قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكى جانىنداعى ۇلتتىق ينۆەستيسيالىق كورپوراسيا باسشىسى بەرىك وتەمۇراتوۆتىڭ الداعى 6-7 جىلدا ۇلتتىق قور قاراجاتى تۇگەسىلەدى دەگەن پىكىرىن امەريكاندىق Wall Street Journal وتكەن جۇما كۇنى جاريالادى.

«64 ميلليارد دوللارلىق سۇراق: ق ر ۇلتتىق قورى جويىلا ما؟» دەگەن تاقىرىپپەن جاريالانعان ماقالادا ۇلتتىق بانك وكىلىنىڭ قازاقستانداعى قازىرگى قارجىلىق احۋالعا قاتىستى پىكىرلەرى ايتىلادى. ونىڭ سوزىنە سەنسەك، ءقازىر ۇلتتىق قوردا 64 ميلليارد دوللار قاراجات بار كورىنەدى جانە ول اقشا مۇناي باعاسىنىڭ ارزانداۋىنان قورعا تۇسەتىن قاراجاتتىڭ كەمۋى، ەل ۇكىمەتىنىڭ ەكونوميكالىق باعدارلامالارعا قور قاراجاتىن كوپ جۇمساۋى سالدارىنان الداعى 6-7 جىلدا سارقىلاتىن كورىنەدى.

«ۇلتتىق قور اتالاتىن قورداعى جيناقتار 2014 جىلعى تامىز ايىندا 77 ميلليارد اقش دوللارىن قۇراسا، بيىل ول 17 پايىزعا كەمىپ، 64 ميللياردتى قۇراپ وتىر. ۇكىمەت ءار جىل سايىن قوردان 9،5 ميللياردتان الىپ، جۇمساپ كەلەدى. ەل باسشىلارى مەن ۇلتتىق بانك شىعىنداردى ازايتىپ، سالىقتىق تۇسىمدەردى ارتتىرۋى، قوردىڭ اقشاسىن تابىسى مول اكتيۆتەرگە سالۋى كەرەك»، - دەگەن قازاقستاننىڭ حالىقارالىق اكتيۆتەرىن باسقارۋعا جاۋاپتى كورپوراسيا باسشىسى. بۇگىنگى تاڭداعى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ ۇستانعان ساياساتىمەن كەلىسپەۋشىلىگىن بىلدىرگەن ول:

«ءبىز ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىن «جەپ» جاتىرمىز. ءبىز جيناعان كاپيتاليزاسيا ءۇشىن قاجەت سوڭعى قاراجات بۇل. مەن ۇكىمەت ۇلتتىق بانكتىڭ ينۆەستيسيالىق مەنەدجمەنتىنە نازار اۋدارۋى كەرەك دەپ ويلايمىن» دەپ ۇلتتىق قورداعى قاراجاتتىڭ ومىرشەڭدىگىنە كۇدىكپەن قارايتىنىن اشىق ايتىپ وتىر.

قازاقستاندىق قارجى جۇيەسىندە «كەلىمبەتوۆ كومانداسىنىڭ» وكىلى سانالاتىن قارجىگەر شەتەلدىك باسىلىمعا پىكىر بىلدىرە وتىرىپ، ەلدىڭ ۇكىمەتى مەن ۇلتتىق بانك باسشىسى جۇرگىزىپ وتىرعان قارجىلىق-ەكونوميكالىق ساياساتتى وسىلاي اشىق سىناپ وتىر. سوعان قاراعاندا باس بانكير اۋىقان سوڭ بۇل سالادا كوپشىلىكتەن جاسىرىن ءبىرشاما مۇددەلەر قاقتىعىسى ءجۇرىپ جاتقان سەكىلدى. ب. وتەمۇرات قاراشا ايىندا ۇلتتىق بانكتىڭ جاڭا باسشىسىمەن كەزدەسۋدەن كەيىن ۇلتتىق ينۆەستيسيالىق قوردىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر دەگەن ويعا كەلگەنىن ايتىپ، ءوزىنىڭ بۇل قىزمەتتە قالۋ-قالماۋىنىڭ دا ەكىتالاي ەكەنىن جاسىرماعان.

«ۇلتتىق بانكتىڭ جاڭا باسشىسى باسقا ماسەلەلەرمەن باس قاتىرىپ ءجۇر. سوڭعى ەكى جىلدا ءبىز اينالىسقان باستى يدەيالار ونىڭ نازارىنان تىس قالۋى مۇمكىن»، - دەيدى ول. ب. وتەمۇراتتىڭ بۇل كۇدىگىن ۇلتتىق بانك باسشىلىعى اۋىسقان ۋاقىتتان كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءتوراعانىڭ ۇلتتىق ينۆەستيسيالىق كورپوراسيا جۇمىسىنا باسشىلىق جاسايتىن ورىنباسارى تاعايىندالماي وتىرعانى ودان سايىن قويۋلاتا تۇسسە كەرەك.

ب. وتەمۇرات بۇل ماسەلەنى ءبىر شەشسە مەملەكەت باسشىسى ن. نازاربايەۆ قانا شەشە الاتىنىن ايتىپ وتىر.

«بىلتىر كۇزتە ن. نازاربايەۆ مۇناي-گاز سالاسىنىڭ بيزنەسمەندەرىمەن كەزدەستى. ءبىز بۇل ماسەلەدە سوڭعى ءسوزدى پرەزيدەنت ايتسا، ۋولل ستريت وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ ول ءۇشىن ءتيىمدى بولادى»، - دەپ ويلادىق دەيدى ول. مۇندا ب. وتەمۇرات قىركۇيەك ايىندا ەلباسىنىڭ نيۋ-يوركتە اقش فەدەرالدىق قور جۇيەسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى بەن بەرنانكە، ۋولل ستريت كومپانياسىنىڭ جەتەكشىلەرىگەنريي كراۆيسا، ستيۆەن شۆارسمان، ديەۆيد رۋبينشتەينمەن جانە TPG ديەۆيد بوندەرمەنمەن بەيرەسمي كەزدەسۋى تۋرالى مەڭزەپ وتىر.

