اكا­دە­ميا­سىنىڭ «عىلىم مەن ءبىلىم­گە ەڭبەك ءسى­ءڭىر­گەن قايراتكەر» مەدا­لىمەن، 2015 جى­لى پاريجدىك كىتاپ سالو­نىنىڭ ال­تىن مەدالىمەن (پاريج، فرانسيا) ماراپاتتالدى.
ونىڭ ونە­گەلى ءومىر جولىنىڭ قىر­لارى ادام جانىن شۋاققا بولەيدى. جاس­تارى ۇلعايىپ، زەينەتكەرلىككە شىققان اكەسى جاقان مەن اناسى اق­كۇلاش ۇلدارى، وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ پودپولكوۆنيگى امان­جول مەن وبلىستىق ورمان-تو­عاي شارۋاشىلىعىنىڭ باس ديرەكتورى باقىتجاننىڭ قولىندا تۇرۋعا كە­لىسىمدەرىن بەرمەدى، تۇلا بويى تۇڭ­عىشتارى امانكۇلگە ءوز تاع­دىر­لارىن سەنىپ تاپسىردى. وعان دا تالاي-تالاي جىلدار ءوتتى. اياۋلى اناسى مەن عىلىممەن الاڭسىز اينالىسۋىنا بارلىق جاعداي جاساۋعا تىرىسقان، قيىن ساتتەردە قاسىنان تابىلىپ، جانىنا جالاۋ بولعان ادال ازاماتى، جۋرناليستىك ابىرويىن اسقاق ۇستاعان اسىل قوساعى اسكەردى قاسيەتتى تۇركىستان توپىراعىنا ارۋ­لاپ قويدى. (جۋرناليست اسكەر يساقوۆ – ءاساعا ءومىرىنىڭ سوڭعى ونشاقتى جىلىندا ۋنيۆەرسيتەتتە ۇستازدىق ەتىپ، ءدارىس وقىدى، بولاشاق جۋرناليست كادرلارىن دايارلاۋدا وزىندىك ءىزىن قالدىردى). ءقازىر جاسى توقساننىڭ تورتەۋىنەن اسقان سۇيىكتى اكەسى جاقان اقساقال قايسار قىزىنىڭ رۋحاني دەمەۋشىسى ءھام تىلەكشىسى.
كەزىندە باتىر اتا باۋىر­جان مومىش ۇلى باتا­سىن بەرگەن، ءقازىر قىرىقتىڭ قىر­قا­سىنا شىق­قان ولجاس اسكەر ۇلى م.ۆ.لو­مونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن كيبەرنەتيكا سالاسى بويىنشا ۇزدىك ءبىتىردى. بۇل كۇندەرى ول ماسكەۋ قا­لا­سىنىڭ تۇر­عىنى، رەسەي-كورەي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى، تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. تاياۋ ۋاقىتتا دوكتورلىق ديسسەرتا­سياسىن قورعاۋعا دايىندالىپ ءجۇر­گەن جايى بار. ال، باستاپقىدا الماتى مەديسينا ينستيتۋتىن ءۇز­دىك ءبىتىرىپ، ءقازمۋ-دىڭ بيولوگيا فا­كۋلتەتىن دە ۇزدىك ءتامامداعان گاۋھار اسكەر قىزى اناسىنىڭ ىزىمەن عىلىم الەمىنە قۇلاش ۇردى. ءقازىر ەلىمىزدەگى تانىمال عالىمدار ساناتىندا، تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. تاياۋ كۇندەرى جەتپىس جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەلى وتىرعان تەحنيكا عىلىمى سالاسىنداعى ساناۋلى قازاق قىزدارىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى، ءوزىنىڭ قايتپاس تا قايسار قاسيەتىمەن عىلىم الەمىندە شىرقاۋ بيىككە كوتە­رىلگەن اكادەميك-پروفەسسور امان­­­كۇل جاقان قىزى اقباسوۆانىڭ سوق­­­تىقپالى-سوقپاقتى قيا جولداردا جەمىستى ەڭبەگى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى.

دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان