كەشە الماتىدا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ۇيىندە «كوشى-قوننىڭ بۇگىنگى جاعدايى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل  ءوتىپ، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە حالىقتىڭ كوشى-قونى جانە جۇمىسپەن قامتىلۋى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» №421-V قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى تالقىلاندى.

زاڭعا ەنگەن وزگەرىستەر مەن ونىڭ ءتيىمدى جاقتارىن ق ر دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ وكىلى مارات توقسانبايەۆ بايانداپ وتكەن سوڭ، قاۋىمداستىقتىڭ وكىلى ءسۇلتانالى بالعابايەۆ بايانداما جاساپ، زاڭنىڭ ارتىقشىلىقتارى دا، كەمشىلىك تۇستارى دا بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە، سىرتىقى ىستەر مينيستىرلىگىنىڭ وكىلدەرىنە ۆيزا ماسەلەسىن رەتتەۋ تۋرالى ءوتىنىشىن ايتىپ ءوتتى. ءسۇلتانالى مىرزانىڭ بايانداماسىنان وسى زاڭنىڭ دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ ارقاسىندا قابىلداعانىن «بايقادىق». بۇل رەتتە، قاسقىردىڭ قۋالاپ ءجۇرىپ ارەڭ ۇستاعان قويانىن جەيىن دەپ جاتسا، تۇلكىنىڭ «ءبارىمىز، جابىلىپ ءجۇرىپ ارەڭ ۇستادىق قوي» دەگەنى ەسىمىزگە كەلىپ، ەرىكسىز ەزۋ تارتتىق.

بۇل تالقىنى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشيەۆ جۇرگىزىپ، جوعارىداعى ەكى باياندامادان سوڭ كەيىنگى كەزەكتى سۇراقتارعا بەردى. سۇراق كەزەگىندە، كوشى قون پوليسياسى وكىلدەرىنەن شىعىس تانۋشى عالىم، پروفەسسور ءنابيجان مۇحامەتجان ۇلى 2013 جىلعى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگەننەن بەرى ازاماتتىق الماق تۇرماق، تۇراقتى تىركەۋگە وتە الماي ەشقانداي تىركەۋسىز، ۆيزاسىز جۇرگەن قانداستاردىڭ بار ەكەنىن ايتىپ، ولارعا ءمالىم ايىپپۇل سالىپ، قۇجاتتارىن ىرەتتەپ بەرۋلەرىن سۇرادى. كوشى-قون پوليسياسى دا بۇل ماسەلەگە كەت ارى ەمەس ەكەنىن ايتىپ، جاڭا جىلدان كەيىن شەشىمىن تاباتىنىن ايتتى. اقىن الماس احمەتبەكتە ءسوز كەزەگىندە كوشى-قون سالاسىنداعى كەلەڭسىزدىكتەردەن ءبىر وتباسى بىرنەشە ءبولىنىپ جۇرگەنىن، كۇندە ءبىر قانداستىڭ كومەك سۇراپ تەلەفون شالاتىنىن ايتا كەلىپ، تەنتىرەتىپ جىبەرگەندەر دە تەنتىرەپ جۇرگەندەر دە كەشەگى ءبىر اتانىڭ ۇرپاقتارى ەكەنىن ايتىپ، كوشى-قون سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن باۋىرمال بولۋعا شاقىردى.