جالپى، ب. وتەمۇرات بۇل سۇحباتىندا قازاقستاندىق بيلىك يەلەرىنە جات سىني ويلارىن بۇكپەسىز جەتكىزگەن. ول اينالدىرعان 17 ميلليون حالقى بار ەلدىڭ مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت ەتۋى ءتيىس ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىن باسقارۋداعى جاريالىلىق پەن اشىقتىقتىڭ جوقتىعىنا اشىناتىنىن ايتقان.

«ەگەر ءبىز 100 ميلليارد دوللاردان 5-6 ميلليارد پايدا كورسەك، ول ۇكىمەتكە زور كومەك بولعان بولار ەدى. ءبىز ءوز كىرىستەرىمىزدى اشىپ، ينۆەستيسيالىق جۇمىستارىمىزدى، كىمگە قانشا ينۆەستيسيا قۇيىپ جاتقانىمىزدى، ولاردى كىم باسقارىپ جاتقانىن، كاپيتالدىڭ كىرىسى مەن شىعىسىن تولىق جاريالاپ وتىرۋىمىز كەرەك. ءبىراق، ءبىزدىڭ بۇگىنگى جاعدايىمىزدا بۇل مۇمكىن ەمەس»، -  دەيدى كورپوراسيا باسشىسى.

«ۇلتتىق قور سوڭعى بەس جىلدا ينۆەستيسيالاردان 1،96 پايىز كىرىس تاۋىپ كەلدى. بۇل نورۆەگيا، سينگاپۋ، وڭتۇستىك كورەيا سىندى ەلدەر ۇلتتىق قورلارىنىڭ 9،6 پايىزدىق ورتاشا ينۆەستيسيالارىنىڭ بەستەن ءبىر بولىگىنە تەڭ. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قورى ءوز قاراجاتىنىڭ 86 پايىزىن وبليگاسيالارعا قۇيدى، ال، جوعارىدا اتالعان ەلدەردىڭ ۇلتتىق قورلارى ورتاشا العاندا تەك 16 پايىز قاراجاتىن عانا وبليگاسيالارعا ينۆەستيسيالاعان»، - دەگەن ناقتى دەرەكتەر كەلتىرەدى ب. وتەمۇرات  مىرزا.

ونىڭ ويىنشا، ۇلتتىق قوردىڭ نەگىزگى كىرىس كوزى مۇناي ورىندارىن ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمدەر ءالى كۇنگە قۇپيا ساقتالۋدا. قوردىڭ ءتىپتى ءالى كۇنگە ءوز سايتى جوق. سول ءۇشىن دە ول «بۇل پروسەستە اشىقتىق كەرەك. ترانسپارەنتتىلىك ۇكىمەتكە ۇلكەن قىسىم جاساپ، ونىڭ ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىن باسقارۋداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋى ءتيىس» دەگەن پىكىردە.

مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ ۇلتتىق قورلارىنداعى قاراجاتتى ءتيىمدى جۇمساۋ ماسەلەسى بۇعان دەيىن دە حالىقارالىق دەڭگەيدە ءسوز بولعان. حالىقارالىق ۆاليۋتالىق قور قازاقستاننان باستاپ ساۋد ارابياسىنا دەيىنگى مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ قورلارىنا ءقاۋىپ تونگەنىن ايتىپ، ازيا، افريكا، لاتىن امەريكاسى مەن تاياۋ شىڭىس ەلدەرىنە بيۋدجەتتەرىن قىسقارتۋ، ءوز اكتيۆتەرىن باسقارۋ بويىنشا جاڭا جوسپارلار جاساۋدى ۇسىنعان ەدى. ەندى سول سىرتتان عانا ەستىلەتىن قاتەرلى ەسكەرتۋلەر قازاقستاندىق باسشىنىڭ اۋزىنان شىعىپ وتىر. ب. وتەمۇراتتىڭ بۇل ايتقاندارىن ەل باسشىلىعى قانشا جاسىرىپ-جابۋعا تىرىسقانمەن وتىرىك دەي المايسىز. تەك ۇلتتىق قور عانا ەمەس، جالپى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ولقىلىقتار سوڭعى ۋاقىتتا اشىق بايقالىپ، ايقىن بەلگىلەرىن كورسەتىپ ءجۇر. مەملەكەت باسشىلىعى، ۇلتتىق بانك باسقارماسى ازىرگە بۇل سۇحباتقا وراي قانداي دا ءبىر پىكىر بىلدىرمەي وتىر. جاقىن كۇندەرى ب. وتەمۇرات قىزمەتىنەن بوساپتى نەمەسە ۇلتتىق ينۆەستيسيالىق كورپوراسيا قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە ءتۇستى، ياكي تاراتىلدى دەگەن اقپارات شىقسا دا تاڭ قالمايمىز. ءبىراق، مۇنداي شەشىم ىرىپ-شىرىمەسە دە استارى سەتىنەپ تۇرعان وتاندىق قارجى جۇيەسىندەگى پروبلەمالاردى تۇبەگەيلى جويىپ، حالىقتىڭ، وتاندىق ەكونوميكانى قولداۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ءىرى كاسىپكەرلەردىڭ جوعالعان سەنىمىن قايتارا الا ما؟ بۇل - ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.

جومارت ابدوللا ۇلى