شەتەل قازاقتارىنىڭ اراسىندا، اسىرەسە جۇڭگو ەلىندە تۇراتىن قانداستارىمىزدىڭ ورتاسىنان شىققان ۇزدىك مەديسينا ماماندارى جەتەرلىك. ءتىپتى كەيبىرەۋى بۇكىل قىتايدى تاڭعالدىرىپ وتىر. سولاردىڭ ءبىرى – جاسارات جالەل ۇلى.
جاسارات جالەل ۇلى 1966 جىلى 20 جەلتوقساندا ءۇرىمجى قالاسىندا تۋعان. اكەسى جالەل جاس كەزىندە ءۇش ايماق توڭكەرىسىنە قاتىسىپ، ۇلتتىق ارميانىڭ ۇزدىك جاۋىنگەرى اتانسا، شەشەسى ءباتيما قاپىش قىزى دا جوعارى مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ ءۇرىمجى، فۋكاڭ، ماناس وڭىرلەرىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتە بولعان.
جاسارات 1985-1990 جىلدار ارالىعىندا شىڭجاڭ مەديسينا ينستيتۋتىندا ءبىلىم الدى. كەيىن مەديسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇزاق جىل قىزمەت جاساپ، مەديسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. ءقازىر شىڭجاڭ اۆتونومياسىنىڭ سۇيەك اۋرۋلارىن زەرتتەۋ ورتالىعىندا قوزعالىس مەديسيناسىن زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مىندەتىن اتقارادى. سونىمەن بىرگە شىڭجاڭ ءداستۇرلى قازاق مەديسيناسى قوعامىنىڭ القاسى.
ول ۇزاق جىل شاتىرشالى وكشە سۇيەكتى جالعاۋ ءادىسىن زەرتتەپ، ايتۋلى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. بۇگىنگى تاڭدا بۇل جەتىستىك جۇڭگو مەديسيناسىندا كەڭىنەن پايدالانىلۋدا. جاكەڭ اتالمىش تاقىرىپتا 15 عىلىمي ماقالا جاريالاعان. ونىڭ ىشىندە «Factors influencing the tensile strength of repaired Achilles tendon A biomechanical experiment study» دەگەن ماقالاسى حالىقارالىق بەلدى جۋرنال SCI-دا جارىق كورىپتى.
جاسارات جالەل ۇلى ءوز ونەرىن ۇشتاي ءتۇسۋ ءۇشىن بەيجىڭ قوزعالىس مەديسيناسىن زەرتتەۋ ورتالىعى شانحاي حۋاشان ەمحاناسىنىڭ سۇيەك ءبولىمى، شانحاي ۋنيۆەرسيتەتى بيوديناميكالىق زەرتتەۋ ورىنى، شانحاي فۋدان ۋنيۆەرسيتەتى بيومەديسينا زەرتتەۋ ورىنى، گۋاڭجوۋ جۇڭشان ۋنيۆەرسيتەتى مولەكۋلالىق بيولوگيانى زەرتتەۋ ورىنى سىندى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنان تاجىريبەدەن وتكەن بىلىكتى عالىم. ول 2009 جىلى شىڭجاڭ مەديسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاڭداۋلى عىلىمي قىزمەتكەرى بولىپ باعالاندى؛ 2010 جىلى جۇڭحۋا مەديسينا قوعامىنىڭ 12 كەزەكتى سۇيەك اۋرۋلارى عىلىمي تالقى ماجىلىسىندە جانە 5 كەزەكتى حالىقارالىق COA عىلىمي تالقى جينالىسىندا ارنايى ماراپاتقا يە بولعان. «قامشى» پورتالى وقىرماندارىنىڭ نازارىنا قىتايداعى مەديسينا سالاسىنىڭ مايتالمانى اتانعان قانداسىمىزبەن بولعان سۇحباتتى ۇسىنامىز.
اسسالاۋماعالايكۋم! جاسارات جالەل ۇلى مىرزا اتا جۇرتقا قوش كەلدىڭىز! قامشى اقپاراتتىق پورتالىنىڭ «قازاق حاندىعىنا 550 جىل»
ءتوس بەلگىسىمەن ماراپاتتالىدىڭىز قۇتتى بولسىن!