بۇل جينالىستاعى ەڭ كوپ تالقىلاعان «سوتتالماعانى تۋرالى» انىقتامانى تالاپ ەتۋ ماسەلەسى بولدى. ايتا كەتەيىك، ەكى جىلدان بەرگى ءسوز بولىپ كەلە جاتقان اتى شۋلى ەكى انىقتاما بولعان ەدى. بۇكىل ب ا ق بولىپ ءۇن قوسىپ، اقىن اۋىت مۇقيبەك سياقتى ءبىر قاتار ازاماتتار  دەپۋتاتتار مەن مينيسترلەردىڭ الدىنا بارىپ ءتۇسىندىرىپ، ۇكىمەت باسشىسى كارىم ماسىموۆكە حات جازىپ ءجۇرىپ ءبىر انىقتامانىڭ كۇشىن جويعان ەدى. قىتايدان كەلەتىن قانداستار ءۇشىن بۇل ەكى انىقتامانى تالاپ ەتۋ – وتانىڭا كەلۋىڭە قارسىمىز دەگەن سوزبەن بىردەي دەپ جۇڭگو ۇكىمەتىنىڭ وسى جىلعى تامىزدىڭ 25-ىنەن باستاپ ون سەگىز ءتۇرلى انىقتامانىڭ جەكە ادامداردىڭ قولىنا بەرىلمەيتىندىگى تۋرالى قاۋلىسىنىڭ كوشىرمەسىن ءماسىموۆ مىرزاعا دەيىن كورسەتسە دە، تۇسىنگىسى كەلمەيتىندەر ءالى تۇسىنبەي وتىر. جيىندا «جەبەۋ» قوعامدىق قورىنىڭ باسشىسى راحىم ايىپ جوعارىداعى قاۋلىنى ايتا وتىرىپ، «سوتتالمادى» دەگەن انىقتامانى ەندى جۇڭگو ۇكىمەتى ەشقاشان بەرمەيتىندىگىن، بۇل انىقتاما قازاققا بۇيرەگى بۇراتىن ادام ءۇشىن اسا ۇلكەن ماسەلە ەمەس ەكەنىن، بۇعان دەيىن دە ءبىر قاۋلى ارقىلى كۇشىن جويعاندىعىن ايتا وتىرىپ، ىشكى ىستەر مينيسترىلىگى قازاق ءوز وتانىندا بولسىن دەسە ءوز ىشىندە ءبىر قاۋلى شىعارىپ قانا بۇل تالاپتى جويۋ قولدارىنان كەلەدى دەگەن ءۇمىتىن ءبىلدىردى. جيىنعا كەلگەن كىسىلەردىڭ ءبىرى رەسەي ۇكىمەتىنىڭ ازاماتتىققا قابىلداۋ انكەتاسىن كورسەتىپ،  سول انكەتاداعىداي سوتتالعان سوتتالماعانىن ءبىزدىڭ دە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ازاماتتىققا ءوتىنىش بەرەتىن انكەتانىڭ ىشىنە كىرگىزىپ، ءوتىنىش بەرۋشى جاۋابىن سوندا جازسا، انكەتاداعى جاۋاپقا سەنۋ، سەنبەۋدى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى وزدەرى بىلسە، سەنبەسە وزدەرى تەكسەرىپ السىن دەگەن ۇسىنىسىن ءبىلدىردى. جالپى جينالعانداردىڭ باسىم بولىگى قانداستاردىڭ سوتتالعان، سوتتالماعانىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قانداستاردان تالاپ ەتپەي، وزدەرى تەكسەرىپ بىلسە دەگەن ۇسىنىستارىن ايتتى.

جالپى بۇل جيىندا ءسوز العان دۇنيە ءجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرىنىڭ سوزىنە قاراپ، قاۋىمداستىق بۇل تالقىنى سىرتتان كەلگەن 5 قازاقتىڭ اراسىنا وت جاعۋ ءۇشىن ۇيىمداستىردى ما دەپ تە ويلادىق. ولاي دەيتىنىمىز، قاۋىمداستىقتى جاعالاپ جۇرگەن ءبىر قانداسىمىز، «قىتايداعى قازاقتاردىڭ قازاقستانعا كەلۋ ويى جوق» دەپ ايدى اسپاننان شىعاردى. ونىڭ بۇل سوزىنە زالدا وتىرعان اعايىندار رەنىشتەرىن ءبىلدىرىپ جاتتى. ول عانا ەمەس، قاۋىمداستىقتىڭ مۇشەسى ءسۇلتانالى بالعابايەۆ تا «ەۋروپا قازاقتارىنىڭ بىرەۋىنىڭ قولىندا 5 ەلدىڭ پاسپورتى بار» دەپ نەگىزسىز سوزدەرمەن پالە-جالانى قانداستاردىڭ وزىنە اۋدارعىسى كەلدى.

جيىن سوڭىنا تاياۋ ءسوز سۇراپ مەن دە ءوز ۇسىنىستارىمدى ايتىپ كەتتىم. كوشى-قون سالاسىنىڭ 24 جىلدان بەرگى العا جىلجىماي كەلە جاتقانى زاڭنان گورى ۇيىمداستىرۋشىلدىق پەن ءتارتىپتىڭ جوقتىعى ەكەنىن ايتىپ، قاۋىمداستىق ەندى كوشتى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسىن ءوز مويىنىنا الىپ، اسىرەسە سولتۇستىك وڭىرلەرگە باعىتتاۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدىم. ءتارتىپتىڭ جوقتىعى دەگەنىم كوشى-قون پوليسياسىنىڭ ونىڭ ىشىندە اۋدان، اۋىلدارداعى بولىمشەلەرىنىڭ ءوز مىندەتىن مۇلدە تولىق اتقارمايتىندىعىن ايتىپ، جەرگىلىكتى كوشى-قون پوليسياسىن تارتىپكە سالۋدى ايتتىم. جينالىس سوڭىندا جەكە كەزدەسكەن كوشى-قون پوليسيسىنىڭ باسشىسى «ەگەر جەرگىلىكتى كوشى-قون پوليسيالارى ءوز قىزمەتىن دۇرىس اتقارمايتىن بولسا، ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ  بىزگە جىبەرىڭدەر. زاڭسىزدىقتاردى بىلەمىز، ءبىراق قولىمىزدا دالەل جوق. بىزگە دالەل جىبەرسەڭدەر، تارتىپسىزدىكتى ءتۇپ تامىرىمەن جويامىز. ينتەرنەتتەن جول ساقشىلارىنىڭ زاڭسىزدىقتارىن ءتۇسىرىپ العاندارىن كورىپ جۇرسىڭدەر عوي، ءبىزدىڭ دە قىزمەتكەردەر شەكتەن شىقسا ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ الىڭدار» دەدى. ال، قانداستار، ەندى كوشى-قون پوليسياسىنا بارعاندا ۆيدەوكامەرالارىڭىز سايلاۋلى بولسىن.

ەسكە سالا كەتسەك، بۇل زاڭنىڭ نەگىزى ارتىقشىلىقتارى ۇكىمەت بەلگىلەگەن وڭىرلەرگە بارعان قانداستار ءۇشىن ارنايى جەڭىلدىكتەر ۇسىنادى. كوشىپ كەلىپ ورالمان مارتەبەسىن العاننان باستاپ ءۇش ايدا ءبىر جىل ارالىعىندا، قازاقستاننىڭ قاي وڭىرىنە كەلسە دە ازاماتتىق الا الادى. ستۋدەنتتەر بۇدان كەيتىن ۋينۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ اق قازاق ەلىنىڭ ازاماتتىعىن الا بەرەتىن بولدى. جيىنعا كەلگەندەر وسى زاڭداعى «ورالمان» مارتەبەسىنىڭ تەك ءبىر جىلعا عانا جارامدى ەكەنىنىن ءتيىمسىز ەكەنىن، ۇلكەن اۋلەتتەر ءۇشىن ءبىر جىلدا كەلىپ ورنالاسىپ بولۋدىڭ قيىنعا سوعاتىنىن ايتىپ، بۇل دا ەرتەڭ قانداستاردى اۋرە سالساڭعا سالىپ جۇرە مە دەگەن كۇماندارىن ءبىلدىردى.

كوشتى باعىتىن سولتۇستىككە بۇرۋدى ۇيىمداستىرساڭىزدار دەگەن ۇسىنىسىما قاۋىمداستىقتىڭ وكىلدەرى بوتاگوز حانىم مەن ءسۇلتانالى مىرزا سولتۇستىككە قاراي قانداستاردى بەيىمدەۋ تۋرالى جوبالار جاساپ جاتىرمىز دەسە، قاۋىمداستىقتىڭ باسشىسى تالعات ماماشيەۆ جيىن سوڭىندا «بىزگە مىندەت بەرەتىندەي سەندەر كىمسىڭدەر؟» دەپ شامىرقاندى.

نەگىزى، دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى سىرتتاعى قازاقتىڭ تىنىش تىرشىلىگى مەن ەرتەڭىن ويلايتىن، كەلگەن قانداستاردىڭ ەل اۋماعىنا ءسىڭىپ كەتۋىنە دەمەۋ بولۋ ءۇشىن، قازاق ەلى قازاققا تولتىرۋعا جۇمىس جاساۋ ءۇشىن قۇرىلعان ەدى عوي. بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا «ورالماندارعا تۇكىرگەنىم بار» دەسە، وتكەن جىلى قىتايداعى قازاقتار مەن قىتايلاردىڭ اراسىندا قاقتىعىس بولىپ، قىتايلار قازاقتارعا «سەندەردىڭ مال سەكىلدى سۇراۋلارىڭ دا جوق» دەگەندە قانداستارعا ارشا بولۋدىڭ ورنىنا، اراشا بولىپ جۇرگەن 31 - ارنانىڭ جۋرناليستەرىنە «اڭگىمەنىڭ ءبارىن ۋشىقتىپ جۇرگەن سەندەرسىڭدەر» دەپ كىجىنەگەن ەدى. ەندى كەلىپ بىزدەن سەندەر ەشتەڭە تالاپ ەتپەڭدەر دەپ وتىر. كوشى-قون تۋرالى زاڭنىڭ وزگەرىستەرى ەكى جىل بويى قابىلدانباي، قانداستار بوسقىنعا اينالىپ كەتۋگە شاق قالعاندا ءۇن قاتپاعان قاۋىمداستىق كەشە سول زاڭدى ءوز كۇشتەرىمەن قابىلداتقاناي سويلەپ وتىر. ءتىپتى، كەشەگى جينالىسىن قانداستاردىڭ اراسىنا ىرتكى سالۋ ءۇشىن ۇيىمداستىردى دەسەك اترتىق ايتقاندىق بولماس. ەندەشە، مەملەكەتكە وتىرىك ەسەپ بەرۋ ءۇشىن، فورمالدى تۇردەگى جينالىستار وتكىزىپ، ءىس بىتكەن سوڭ بار ەڭبەكتىڭ يەسى وزدەرى بولىپ شىعا كەلەتىن، قازاقتاردىڭ اراسىنا الاۋىزدىق تۋدىراتىنداي وتىرىستار ۇيىمداستىراتىن قاۋىمداستىقتىڭ كىمگە كەرەگى بار؟ ەگەر دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى دۇنيەجۇزىندەگى قازاقتىڭ مۇدەسىن قورعايدى دەسەك، ەندى باسشىسى جانە مۇشەلەرى تولىعىمەن اۋىسىپ قازاققا قىزمەت جاسايتىن، ۇلتتىق نامىسى مەن ارى بار جاندار كەلۋى كەرەك.

تۇردىبەك قۇرمەتحان