قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ۇلىبريتانياعا رەسمي ساپارىنىڭ ءبىرىنشى كۇنى تابىسپەن قورىتىندىلانعانىن كەشەگى ماقالامىزدا جازدىق. سول كۇننىڭ باستى ناتيجەسى رەتىندە قازاقستان مەن ۇلىبريتانيا اراسىندا 13 ميلليارد دوللاردىڭ كەلىسىمدەرىنە قول قويىلعانىن ايتۋعا بولادى. بۇل – ۇلىبريتانيادان قازاقستانعا اعىلاتىن ينۆەستيسيالاردىڭ جاڭا اۋقىمىن كورسەتە الاتىن كورسەتكىش.
ساپاردىڭ ءبىرىنشى كۇنى ەلباسىمىز جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەر مەن ماڭىزدى وتىرىستار جانە بيزنەس-فورۋمنان تىس بريتاندىق ايتۋلى ىسكەر توپتاردىڭ ايشىقتى وكىلدەرىمەن، ياعني ۇلىبريتانيانىڭ قوعامدىق ومىرىندەگى ىقپالدى تۇل­عا­لارمەن ءبىرقاتار كەزدەسۋلەر دە وتكىزىپ ۇلگەرگەن ەدى.
ىسكەر توپ وكىلدەرىمەن وتكەن سونداي ءبىر كەزدەسۋگە «Royal Dutch Shell»، «BG Group»، «Barclays Bank»، «Vitol Group»، «De La Rue»، «Glencore» جانە باسقا دا كومپانيالاردىڭ باسشىلارى قاتىستى. ولاردىڭ قولىنداعى اكتيۆتەر كولەمى 500 ميلليارد دوللاردان استام قارجىنى قۇرايدى دەلىنەدى.
مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە قازاقستاننىڭ ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ، كولىك جانە تەلەكوممۋنيكاسيا، تاماق جانە جەڭىل ونەركاسىپ، مەتاللۋرگيا جانە مۇناي حيمياسى سالالارىندا بەلسەنە جۇمىس ىستەپ جاتقاندارى ءۇشىن بريتان ينۆەستورلارىنا العىس ايتتى. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بىرلەسكەن جۇمىستى جالعاستىرۋ ءۇشىن قاجەتتى الەۋەت بار ەكەنىن اتاي وتىرىپ، ەلىمىز ين­ۆەس­تورلارعا اسا قولايلى جاعداي جاساۋ ءىسىن جالعاستىرا بەرەتىنىن اتاپ كورسەتتى.
مەملەكەت باسشىسى، سونداي-اق، «J Rothschild Capital Management» كومپانياسى باسقارماسىنىڭ ءتوراعاسى لورد دجەيكوب روتشيلدپەن كەزدەستى. تاراپتار قازاقستان مەن ۇلىبريتانيا اراسىنداعى ينۆەستيسيالىق ىنتى­ماق­تاستىقتىڭ كەلەشەگىنە قاتىستى ويلارىمەن ءبولىستى. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ، سونداي-اق، استانادا قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىرعان حالىقارالىق قارجى ورتالىعى تۋرالى ايتتى جانە سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناستاردى بۇدان ءارى نىعايتۋعا مۇددەلىلىك تانىتتى. د.روتشيلد ءوز سوزىندە قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى قارجىلىق حاب مارتەبەسىن الۋ ءۇشىن جاقسى پەرس­پەكتيۆالارى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ەلباسىمىزدىڭ «ارسەلور ميتتال» كومپانيا­سىنىڭ ءتوراعاسى جانە باس اتقارۋشى ديرەكتورى لاكشمي ميت­تالمەن كەزدەسۋى بارىسىندا مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆالارى تالقىلاندى. قا­زاقستان پرەزيدەنتى الەمدىك شيكىزات نارىعىنداعى قازىرگى وزگەرىستەر سالاعا اسەر ەتەتىنىنە نازار اۋدارا وتىرىپ، وسىعان بايلانىستى كومپانيادان ءوندىرىس قارقىنىن ساقتاۋ ءۇشىن زور كۇش-جىگەر تالاپ ەتىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. ال ل.ميتتال شەتەلدىك ينۆەستورلارعا قو­لايلى جاعداي جاساپ وتىرعانى ءۇشىن نۇرسۇلتان نازاربايەۆقا العىس ايتتى.