ۋاعالايكۋماسسالام! راقمەت! بۇعان دەيىن مەن قازاق ەلىنىڭ قارا شاڭىراعىنا بىرنەشە رەت تابان تيگىزگەم، ال بۇل رەتكى ات باسىن بۇرۋىم ەرەكشە بولىپ وتىر. سەبەبى كۇللى قازاق بالاسى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جاريالاعان «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق» تويىن تويلاپ جاتىر، مەن بىلسەم وسى تويدىڭ باسىن «قامشى» اقپاراتتىق پورتالى وزدەرى جاريالاعان شىعارماشىلىق بايگەنىڭ جۇلدەگەرلەرىن سيلاپ جانە قازاق ونەرىمەن مادەنيەتىنىڭ كيەلى شاڭىراعى «اكەم تەاتر» اتانعان مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترىندا مەرەكەلىك كونسەرت وتكىزىدى، سونىمەن بىرگە قازاق ەلىمەن قازاق ۇلتىنىڭ كۇشەيىپ، نىعايۋى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ورتا بۋىن اتالاتىن ءبىر توپ قازاق ازاماتتىرىنىڭ قاتارىنا مەنىدە قوسىپ ارنايى ءتوس بەلگىمەن ماراپاتتادى. سونىمەن بىرگە بيىل تەك «قازاق حاندىعىنا 550 جىل» عانا ەمەس، قازاق مەديسيناسىنىڭ ورتاعاسىرلىق نەگىزى بولعا وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلىنىڭ «شيپاگەرلىك بايان» كىتابىن جازىلا باستاعانىنادا 550 جىل بولعان بولۋى مۇمكىن، سەبەبى دەرەكتەردە 1466 جىلدارى شيپاگەر بابامىزدىڭ جانىبەك حانعا كەزدەسىپ كىتاپ جازۋ تۋرالى بۇيىرق العاندىعى ايتىلادى. سوندىقتاندا بۇل ساپار مەن ءۇشىن ەرەكشە قىمبات.
دۇرىس ايتاسىز، بۇل رەتتە «قامشى» اقپاراتتىق پورتالى تاريحي جۇمىس اتقاردى دەسەك ارتىق بولماس. شەتتە جۇرگەن قانداستاردان بۇل ماراپاتقا جالعىز ءسىز يە بولىپ وتىرسىز. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟
يا، شىنىندا شەتەل ازاماتتىعىنداعى شەتتە جۇرگەن قازاقتان مەن ەكەنمىن، ال بىزبەن بىرگە ماراپاتتالعان قانات يسلام باۋىرىم الدە قاشان قازاقستان ازاماتتىعىن العان عوي. الايدا شەتتە جۇرگەن اعايىنىڭ اراسىندا مەنەندە مىقتى، ادامزات وركەنيەتى ءۇشىن ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىرىپ جاتقان تۇلعالار كوپ، ال مەنى سول تۇلعالاردىڭ اراسىنىن ءبولىپ الۋىنىڭ سەبەبىن وسى شارانى ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن ازاماتتار مەنىڭ «قازاق مەديسيناسىن الەمدىك دەڭگەيدە كوتەردىڭىز» دەدى بۇل ەندى اسىرا ماقتاعاندىق مەن تەك ءوزىمنىڭ اباي اتامىزدىڭ « سەندە ءبىر كەرپىش دۇنيەگە، كەتىگىن تاپتا بار قالان» دەگەنىندەي ءبىر ادامدىق، قاتارداعى دارىگەرلىك مىندەتىمدى شامام كەلگەنشە اتقارىپ جۇرگەن جايىم بار. ال ماراپتتالۋ ماعان بولاشاقتا ۇلكەن جۇمىس اتقارادى دەگەن سەنىممەن موينىما جۇك ارتىپ بەرىلىپ وتىر دەپ بىلەمىن.
وسى ساپارىڭىزدا استانا، اقتاۋ قالالارىنا ساياحاتتاپ بارىپ قايتتىڭىز، ول جاقتاعى ەل-جۇرت ءسىزدى قالاي قارسى الدى؟
مەن حانزۋ تىلىندە وقىعام، بۇل جاقتىڭ الپەسى تۇگىگلى شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ توتە جازۋىندا تانىمايمىن ەندى ۇيرەنىپ ءجۇرمىن، ءتىپتى قازاقشا سويلەي باستاعانىما بىرنەشە جىل بولدى. سول سەبەپتى مەن عىلىمي ەڭبەكتەرىمنىڭ كوبىن اعىلشىن جانە حانزۋ تىلدەرىندە جازامىن. كەرەكتى ماتەريالداردىدا سول تىلدەردە قارايمىن. ءبىراق بويىما سىڭگەن قازاق قانى بار عوي قازاقشا ويلايمىن. وسى جولى استانادا نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە بولىپ ول جەردە جۇمىس جاساپ جاتقان وقىتۋشىم تۇرسىنجان پروفەسسورعا جولىقتىم. استانا مەن ءار رەت كەلگەن سايىن وزگەرىپ گۇلدەنىپ بارادى. سوسىن وسى جولى تۇڭعىش رەت ماڭعىستاۋ وبلىسىندا بولدىم حالىقىنىڭ باۋىرمالدىعى مەن قازاقي مىنەزى قاتتى ۇنادى. كاسپيي تەڭىزىن تاماشالاپ، اقتاۋدىڭ پورت قالاسىنىڭ مۇراجايىندا جانە ءتۇپقاراعان مۇراجايىندا بولدىم وتە كەرەمەت ەكەن تاريحتان سىر شەرتەدى. ءبىزدىڭ مەديسينا سالاسىنا قاتىستى اتا-بابالارىمىز وتە ەرتە زاماندا قولدانعان كۇمىس ءتىس شۇقىعىشتى كوردىم. بۇل دەگەن ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ اقىل-ويىنىڭ بيىك شىڭى ىسپەتتى. نەگە دەسەڭىز كۇمىس وتە تازا مەتالل، دەنساۋلىققا پايداسى مول.
ەندى مەديسينا سالاسىنا ويىسساق، مەنىڭ بىلۋىمشە ءسىزدىڭ ادامزاتقا سىڭىرگەن ەڭبەگىڭىز ەجەلگى اتا-بابالارىمىزدىڭ ءداستۇرلى ەمدەۋ تاسىلدەرىن زاماناعا ساي جاڭعىرتۋ مەن الەمنىڭ مەديسينالىق تەرمين قورىنا قازاقشا اتاۋلار ەنگىزۋىڭىز بۇل تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
ءسىز ايتىپ وتىرعان جەتىستىكتەر اقىن مۇقاعالي ماقاتايەۆتىڭ «كۇپى كيگەن قازاقتىڭ قارا ولەڭىن، شەكپەن جاۋىپ وزىنە قايتارامىن» دەگەنى سياقتى اڭگىمە. مەن وسى كۇنگە دەيىن قازاق مەديسيناسىن ارىپتەستەرىممەن جانە شاكىرتتەرىممەن بىرلىكتە زەرتتەي وتىرىپ مەديسينا سالاسىندا 9 تاپقىرلىقتى پاتەنتتەدىم جانە بىرنەشە قازاقشا ەمدەۋ ءتاسىلىن قايتالاي زامانعا ساي بەيىمدەدىم. 2009 جىلى شىڭجاڭ عىلىمىنا قوسقان ۇلەسىم ءۇشىن 2 دارەجەلى، 2014 جىلى وسى سالا بويىنشا 3 دارەجەلى، 2014 جىلى شىڭجاڭنىڭ مەديسينا سالاسى بويىنشا 1 دارەجەلى سىيلىققا يە بولدىم. بۇنىڭ ءبارى بويدا اعىپ جاتقان قازاق قانىمىزدىڭ كومەسكى كۇشى بولسا كەرەك، ال وسىنداي عىلىمي جاڭالىقتاردى تاپقانىمىزبەن ونى باسقا حالىقتارعا كورسەتىپ، زەرتتەۋ ماقالاسى رەتىندە جاريالاماساق وتكەندەگى سەكىلدى ءبىزدىڭ كوپتەگەن اتا-بابامىزدان قالعان قۇندى مۇرالارىمىز «ۇستاعاننىڭ قولىندا، تىستەگەننىڭ اۋزىندا» كەتەرى حاق. سول ءۇشىن ءبىز ءبىر جاڭالىق جاراتساق، ونى تاجىربيەدە قولدانىپ سىناقتان وتكەن سوڭ حالىقارالىق SCI (science citation index) قازاقستان عىلىم سالاسىنىڭ تالابى بويىنشا ايتقاندا يمپاكت-فاكتورى (impact factor) جوعارى تومسون (thomson reuters) بازاسىنا كىرەتىن جۋرنالدارعا جاريالايمىز. سوندا ءبىزدى كۇللى الەم بىلەتىن بولادى جانە ەشكىم تالاسا المايدى. ال پاتەنتتەردى ساتى بويىنشا رايون، مەملەكەت، دۇنيە ءجۇزى باسقىشتارىمەن مەنشىكتەپ الامىز. مىسالى ءبىزدىڭ العاشىق جۇمىستارىمىزدىڭ ءبىرى Journal of Traditional Chinese Medicine جۋرانلىندا «Kazakh Therapy on Differential Protein Expression of Achilles Tendon Healing in a 7-Day Postoperative Rabbit Model» اتتى ماقالامەن جارىق كوردى. باستىسى بۇل ماقالادىعى ءتۇيىن سوزدەر ياعني Keywords: Kazakh therapy؛ Achilles tendon rupture؛ ‘Pa’-bone suture؛ “six-element” theory؛ Kiymil arkili emdew؛ Centrifugal practice؛ Mechanobiology؛ Proteomics؛ Systems biology بولدى، قاراپ وتىرساڭىز اراسىندا قازاقشا ەمدەۋ، وتەيبويداق بابامىزدىڭ التى تۇعىر تەورياسى (“six-element” theory) جانە جاڭا تەرمين قيمىل ارقىلى ەمدەۋ (Kiymil arkili emdew) دەگەن ءسوز بار. مىنە وسى سەكىلدى ءبىز ءاربىر جاساعان جۇمىسىمىزدا قازاق شيپاگەرىلىگىنىڭ مول قازىناسىن پايدالانامىز جانە ونى ءاربىر جاريالانعان عىلىمي ماقالامىزعا قوسىپ وتىرامىز. بۇعان دالەل وسى ءبىر ايدىڭ الدىندا ءبىزدىڭ The Journal of Foot & Ankle Surgery جۋرنالىندا جاريالانعان «Outcome of a One-Stage Tensile Stress Surgical Technique and Early Postoperative Rehabilitation in the Treatment of Neglected Achilles Tendon Rupture» تاقىرىبىنداعى عىلىمي ماقالادا قازاق مەديسيناسى باستى ءتۇيىن ءسوز رەتىندە قاراستىرىلىپ kengistik tugyr (space)، turak tugyr (place)، zharyk tugyr (light)، karanggy tugyr (dark)، ystyk tugyr (heat)، suwik tugyr (cold) سەكىلدى وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلىنىڭ «شيپاگەرلىك بايان» كىتابىنداعى التى تۇعىر تەورياسى ماقالانىڭ باستى ادەبيەتتىڭ قاينار كوزى جانە مۇندا ءوزىم ويلاپ تاپقان كيىز ءۇي ۇلگىسىندەگى تىگۋ ءادىسى (the yurt bone suture method) جاسالعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى ماقالانىڭ نەگىزگى وزەگى بولىپ تابىلادى.
سوڭعى كەزدەگى تاپقىرلىقتارىڭىزبەن بولىسە كەتسەڭىز.
