ابدۋسامي سيرياداعى «يسلام مەملەكەتى» سودىرلار ۇيىمىنا شاقىرعاندارعا الدانىپ قالعانىن ايتادى. شىندىقتى بىلگەن بەتتە ماسكەۋگە قاشقان جىگىت ءقازىر رەسەيدە ۇرەيمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر، - دەپ حابارلايدى «قامشى» پورتالى ازاتتىق راديوسىنا سىلتەمە جاساپ.

ءابدۋساميدىڭ ەندى قورقاتىن دۇنيەسى كوپ. ول تاجىكستانعا دەپورتاسيالانۋدان قورقادى، تاياۋ شىعىسقا اپارعاندار ءوش الا ما دەپ تە الاڭدايدى. قۇقىق قورعاۋشىلار ونى بيلىك ورگاندارىنا بارىپ، باسىنان كەشكەن بار شىندىقتى ايتىپ، وزدىگىنەن زاڭ ورىندارىنا بەرىلۋگە ۇگىتتەيدى. سونداي ارەكەتى ارقىلى ءوزى سياقتى وقيعاعا تاپ بولعان تالاي ادامعا ۇلگى كورسەتەسىڭ دەپ تۇسىندىرەدى.

تىعىرىققا تىرەلگەن تاجىك ميگرانتى

ول «تۇركيادا قۇرىلىس جۇمىسى بار» دەگەندەرگە سەنىپ، ساپارعا شىققانىن ايتادى. ءبىراق ابدۋسامي بىردە تۇندەلەتىپ ءبىر القاپتان وتەدى – ار جاقتاعى قارۋلى ادامدار وعان «سيرياعا كەلگەنىن» مالىمدەيدى. ءابدۋساميدىڭ اڭگىمەسىنە قاراعاندا، ول اۋەلى تاجىكستاننان رەسەيگە وتكەن، ودان تۇركياعا، ودان ارى سيريادان ءبىر-اق شىققان. ونان سوڭ ول دايش («يسلام مەملەكەتى») ەكسترەميستىك ۇيىمىنا (قازاقستاندا تىيىم سالىنعان – رەد.) جاڭا جاۋىنگەرلەر اپاراتىن دەلدالداردان قاشىپ شىعىپ، ماسكەۋگە ورالعان. شىم-شىتىرىق ساپاردىڭ ۇزىن-ىرعاسى وسىنداي.

ونىڭ ەندىگى ۋايىمى – بولاشاق ءومىرى. ابدۋسامي «مەنى ەندى تۇتقىنداپ، تاجىكستانعا قايتارادى» نەمەسە «سيرياعا اپارعاندار تاۋىپ الىپ جازالايدى» دەپ قورقادى. تاجىكستاندا وعان تەرروريستىك توپقا قوسىلعان ادام رەتىندە ىزدەۋ جاريالانعان.

ابدۋسامي مەن «مەموريال» قۇقىق قورعاۋشىلار توبىنىڭ بەلسەندىسى جانە «جاردەم» ميگرانتتاردى قولداۋ ۇيىمىنىڭ ءتوراعاسى باحروم حامرويەۆ.

«ول ەشقانداي تەرىس ارەكەت جاساعان جوق» دەيدى ابدۋساميدىڭ قاسىندا وتىرعان ايەلى. جۋرناليستەردىڭ شاعىن توبى ەرلى-زايىپتىلارمەن ماسكەۋدەگى ورتالىقازيالىق مەيرامحانادا كەزدەستى. جارىنىڭ كوزىنە قايتا-قايتا جاس ۇيىرىلەدى. ول «نەلىكتەن ول جاساماعان قىلمىسى ءۇشىن تۇرمەگە قامالۋى كەرەك؟» دەيدى.

ال قۇقىق قورعاۋشىلار تىعىرىقتان شىعار جول بار دەيدى. ماسكەۋدەگى «مەموريال» قۇقىق قورعاۋشىلار توبىنىڭ بەلسەندىسى جانە «جاردەم» ميگرانتتاردى قولداۋ ۇيىمىنىڭ ءتوراعاسى باحروم حامرويەۆ «ابدۋسامي باسىنان وتكەن وقيعاسىن رەسەيلىك پروكۋرورلارعا بايانداپ، ايىپسىز ەكەنىن دالەلدەۋگە ءتيىس» دەيدى. حامرويەۆتىڭ پىكىرىنشە، «ءابدۋساميدىڭ ول ارەكەتى وسىنداي جاعدايعا تاپ بولعان باسقالارعا زاڭ تۇرعىسىنان جاقسى ۇلگى بولماق».

«بۇل جىگىتتىڭ اڭگىمەسىن تىڭدادىم. ول شىنىمەن الدانعان – جۇمىس ىستەۋگە بارامىن دەپ سودىرلار جاساعىنىڭ ايماعىنان ءبىر-اق شىققان» دەيدى حامرويەۆ فاميلياسىن ايتقىسى كەلمەگەن ابدۋسامي تۋرالى. حامرويەۆتىڭ پىكىرىنشە، «بۇل - وتە ماڭىزدى وقيعا، قوعامعا وسىنداي تاعدىرلار تۋرالى ايتۋ كەرەك، ادامدار مۇندايدان قۇلاعدار بولۋى ءتيىس».

ءبىراق ءابدۋساميدىڭ زاڭ ورىندارىنا بەرىلۋى - قاتەرلى شارۋا. رەسەي مەن تاجىكستان اراسىندا ەكستراديسيا تۋرالى كەلىسىم بار جانە رەسەيدە تۇتقىندالعان تاجىكتەردىڭ ەكسترەميستىك ايىپ تاعىلماي جاتىپ تاجىكستانعا بەرىلگەن كەزدەرى كوپ. سيريا-تۇركيا شەكاراسىنان قاشقالى ابدۋسامي ءوزىن سيرياعا الداپ شاقىرعان ادامداردان قوقان-لوققىعا تولى حابارلار العانىن ايتادى. ال تاجىكستانداعى تەرگەۋشىلەر ءىنىسىن قاماپ، ۇرىپ-سوققان.

حامرويەۆ ءتارىزدى رەسەيلىك قۇقىق قورعاۋشىلار كوپتەگەن ورتالىق ازيا ەلدەرى ازاماتتارىنىڭ يم توبىنا الدانىپ قوسىلعانىن نەمەسە ولاردى بىرەۋلەردىڭ قورقىتىپ اپارعانىن، ءتىپتى سولارعا ساتىپ جىبەرگەنىن ايتادى. ءبىراق ولاردىڭ كوبى تۋعان جەرگە ورالسام، مەنى مىندەتتى تۇردە سوتتايدى دەپ، يم ساپىنان كەرى قاشىپ شىعۋدان تايساقتايتىن كورىنەدى.

ال قاشقاندارى تاجىكستان سياقتى ەلدەردە ايىپسىز ەكەنىمدى دالەلدەي المايمىن دەگەن كۇدىكپەن تىعىلىپ جۇرۋگە ءماجبۇر. تاجىكستان ۇكىمەتى يم قاتارىندا سوعىسىپ كەلگەن ازاماتتارى «ەلگە ورالعان سوڭ بەيبىت حالىققا كۇش كورسەتىپ، جارىلىس جاسايدى» دەپ الاڭدايدى. 2014 جىلدىڭ ورتاسىندا يم ەكسترەميستىك توبى سيريا مەن يراك جەرىنىڭ ۇلكەن بولىگىن باسىپ العالى تاجىك بيلىگى «جۇزدەگەن كەدەي ازاماتتارىمىز سوندا كەتتى» دەگەن اقپارات تاراتىپ كەلەدى.

وسى جىلدىڭ باسىندا تاجىكستان ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ارنايى جاساعىنىڭ كومانديرى جوعالىپ كەتىپ، كەيىن «يم-گە قوسىلعانى تۋرالى مالىمدەگەن» ۆيدەوسىن تاراتتى. ول الگى ۆيدەودا «ەلدەگى زايىرلى بيلىكتىڭ جۇرتتىڭ مۇسىلمانشا كيىنۋىنە، قوعامدىق ورىندا عيبادات جاساۋىنا شەكتەۋ جاساعانىنا نارازى بولىپ كەتكەنىن» مالىمدەگەن ەدى.

ءابدۋساميدىڭ ساپارى

ابدۋسامي «يم نەمەسە باسقا دا قارۋلى جاساققا قوسىلۋ تۋرالى ەشقاشان ويلاعان ەمەسپىن» دەيدى. توقىما سۇر باسكيىممەن وتىرعان بوبوكالوموۆ ماسكەۋدەگى مەيرامحانادا قوڭىر داۋىسپەن باسىنان وتكەن جاعدايدى اسىقپاي باياندادى.