04-11-05-05
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «حيكما فارماسيۋتيكالس» كومپانياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى سايد دارۆازامەن دە كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا فارماسيەۆتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ەلباسى كومپانيانىڭ قازاقستانداعى قازىرگى جۇمىسىنىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن ەلەۋلى ماڭىزى بار ەكەنىن ايتتى. س.دارۆازا ءوز سوزىندە رەسپۋبليكامىزدا فارماسيەۆتيكا سالاسىنىڭ دامۋ الەۋەتى زور ەكەنىنە نازار اۋداردى.
مەملەكەت باسشىسى «ريو تينتو» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى سەم ۋولشپەن كەزدەسۋى كەزىندە گەولو­گيا­لىق بارلاۋ سالاسىنداعى بىرلەس­كەن جوبالاردى ودان ءارى جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرى قاراس­تىرىلدى. تاراپتار، سونىمەن قاتار، زاماناۋي ىزدەۋ جانە بارلاۋ تەحنولوگيالارىنىڭ ترانسفەرتى، سونداي-اق، قازاقستان ماماندارىن وقىتۋ سياقتى ىنتىماقتاستىق باعىتتارىن تالقىلادى. مەملەكەت باسشىسى بىرلەسكەن جۇمىستىڭ جەمىستى ءارى تابىستى بولاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
«قازاقستان اۋماعى رەسۋرستارعا باي. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ، ءسىزدىڭ كوم­پان­يا­نىڭ جۇمىسىنان زور ناتيجەلەر كۇتەمىز»، – دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ. ال س.ۋولش كومپانيا قازاقستاندا ءبىراز ءبىر ۋاقىتتان بەرى جۇمىس ىستەيتىنىن جانە «ريو تينتو» ءۇشىن ءبىزدىڭ ەل قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىرعانىن ايتتى.
بۇلار – ەلباسىنىڭ ۇلى­بري­تا­نياداعى رەسمي ساپارىنىڭ ءبىرىنشى كۇنى بولىپ وتكەن وقيعالار. ال كەشە، ياعني ساپاردىڭ ەكىنشى كۇنى ۇلىبريتانيا جەرىندە وتكەن ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى وسى ەلگە رەسمي ساپارمەن كەلگەن قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتى ۇلىبريتانيا پاتشايىمى ءىى ەليزاۆەتانىڭ بۋكينگەم سارايىندا قابىلداۋى، تۇستىك استا باس قوسۋى بولدى. ادەتتە، بۇل ەلگە رەسمي ساپارمەن كەلگەن مەملەكەتتەر باسشىلارىن پاتشايىم ءىى ەليزاۆەتا كوبىنە-كوپ قابىلداي بەرمەيدى. سوندىقتان، مۇنى ءبىز ۇلىبريتانيا جەرىندە پرەزيدەنتىمىزگە كورسەتىلگەن ەرەكشە قۇرمەت دەپ تۇسىندىك.
نۇرسۇلتان ابىشۇلىمەن ءىى ەلي­زا­ۆەتانىڭ اراسىندا بۇرىننان سىيلاستىق قارىم-قاتىناس قالىپتاسقان. ەگەر ونىڭ تاريحىنا نازار اۋدارساق، 1991-2014 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭدە قا­زاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇلىبريتانياعا سەگىز ساپارى (1991، 1992، 1994، 1997، 2000، 2006، 2012 جانە 2013 جىلدارى) جا­سال­عاندىعىن بۇرناعى كۇنگى ماقالامىزدا ايتقان بولاتىنبىز. 2002 جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا بۋكينگەم سارايىندا وتكەن كەزەكتى كەزدەسۋدە ءىى ەليزاۆەتا ەلباسىن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ جولىنداعى قىزمەتى ءۇشىن «اۋليە ميحايل مەن اۋليە گەورگيي وردەنىنىڭ ۇلكەن كرەسىمەن» ماراپاتتاعان ەدى.