جوعارىدا اتاپ وتكەن كيىز ءۇي ۇلگىسىندەگى تىگۋ ادىسىدە (the yurt bone suture method) حالىقارالىق مويىندالعان تاپقىرلىق. ال CN 202313830 U پاتەنتتىك قۇقىعى بەرىلگەن «بيىك وكشەلى ەتىكتىڭ» باستى ەرەكشەلىگى تىرسەكتى وتا جاساماي، ۇزىلگەن نەمەسە جاراقاتتانعان كەزدەگى ءۇش كۇن ىشىندە ەمدەۋگە بولادى ەمدەلۋشى ناۋقاس توسەگىنە جاتپايدى. قازىرگى كەزدە پاتەنتتەۋمەن اينالىسىپ جاتقان تاعى ءبىر جاڭالىعىم ول – سابيلەردىڭ تايعان ۇرشىعىن ورنىنا سالۋ قۇرالى. بۇل قۇرالدىڭ باسىتى كەلۋ قاينارى اتا-بابالارىمىز وگىزگە اپتا بويى سۋ بەرمەي ءىشىن قابىستىرىپ، ونان سوڭ جامباسى كەتكەن ادامدى وعان مىنگىزەدى ەكەندە، وگىزدى سۋارادى، وگىزدىڭ قارىنىڭ بىرتىندەپ سىرتقا شىعۋىمەن بىرگە ۇستىندەگى ادامنىڭ جامباس سۇيەگىدە اقىرىن كوتەرىلىپ ءوز ورنىن تابادى ەكەن. ال جاس سابيلەردى ولاي ىستەي المايسىڭ ولار وگىز تۇگىلى بۇزاۋعادا مىنە المايدى، ونىڭ ۇستىنە قازىرگى مەديسينادا وتاشى تابىلسا سوعان سالدىرادى بولماسا كوپشىلىگى ۇرشىعى تايعان سابيلەردىڭ جامباس ەتىن ءتىلىپ وتا جاساۋ تاسىلىمەن نە بولماسا گيپسپەن قاتىرۋ تاسىلىمەن ەمدەيدى. جوعارداعى ەكى ءتاسىلدىڭ جەتىلىپ كەلە جاتقان جاس سابيلەر ءۇشىن زاردابىن مەن ايتپاسامدا ءبىلىپ وتىرعان شىعارسىز، وتا بارىسىنداعى ناركوزبەن ءسابيدىڭ قينالىسى جانە وتادان كەيىن مۇنداي ناۋقاستار كەمىندە 6 اي بولماسا ودان كوپ ۋاقىت توسەككە تاڭىلادى. بۇلار نەگىزى قازاق مەديسيناسى بويىنشا دۇرىس تاسىلدەر ەمەس نەگە؟ مەن بۇرىننان ايتىپ كەلە جاتىرمىن گيپسپەن قاتىرۋ مۇلدە قاتە. ول توپىراققا قاتىرىپ تاستاۋمەن تەڭ، ءۇش اي گيپستەن كەيىن سۇيەك جۇمسارىپ، ءالسىز بولىپ قالادى. بۋىن قۋىسى جوعالىپ، شەمىرشەك ازايادى. نەرۆتەردىڭ قىزمەتى زاقىمدانادى. سەبەبى، گيپستىڭ ىشىنە اۋا كىرمەيدى عوي. سوندىقتان، ونى قاتىرىپ قويماي، كەرىسىنشى قيمىلمەن ەمدەۋ كەرەك. جەر بەتىندەگى ورگانيزمنىڭ قيمىل-تىرەكتىك مۇشەلەرى تەك قوزعالىس ارقىلى عانا جەتىلىپ، ءوز ورنىنا بەكىنەدى، سونىمەن مەن جوعاردا ايتقان «وگىزگە مىنگىزۋ» تاسىلىنە سۇيەنىپ سابيلەردىڭ ۇرشىعىن ورنىنا كەلتىرۋ قۇرالىن تاپقىرلادىم، ءقازىر ول پايدالانىلىپ جاتىر الدىنىڭ ونىمىدە كورىندى. بۇل جابدىقتى پايدالانعاندا ءسابي ەمىن-ەركىن قيمىلدايدى، ءتىپتى ورنىندا جاتىپ «قارجورعانى» بيلەتۋگەدە بولادى، ۋاعىندا جۋىندىرىپ-شايىندىرۋعادا بولادى، بۇداندا كەرەمەت جەرى بالانىڭ اقاۋسىز دامۋى مەن پسيحولوگيالىق تۇرعىدان ەشقانداي كەرى اسەر ەتپەيدى. سونىمەن بىرگە دارقان جانە نۇراي ساۋتالى سەكىلدى شاكىرتتەرىممەن بىرگە 10 جىلدان استام حالىقىمىزدىڭ بۇرىننان ىستەتىپ كەلە جاتقان جىلقى مايىنىڭ ەمدىك ءرولىن زەرتتەپ، سول بويىنشا مەملەكەتتەن عىلىمي جوبا الىپ ۇزاق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە جىلقى مايىنىڭ ناۋقاسقا اسەر ەتۋ مەحانيزمىن اشتىق. جىلقى مايىنداعى بارلىق بەلوك توبىن انىقتاپ، ناقتىلى قايسى بەلوكتاردىڭ پايداسى بار ەكەنىن اشىتىق جانەدە ايناز، ايدار، باياشات، تۇردى، ءجانات سەكىلدى شاكىرتتەرىممەن بىرلىكتە بىرنەشە جىلدىق زەرتتەۋلەرگە سۇيەنىپ تۇيەنىڭ جۇنىنەن سورباق جاساپ ىسەتەتىن قازاقشا ەمنىڭ عىلىميلىعىن دالەلدەپ، ارناۋلى دارىلىك شوپتەرمەن بىرلىكتە ىسەتەتىن ەمدىك پرەپارات تاپقىرلادىق. بۇلاردىڭ بارىلىعى ءقازىر قولدانىسقا ەنىپ، حالىقتىڭ قىزۋ قارسى الۋىنا يە بولۋدا.
ءسىز ءبىر اڭگىمەڭىزدە بەسىكتىڭ ءقازىر دۇرىس پايدالانباي جۇرگەنى جايلى ايتتىڭىز، وسى تۋرالى وي قوزعاساڭىز.
ءبىز «تال بەسىكتەن، جەر بەسىككە دەيىن» ءومىر سۇرەتىن حالىقپىز عوي، شىنىندا ءقازىر قازاقستاندا قالاي ەكەنىن بىلمەيمىن، ال جوڭگوداعى قازاقتار بەسىكتى بۇرىنعىداي دۇرىس پايدالانا الماي ءجۇر، نەگە دەيسىز عوي؟ بۇنى مەن جوعارداعى سابيلەردىڭ تايعان ۇرشىعىن ورىنىنا كەلتىرۋ قۇرالىن تاپقىرلاۋ بارىسىندا بايقادىم، ءارى وعان باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى وسى بەسىك ماسەلەسى بولدى. سەبەبەى ساندىق مالىمەتتەر بويىنشا جوڭگوداعى قازىرگى كەزدەگى قازاقتاردىڭ ۇرشىعىنىڭ تايۋى جانە جاماسىنىڭ كەتۋى باسقا بىرگە جاساپ جاتقان حالىقتاردان الدە قايدا جوعارى، اسىرەسە جاس سابيلەردىڭ اراسىندا بۇنىڭ سالىستىرماسى وتە جوعارى كورسەتكىشتە بولىپ تۇر. بۇرىندارى ءبىر اۋىل نەمەسە تۋىس-تۋعان بىرگە وتىراتىندىقتان نارەستەلەردى بەسىككە تۇندە عانا بولەپ كۇندىز اپا-اجەلەرى شەشىپ الىپ باققان عوي، ءقازىر باسقا اسىرەسە قالالى جەردە قازاقتىڭ كەلىندەرى بالاسىن تاڭەرتەڭ بەسىككە بولەپ كەتەدى جۇمىسقا تۇستە كەلىپ ءبىر ۋاقىت ەمىزەدى، ال كەشەكە جۇمىستان شارشاپ كەلەدى، بىلايشا ايتقىندا بالا تاۋلىگىنە كەمىندە 20 ساعات تاڭىلىپ جاتادى، ءسابيدى بەسىككە بولەگەن كەزدە بارلىق جەرى قوزعالادىدا تەك جامباس بولىگى قوزعالمايدى، ال بۇل ءوز كەزەگىندە نارەستەنىڭ جامباس بولىگىنىڭ دۇرىس دامىپ-جەتىلمەۋىنە الىپ كەلەدىدە، جامباستا قوزعالىس بولماعاندىقتان توقپان جىلىك ۇرشىق سۇيەككە ءالسىز جانە جايپاقتاۋ بەكىنەدى. ونداي بالالار ەندى اياعىن قاز باسىپ جۇرە باستاعاندا وقىس قيمىلداردان نەمەسە قاتتى سەكىرۋمەن جىعلۋ سالدارىنان ۇرشىعى وڭاي تايىپ كەتەدى. سوسىن تاعى ءبىر جىلداي اۋرۋ توسەگىنە تاڭىلادى، ءومىردى ەندى باستاپ كەلە جاتقان جاس ءسابي ءۇشىن بۇدان اسقان بەينەت جوق شىعار. سوندىقتان بەسىككە بالانى 8 ساعاتتان ارتىق جانە ءبىر جاستان كەيىن بولەمەگەن دۇرىس بولادى دەپ ويلايمىن سۇيەك مامانى رەتىندە.
ايتقانىڭىز ورىندى ەكەن قازاقستاندا بەسىك ماسەلەسى ونشا دەندەپ تۇر دەپ ايتا المايمىز سەبەبى بىزدە جۇكتىلىك جانە بوسانۋعا بايلانىستى ارناۋلى دەمالىس ۋاقىتى بار عوي، ال قىتايدا شىنىندا بۇل ويلانارلىق ماسەلە ەكەن. اعا ەندى قازىرگى ۋاقىتتاعى قىتايداعى قازاق مەديسيناسىنىڭ جەتىستىكتەرى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
جالپى قازاق مەديسيناسىن جوڭگوداعى، قازاقستانداعى دەپ بولە جارۋعا بولماس، الايدا تىلدىك ديالەكت سەكىلدى راسىندا جەرگىلىكتى جەردە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولادى. قازاق مەديسيناسىنىڭ باستاۋى تىم ارىدا ءتىپتى بۇگىنگى «مەديسينانىڭ اتاسى اتانىپ» اقحالاتتىلار انت بەرىپ جۇرگەن گيپپوگراتتىڭ (Hippocrates ب.د.د 460- 370ج.) ءوزى ەمدەۋ تاسىلدەرىن ءبىزدىڭ اتا-بابامىز ساقتاردان ۇيرەنگەن بۇل تۋرالى دالالدەر جەتەرلىك مەن ول تۋرالى ءبىراز عىلىمي ماقالالار جاريالادىم. ال قازىرگى تاڭدا جوڭگودا قازاق مەديسيناسىنىڭ دامۋى قارقىن الىپ كەلەدى بۇعان اسىرەسە شي ءتوراعا باستاعان جوڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ۇستانعان ساياساتى وراسان زور تۇرتكى بولىپ وتىر. بىلتىر بەرگەن بەرگەن ءبىر سۇحباتىمىزدا ءۇرىمجى قالاسىندا «قازاق شيپاگەرلىك زەرتتەۋ ورتالىعى» جۇمىس جاساپ جاتقاندىعىن ايتقانبىز، ال الدا بۇل ورتالىق جوڭگو ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن ءۇرىمجى قالاسىنىڭ «جاڭا جىبەك جولى ەكونوميكالىق دامۋ اۋدانىنان» ەمحانا، ءدارىحانا جانە ءدارى جاساۋ ورنىمەن عىلىمي زەرتحاناسى بار ۇلكەن كەشەندى ورتالىق رەتىندە قۇرىلعالى جاتىر. ول جەرگە بولاشاقتا ءبىزدىڭ شىڭجاڭ مەديسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاق شيپاگەرلىك ماماندىعى بويىنشا ەكى جىلدا ءبىر رەت قابىلادانىپ وقىپ جاتقان ستۋدەنتتەرىمەن جاستار، ءار ايماقتاعى بەلگىلى قازاق حالىق ەمشىلەرى جانە مەديسينا سالاسىنىڭ ۇزدىك ماماندارى جۇمىسقا تارتىلادى. بۇل دەگەنىڭىز قازاق مەديسيناسى ءۇشىن جارقىن بولاشاق مەن كۇش بولىپ وتىر. مەن وسى ورايدا قازاق شيپاگەرلىگىنىڭ دامۋىنا زور ەڭبەك سىڭىرگەن قازىرگى كەزدە شىڭجاڭ حالىق قۇرىلتايىنىڭ ورىنباسار ءتوراعاسى، جوڭگوداعى قازاق شيپاگەرلىگىنىڭ ىرگە تاسىن قالاۋشى تىلەبالدى ابدرەشيتۇلىنا جانە باسقادا ارىپتەستەرىممەن جاستارىمىزعا ۇلكەن العىس بىلدىرەمىن.