باسىندا ول پوستسوۆەتتىك كەدەي مەملەكەت تاجىكستاننان جۇمىس تاپپاي، رەسەيگە قۇرىلىستا ءجۇرىپ ءناپاقا تابۋ ماقساتىندا كەلگەن. ول ماسكەۋدە 2008 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيدى، جاقىندا ۋاقىتشا تۇرۋعا رۇقسات العان.

2014 جىلدىڭ ساۋىرىندە ول ماسكەۋ شەتىندەگى ودينسوۆو اۋدانىنداعى ۇيلەرگە جوندەۋ جۇرگىزگەن تاجىكتەر توبىمەن بىرگە جۇمىستى اياقتايدى. ول ەندى جاڭا جۇمىس ىزدەۋگە كىرىسەدى. وسى كەزدە ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى تۇركيادان «جاقسى جۇمىس شىعىپ تۇرعانىن» ايتىپ، بىرگە اتتانۋدى ۇسىنعان. ابدۋسامي ايەلىمەن اقىلداسىپ، ۇسىنىستى قابىل الادى.

بۇرىنعى ارىپتەستەرى ونىڭ جاقىن دوسىن دا قوسىپ الادى، ابدۋسامي ونىڭ شىن اتىن ايتپاي، «راحىم» دەپ اتايىق دەدى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا، ەكەۋى «ءاعالى-ىنىلى» بولىپ وسكەن، سەبەبى راحىمنىڭ اناسى قازا تاپقان نەمەسە كەتىپ قالعان. مۇنان سوڭ ءابدۋساميدىڭ شەشەسى ەكەۋىن قاتار تاربيەلەگەن. بالالىق شاعى بىرگە وتكەن سوڭ ابدۋسامي راحىمعا سەنەدى جانە ونى «الدايدى» دەپ ەشقاشان ويلاماعان. ءبىراق وتكەنگە كوز جىبەرە وتىرىپ، ول راحىمنىڭ 2014 جىلدىڭ ساۋىرىنە دەيىنگى كەزەڭدە قاتتى وزگەرگەنىن ەسكە الدى.

«ونىڭ ەشتەڭەگە كوڭىلى تولمايتىن، ماڭايىنداعى بارلىق دۇنيەلەرگە قاناعاتتانباي جۇرەتىن بولدى» دەيدى ول. ستامبۋلداعى اۋەجايدا ونى ءبىر تاجىك كۇتىپ الىپ، پاتەرگە الىپ بارادى، سول جەردە ەكى-ۇش اداممەن بىرگە ولار جۇمىستىڭ باستالۋىن كۇتەدى. ەكىنشى تاجىك بۇلارعا جاۋاپتى بولىپ، ازىق-تۇلىك اكەلىپ تۇرادى. بۇلار جۇمىس تۋرالى سويلەسىپ وتىرعاندا باسقالار ۇندەمەيدى ەكەن. ابدۋسامي «ولار سول كەزدە-اق شىندىقتى ءبىلىپ وتىرعان سياقتى» دەيدى.

ءبىر كىسىلەر بىزگە جاقىنداعاندا كۇدىگىم كۇشەيدى. قارۋ اسىنعان جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەكەن. ءبىز 700-800 مەتر جول ءجۇرىپ الگى جازىقتى كەسىپ وتتىك. ولار بىزگە تۇركيا شەكاراسىنان ءوتىپ، سيرياعا كەلدىڭدەر دەدى.

ءۇش كۇننەن سوڭ جەتى ادامعا اۆتوبۋسقا بيلەت بەرگەن، ولار قوعامدىق كولىككە وتىرىپ، 18 ساعات جۇرگەن. اۆتوبۋستان تۇسكەن سوڭ ءبىر ۇيگە بارادى، سول جەردە 30 شاقتى اداممەن بىرگە دەمالادى. ول جەردە ءارتۇرلى ەلدەن كەلگەن، نەگىزىنەن تاجىكستان، وزبەكستان جانە رەسەيدىڭ سولتۇستىك كاۆكازىنان بارعان كىسىلەر بولعان.