ال ەلباسى وسى جولعى كەزدەسۋ بارىسىندا پاتشايىمعا بىرىككەن كورولدىككە ساپارىنىڭ قورىتىندىلارى تۋرالى اڭگىمەلەي وتىرىپ، ەكى جاقتىڭ اراسىندا كوپتەگەن كەلىسىمدەردىڭ جاسالعانىن ريزاشىلىقپەن اتاپ ءوتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىندا بريتاندىق ۆەكتوردىڭ ماڭىزى جوعارى ەكەنىن، وعان ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى جوعارى دەڭگەيدەگى بايلانىستار عانا ەمەس، ىسكەر توپتاردىڭ، اكادەميالىق قوعامداستىقتاردىڭ، سونداي-اق، ەكى مەملەكەت ۆەدومستۆولارىنىڭ اراسىنداعى مىقتى سەرىكتەستىك بايلانىستار دا ايعاق بولاتىنىن ايتتى.
سونىمەن قاتار، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قازىرگى ۋاقىتتا جۇرگىزىلىپ جاتقان قازاق­ستان ەكونوميكاسىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى رە­فورمالارعا جانە وسى ۇدەرىستە بري­تان­دىق كاپيتالدىڭ اتقارا الاتىن رولىنە توقتالدى.
ءىى ەليزاۆەتا پاتشايىم دا ءوز سوزىندە نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ لوندونعا رەسمي ساپارىنىڭ قورىتىندىلارىنا جوعا­رى باعا بەرىپ، ونىڭ ناتيجەلەرى ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى نىعايتۋعا جانە قازاقستان مەن بىرىككەن كورولدىك حالىقتارىنىڭ ءور­كەن­دەۋىنە قىزمەت ەتەتىنىنە سەنىم ءبىل­ءدىردى.
جالپى، پاتشايىممەن قاتار، ونىڭ وتباسى مۇشەلەرى دە قازاقستانمەن ءبىر­شاما جاقسى تانىس دەپ ايتۋعا بولادى. ماسە­لەن، ونىڭ بالالارى اننا حانشايىم مەن چارلز حانزادا، سايكەسىنشە 1993 جىل­دىڭ شىلدە ايى مەن 1996 جىلدىڭ قا­راشا ايىندا قازاقستاندا بولىپ قايتتى. سونىمەن قاتار، ەلباسى پاتشايىمدى ءارقاشان ايتۋلى داتالارمەن (تۋعان كۇن، ۇيلەنۋ تويى، ت.س.س) قۇتتىقتاپ وتىرادى. اتاپ ايتقاندا، 2011 جىلدىڭ 29 ءساۋىرىن­دە ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ II ەلي­زا­­ۆە­تانى تۋعان كۇنىمەن جانە ۋيليام حان­زادانىڭ ۇيلەنۋ تويىمەن قۇتتىق­تادى.
2015 جىلدىڭ 20 ساۋىرىندە قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ۇلىبريتانيا مەن بىرىك­كەن كورولدىكتەگى ەلشىسى ەرجان قازى­حانوۆ پاتشايىمعا ن.ءا.نازاربايەۆ­تىڭ سالەمىن جەتكىزە وتىرىپ، سەنىم گراموتاسىن تاپسىردى. ءراسىم كەزىندە قازاقستان ەلشىسى ەكىجاقتى ساياسي، ەكونوميكالىق، ءبىلىم بەرۋ جانە مادەني قارىم-قاتىناستار دامۋىنىڭ جوعارى قارقىنىن اتاپ ءوتتى. ءوز كەزەگىندە، پاتشايىم ءىى ەليزاۆەتا ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتۋدىڭ جانە كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
II ەليزاۆەتا – جاسى بويىنشا ۇلىبريتانيا تاريحىنداعى ەڭ كوپ جاساعان بريتان (اعىلشىن) مونارحى. قازىرگى تاڭدا ول بريتانيا تاعىندا بيلىك قۇرۋ ۇزاقتىعى بويىنشا رەكورد جاڭارتۋشى بولىپ تابىلادى. ال دۇنيەجۇزى بويىنشا قازىرگى تاڭدا مەملەكەت باسقارىپ وتىرعانداردىڭ ىشىندە جوعارى قىزمەتتە ەڭ ۇزاق وتىرۋشىلاردىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار، ءقازىر مەملەكەت باسىنداعى بارلىق ايەلدەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ەگدەسى، ال ەۋروپاداعى ەڭ جاسى ۇلكەن مەملەكەت باسشىسى. ەليزاۆەتا پاتشايىم تۇسىندا بريتانيا مونارحياسىندا كوپتەگەن تاريحي وقيعالار بولدى: ماسەلەن، بريتانيا يمپەرياسى ىدىراپ، ۇلتتار دوستاستىعىنىڭ قۇرىلعاندىعىن ايقىندايتىن ەلدەردى وتارلاۋشىلىقتان باس تارتۋ ءۇردىسى اياقتالدى.