بولاشاققا قانداي جوسپارلارىڭىز بار؟
بولاشاقتا قازىرگى كەزدە جوڭگوداعى تۇرعىلىقتى 56 ۇلتتىڭ ىشىنەن 5 ورىنعا تابان تىرەگەن قازاق مەديسيناسىن تۇعىرىن مىقتاپ تۇرعىزساق دەيمىز، بۇل جەكە ءبىر ادامنىڭ نەمەس مەكەمەنىڭ قولىنان كەلۋى قيىن، ىستەلەتىن جۇمىس كوپ قازاق مەديسيناسىنىڭ ءورىسى وتە كەڭ. سول ءۇشىن قازاقستان جاعىدا بۇعان كۇش سالۋى كەرەك «ءبىرىنشى بايلىق-دەنساۋلىق» دەپ حالقىمىز بەكەر ايتپاعان عوي بۇل الدىمەن ادامزاتتىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن كەرەك. ال ءبىز الدا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىزبەن جاسايتىن جۇمىستارىمىزدى قازاق ەلىمەن، كارى قۇرلىق ەۋروپامەن، الەممەن بولىسىكىمىز كەلەدى. اسىرەسە دۇنيە جۇزىنە ءوزىمىزدىڭ كومىلىپ قالعان اسىلدارىمىزدى كورسەتسەك دەيمىز.
ءسوز سوڭىندا قازاق ەلىندەگى وقىرماندارعا ايتارىڭىز؟
قازاق ەلىن تاعى ءبىر مارتە «قازاق حاندىعىنا 550 جىل» مەرەكەسىمەن قۇتتىقتايمىن، سونىمەن بىرگە قازىرگى كەزدە قازاقستاننان جوڭگوعا بارىپ وقىپ جاتقان جاستار كوپ، سولاردىڭ قاتارىندا قازاق جاستارىن ءبىزدىڭ شىڭجاڭ مەديسينا ۋنيۆەرسيتەتىنەدە وقۋعا شاقىرامىن. مەن بىلسەم ول باعدارلامانى جوڭگو قارجىلاندىرادى باكلاۆر، ماگيسترانتۋرا، دوكتورانتۋراعا قابىلدايدى ءارى وقۋ تەگىن. ال شاكىرت اقىسى بۇل جەردەن 2 ەسە جوعارى. وسىنداي وراي باردا قازاق جاستارىنىڭ بارىپ بىزدەن وقىپ بولاشاقتا ادامازات دەنساۋلىعى ءۇشىن قىزمەت ىستەۋىنە بولادى جانەدە ءار سالادا جۇرگەن قازاق مەديسيناسىنا قاتىسى بار ادامداردىڭ بىزبەن تاجىربيە الماستىرىپ، بارىس-كەلىس جاساپ حالىقمىزدىڭ اقساپ تۇرعان وسى سالاسىن ورنىنان نىق تۇرعىزىپ جىبەرۋگە اتسالىسسا ەكەن دەگەن تىلەگىم بار
سۇحباتىڭىزعا راقمەت! ىستەرىڭىزگە ساتتىلىك بولعاي!
سۇحباتتاسقان الىبەك ىدىرىس