تۇنگى ساعات ۇشتە ءبىر ادام كەلىپ، جولعا شىعاتىندارىن ايتقان. «ول جاياۋ جۇرەمىز دەدى. تاڭعى ۇشتە ءبىر جازىقتان وتتىك. سول كەزدە ول بىزگە ءبىر ادامدارمەن كەزدەسەتىنىن ايتىپ، «ءسال كۇتىڭدەر» دەپ كەتىپ قالدى. ەشتەڭەدەن سەزىكتەنبەدىم. ءبىراق ءبىر كىسىلەر بىزگە جاقىنداعاندا كۇدىگىم كۇشەيدى. قارۋ اسىنعان جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەكەن. ءبىز 700-800 مەتر جول ءجۇرىپ الگى جازىقتى كەسىپ وتتىك. ولار بىزگە تۇركيا شەكاراسىنان ءوتىپ، سيرياعا كەلدىڭدەر دەدى» دەيدى ابدۋسامي.

ءابدۋساميدىڭ ايتۋىنشا، بۇدان كەيىن ولاردى ءبىر ۇيگە اپارعان، وندا بىرنەشە ءجۇز ادام وتىرعان. ءۇش-تورت كۇن وسى جەردە كۇتەتىندەرىن ايتقان.

«الگى جەردە تاجىكستان، وزبەكستان، كاۆكاز ازاماتتارى، تۇرىكتەر، امەريكالىقتار، يندونەزيالىقتار، جەرگىلىكتى ارابتار بولدى» دەيدى ابدۋسامي. وزىمەن بىرگە رەسەيدە جۇمىس ىستەگەندەر، سونىڭ ىشىندە ەسكى دوسى راحىم دا سوندا بولعان. «سول كەزدە مەنى الداعاندارىن، جۇمىس ىستەۋگە كەلمەگەنىمىزدى ءتۇسىندىم. سيرياعا سوعىسۋعا اپارا جاتقاندارىن بىلگەندە بىردەن ارەكەتكە كوشتىم» دەيدى ابدۋسامي.

ابدۋسامي تاجىكستانعا راحىمنىڭ اكەسىنە قوڭىراۋ شالىپ، «ونى قايتۋعا كوندىرسەڭىز» دەگەن ءوتىنىش ايتادى. ول «ەگەر راحىمسىز ورالسام، ونى مەن سيرياعا الداپ اپارعانداي بولامىن، مەن ەمەس ونىڭ الداعانىنا ەشكىم سەنبەيدى. جالعىز قايتسام ونىڭ تۋىستارى مەنى ايىپتايدى» دەپ ويلاعانىن ايتادى. «راحىمعا تەلەفوندى اپارىپ بەردىم، ءبىراق ول اتا-اناسىمەن سويلەسكىسى كەلمەدى» دەيدى ابدۋسامي.

ابدۋسامي بارعان جەرىنەن قالتا تەلەفونىمەن ۆيدەو تۇسىرگەنىن ايتتى. ءبىراق داعىستاننان كەلگەن ادام (بۇلاردى قاراۋعا جاۋاپتى – رەد.) تەلەفونىن تارتىپ الىپ، ءوزىن ءۇيدىڭ جەرتولەسىنە قاماپ، «تۇتقىندايدى». وسى جەرتولەدە ول 10 كۇن وتىرادى، سودان سوڭ ونىڭ ورنىنا ۇزىن بويلى باسقا تۇتقىندى اكەلەدى. وعان جەرتولەدەن شىعۋعا رۇقسات بەرىلىپ، تەك ءۇيدىڭ اۋلاسىنان شىقپا دەگەن ەسكەرتۋ ايتىلادى. ءبىراق ول ءتۇن ىشىندە ويانىپ، جۇمىس سومكەسىن تاستاپ، ءتولقۇجاتىن عانا الىپ، قاشىپ شىعادى. 

ابدۋسامي قاشۋدىڭ قيىن ەمەس ەكەنىن، ءبىراق كوپ ادامدار پسيحولوگيالىق كەدەرگىنى جەڭە المايتىنىن ايتادى. «ءبىزدىڭ جاعدايىمىز جامان. تاجىكستانعا ورالساق، وسىندا بولعانىمىز ءۇشىن قاماپ تاستايدى. بىزگە سەنبەي، 20 جىلعا تۇرمەگە قامايدى. باي ەمەسپىز - بوسقا سوتتالامىز. وسىندا قالۋدان باسقا امال جوق» دەگەندەر بولدى» دەيدى ول.