II ەليزاۆەتا ەسكى بيلىك ءداستۇرى كەلمەسكە كەتە باستاعان وسىناۋ كۇردەلى كەزەڭدە ءوزىنىڭ قىزمەتى مەن جەكە باسىنىڭ قادىر-قاسيەتى ارقىلى بريتانيا مونارحياسىنىڭ ابىرويىن ساقتاپ قالا الدى جانە ونىڭ ۇلىبريتانياداعى ابىرويى مەن بەدەلىن ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىرمەي كەلەدى. ماسەلەن، بريتانيا قوعامىندا قالىپتاسقان سانا ماسەلەسىنە كەلسەك، قازىرگى تاڭدا بريتاندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى II ەليزاۆەتانىڭ قايراتكەرلىگىنە وڭ باعا بەرەدى (جۇرتتىڭ 69 پايىزى مونارحياسىز ەل جاعدايى جامان بولار ەدى دەيدى، 60 پايىزى مونارحيا ەلدىڭ بەدەلىن، ياعني ءيميدجىن باسقا الەم ەلدەرىنىڭ الدىندا كوتەرەدى دەپ ەسەپتەيدى، تەك 22 پايىزى عانا مونارحياعا نارازىلىقتارىن بىلدىرگەن).
نەگىزىنەن، پاتشايىم ساياساتقا ارالاس­پايدى. الايدا، ول ءوزىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى بيلىك ەتكەن كەزەڭىندە كوپتەگەن پرەمەرلەرمەن جانە باسقا دا ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن جۇمىس ىستەگەندىكتەن، ونىڭ كەڭەستەرىنە ءجىتى كوڭىل اۋدارىلادى. سونداي-اق، II ەليزاۆەتا قايى­رىم­دىلىقپەن جانە قوعامدىق قايرات­كەر­لىكپەن بەلسەندى اينالىسادى. بريتانيا پاتشايىمى 600-دەن استام قوعامدىق جانە قايىرىمدىلىق ۇيىمدارىنىڭ قامقورشىسى بولىپ تابىلادى.
ءوزىنىڭ وسى جانە تاعى دا باسقا قىزمەتتەرىمەن قوسا، II ەليزاۆەتانىڭ مونارحيا (ايرىقشا قۇزىرەت) سياقتى اجىراتىلمايتىن قۇقىقتارى بار. ءما­سەلەن، پاتشايىمنىڭ پارلامەنتتى تارا­تۋعا، سونداي-اق، پرەمەر-مينيستردىڭ كان­­ديداتۋراسىن الىپ تاستاۋعا قۇقىعى بار.