ابدۋسامي شەكاراعا ورالىپ، ستامبۋلعا قايتۋ ءۇشىن ەلدەن اقشا سۇراتىپ الادى. ستامبۋلدا ايەلى كۇتىپ الىپ، ەكەۋى ماسكەۋگە بىرگە ورالادى. سول ۋاقىتتا راحىمنىڭ اكەسى پوليسياعا بارىپ، «ابدۋسامي ۇلىمدى سيرياعا اپاردى» دەپ ارىز بەرگەن. 

بيلىككە بەرىلۋ كەرەك پە؟

بۇل حابار ابدۋساميدىڭ جاعدايىن ودان ءارى اۋىرلاتىپ وتىر. تاجىك تەرگەۋشىلەرى ابدۋساميگە بىرنەشە رەت قوڭىراۋ شالىپ، تەرگەۋگە شاقىرعان. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، تەرگەۋشىلەر وتباسىنا قىسىم كورسەتە باستاعان. رەسەيدەگى ءىنىسى سىرقاتىنان ايىعۋ ءۇشىن ەلىنە كەلگەندە پوليسيا ونى ۇستاپ الىپ، ءتورت كۇن بويى «ازاپتاعان» ەكەن.

«ولار باۋىرىمدى ازاپتاپ، «ءىستى جابۋىمىز كەرەك، سوندىقتان ايىپتى موينىڭا الاسىڭ دەپتى» دەگەن ابدۋسامي اناسى ءۇش مىڭ دوللار اقشا جيناپ وتكىزگەن سوڭ عانا پوليسيانىڭ ءىنىسىن بوساتقانىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا، بيلىك باۋىرى ءابدۋساميدى ۇگىتتەپ، تاجىكستانعا كەلۋگە كوندىرەدى دەپ سەنگەن، ءبىراق ول بارماعان.

قازان ايىندا ول رەسەيدە ۋاقىتشا تۇرۋعا رۇقسات الدى. ءبىراق كەيىن فەدەرالدىق ميگراسيا قىزمەتى وعان «حالىقارالىق ىزدەۋ جاريالانعانىن» ايتقان. ازاتتىق ءابدۋساميدىڭ وقيعاسىن ءوز بەتىمەن تەكسەرە المادى. حامرويەۆ پەن «مەموريال» ۇيىمىنداعى ارىپتەستەرى وعان سەنەدى.

كوپ جاعدايدا بۇل ادامدار زاڭ ورىندارىنا بارۋدان قورقادى، تىعىلىپ جۇرە بەرگەندى ءجون كورەدى.

ولار «بيلىككە بارىپ، ايىپسىز ەكەنىڭدى دالەلدەپ كور» دەگەن كەڭەس ايتىپ وتىر. حامرويەۆ وتكەن جىلى تاياۋ شىعىسقا بارىپ، ابدۋسامي ءتارىزدى جاعدايعا تاپ بولعان 10-نان استام ورتالىق ازيا ەلدەرى تۇرعىنىن بىلەتىنىن ايتتى. «مەموريال» ۇيىمىنىڭ ورتالىق ازيا باعدارلاماسى ديرەكتورى ۆيتاليي پونوماريەۆ «كوپ جاعدايدا بۇل ادامدار زاڭ ورىندارىنا بارۋدان قورقادى، تىعىلىپ جۇرە بەرگەندى ءجون كورەدى» دەيدى.

جۇمىستان باسقا سەبەپپەن سىرتقا شىقپايتىن ابدۋسامي ءتارىزدى ادامدار وسىنداي حالگە تۇسەدى. بەلسەندىلەر ۇمىتتەن كۇدىك كوپ ەكەنىن مويىندايدى. پونوماريەۆ «ول رەسەي بيلىگىنە بەرىلسە، بۇل ءبىر ۇلگى بولاتىن ەدى، ءبىراق بەرىلگەننەن كەيىنگى تاعدىرى نە بولاتىنىن بولجاۋ قيىن» دەيدى. قاۋىپكە قاراماستان ءابدۋساميدىڭ ايەلى ەرىنە تاعىلعان جالادان قۇتىلۋدى قالايتىنىن جەتكىزدى. «مۇنىڭ ءبارىن زاڭدى تۇردە رەتتەگىمىز كەلەدى، سولايشا الاڭسىز ءومىر سۇرسەك دەيمىز» دەدى ول.

ەسكەرتۋ: توم بەلمفوردتىڭ ماقالاسى اعىلشىن تىلىنەن اۋدارىلدى.