1952 جىلى پاتشا تاعىنا وتىرعاننان كەيىن ەليزاۆەتاعا اكەسى Vءى گەورگتان جەتى مەملەكەت، اتاپ ايتقاندا: ۇلىبريتانيا، كانادا، اۆستراليا، جاڭا زەلانديا، وڭتۇستىك افريكا، پاكىستان جانە سەيلون ارالدارى مۇرا رەتىندە قالدىرىلدى. ۇلى­بريتانيا قول استىندا بولعان ءبىرقاتار ەلدەر تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەننەن كەيىن II ەليزاۆەتانىڭ بيلىگى ءبىرقاتار جاڭا مەملەكەتتەرگە تارادى. وسىلايشا II ەليزاۆەتا ءوزىنىڭ 52 جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە 32 مەملەكەتتىڭ مونارحى بولىپ ۇلگەردى. قازىرگى كەزدە II ەليزاۆەتا جالپى سانى 128 ميلليون ادامدى قۇرايتىن ەۋروپا، امەريكا، كاريب باسسەينى جانە وكەانيا اۋماعىندا 16 مەملەكەتتىڭ باسشىسى بولىپ تابىلادى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ساپا­رىنىڭ سوڭىندا ۇلىبريتانيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى فيليپ حەمموندپەن كەز­دەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا قازاقستان مەن ۇلىبريتانيا اراسىنداعى ەكىجاقتى ىن­تىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتتارى، حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى جايت­تار جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك ماسە­لەلەرى تالقىلاندى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ۇلىبريتانيا پرەمەر-مينيسترىمەن وتكەن كەلىسسوزدەر جەمىستى بولعانىنا، ناتيجەسىندە تا­راپ­تاردىڭ بارلىق باعىتتار بويىن­شا، سونىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق جانە سايا­­سي ماسەلەلەرگە قاتىستى ءوزارا ءتۇ­ءسى­ءنىس­تىك تاپقانىنا نازار اۋداردى. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ، سونداي-اق، ەكى ەلد­­ءىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارى اراسىندا ءوزارا ىقپالداستىق جونىندەگى ارناۋلى كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى جوسپاردى وڭ باعالادى، بۇل كوميسسيانىڭ مىندەتى قازاقستان مەن ۇلىبريتانيانىڭ بارلىق ۋاعدالاستىقتارىن ناقتى جۇزەگە اسىرۋ بولماق.
ال قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىن­عى پرەمەر-مينيسترى توني بلەرمەن كەزدەسۋىندە ينۆەستيسيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى مەن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسى ءسوز بولدى. سونداي-اق، قازاقستان پرەزيدەنتى ۇسىنعان ءىس-قيمىل باعدارلاماسى ەلىمىزگە الەمدىك ەكونوميكادا قالىپتاسقان احۋالدى ءتيىمدى ەڭسەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنى اتاپ ءوتىلدى.
لوندوندا وتكەن ءبىر قىزىق وقيعا قازاقستاندىق جۋرناليستەردىڭ «ۇلى دالانىڭ وڭتۇستىگىنە تامان: توماس جانە ليۋسي اتكينسونداردىڭ شىعىس قازاقستانعا 1847-1853 جىلدارعى ساياحاتى» اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى ن.فيلدينگپەن كەزدەسىپ، سۇحباتتاسۋى بولدى. نيك فيلدينگ – The Sunday Times گازەتىنىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرى. سول گازەتتە قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ، ول 2001 جىلدىڭ 11 قىركۇيەگى كۇنى بولعان لاڭكەستىك جايىندا ەگجەي-تەگجەيلى جانە جۇيەلى جازعان.
قازىرگى كۇنى ن.فيلدينگ The Guardian، Sunday Times and The Telegraph باسىلىمدارىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەۋدە. China Outlook ونلاين-جۋرنالىنىڭ رەداكتورى. ورتالىق ازيا مەن سىبىرگە بىرنەشە رەت ساياحاتپەن بارىپ قايتقان. بيىلعى جىلدىڭ 10-11 قىر­كۇيەگى كۇندەرى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىل­دىعىنا ارنالعان استاناداعى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنسياعا قاتىسقان.
قورىتا ايتقاندا، قازاقستان باس­شى­سىنىڭ ۇلىبريتانيا بىرىككەن كورول­دىگىنە رەسمي ساپارى دىتتەگەن ماقسا­تىنا جەتىپ، تابىستى اياقتالدى دەۋگە تو­لىق نەگىز بار.

دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان