قازاقستان كسرو-عا (رەسەيگە)وتار كەزىندە ۇلت مەكتەبى قالىپتاستى، جاسىراتىنى جوق  ءبىراز جەتىستىكتەرگە جەتتىك. ايتالىق، بۇگۇنگى كۇنى الەمدە ساۋاتسىزدىقتى ءالى دە جەڭە الماي كەلە جاتقان ەلدەر بار ەكەنىن ايتۋ كەرەك.ماسەلەڭكي،ينديادا،پاكىستاندا، كوپتەگەن اراب ەلدەرىندە ءالى ساۋاتسىز نە شالاساۋاتتى ادام كوپ. ينديادا ساۋاتسىزدار ۇلەسى 30%، پاكىستاندا -45%، بانگالادەشتە -42%. كوپتەگەن اراب ەلدەرىندە ساۋاتسىزدىق بيىك دەڭگەيدە جانە ساۋاتسىزدىق قايتادان ءوسىپ كەلەدەى. ال دجيبۋتي، يەمەن، يراك، ماروككودا ساۋاتتىلىق اراب مەملەكەتتەرىنىڭ ورتا دەنگەيىنەن دە تومەن.  وتكەن جازدا مەن شارم –اش شەيحتە جەرگىلىكتى وتەلدىڭ  مىسىرلىق قىزمەتكەرىنەن اراب ءسوزىنىڭ جازىلۋىن سۇراپ ەدىم، كەشەگى كەتپەنشىنىڭ تىم  تومەن ساۋاتتى ەكەنىن بايقادىم. [1] بىزدە بولسا ساۋاتتىلىق 99%، ءاربىر ءتورتىنشى قازاقتىڭ  جوعارى ءبىلىمى بار. سانسىز عىلىم دوكتورلارى شەتەلدە اعىلشىنشا پىكىرتالاسقا جارامايدى، ماقالا ءجاريالاماق تۇگىل ، دەربەس پايىم ايتپاس، تويدا توست قانا ايتالادى. سونىمەن بىرگە عىلىمي اتاعى  بولماسا دا قازاقتىڭ زيالىلارى قاۋىمنىڭ ماڭىزدى بولىگى. ولاردىڭ قاتارىنا ءدىندارلىق ينتەلليگەنسيا، ءدىن سالاسىنىڭ ينتەللەكتۋالدارى، ۇلەمدەرى  ەلدىڭ رۋحانياتىنىڭ ساقتالۋىنا كوپ سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى.

ۇلتتىق  مەكتەپتە  وقۋشىلار ديناميكاسى (مىڭ ادام ەسەبىمەن)

نۇسقالار:www.stat.kz؛ www.nao. kz  داننىە مون رك (نوبد 2014) سرەدنەە وبرازوۆانيە ۆ كازاحستانە: سوستويانيە ي پەرسپەكتيۆى.اناليتيچەسكيي سبورنيك.استانا.2015،س.35[2]

ەسكەرتۋ: ...  - دەرەك جوق

ءبىرىنشى تۇجىرىم،1985/86 - 2014/2015 وقۋ جىلدارى اراسىندا ورىس تىلىندە وقۋشىلار سانى ازايدى: 2047.1 مىڭنان دەن 802.1 مىڭعا دەيىن. ياعني ورىس تىلىندە وقۋشىلار سانى  مولشەرى 2.5 ەسە ازايدى. ول وزگەرىستەردىڭ باس سەبەبى ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىك الۋى. توتاليتارالىق كسرو قۇلاعاننان كەيىن ەلىمىزدىڭ ءاربىر ۇلت وكىلدەرى قالاعانىنشا ءتول مەكتەبىنە بالالارىن بەرەتىن بولدى. ەكىنشى تۇجىرىم، ەگەمەن قازاق رەسپۋبليكاسى  باسقا ۇلت تىلىندە وقۋشىلار سانىنىڭ وسۋىنە مۇمكۇندىك بەردى.سول كەزەڭدە ۇلت مەكتەپتە  وقۋشىلار سانى ءوستى.  ايتالىق، قازاق تىلىندە وقيتىندار سانى: 1985/86 وقۋ جىلىندا  -936.5 مىڭ بولسا 2014/15 جىلى -1716.1 مىڭعا  دەيىن ءوستى  ، وزبەك تىلىندەگى وقۋشىلار: 1985/86 وقۋ جىلى-60.4 مىڭ وقۋشى بولسا، ال 2014/15- 79.0 مىڭ وقۋشىعا جەتتى،ۇيعىر  تىلىندە وقۋشىلار سانى : 1985/86 وقۋ جىلىندا  -13.5 مىڭ وقۋشى بولدى، 2014/15- 14.7 مىڭ وقۋشى بولدى.سول سياقتى تاجىك مەكتەپتەرى پايدا بولدى.ءۇشىنشى تۇجىرىم، ۇلت مەكتەپ تاعدىرى دەموگرافيالىق ءوسىم مەن ميگراسيالارعا تاۋەلدى بولدى.ورىس تىلىندە وقۋشىلاردىڭ سانىنىڭ ازايۋى سەبەبتەرىنىڭ ءبىرى ورىس، ۋكراين، نەمىس  ەميگراسياسى.ورىس رەسەيگە، نەمىس- گەرمانياعا،ۋكرايندەر –رەسەي مەن ۋكرايناعا اتتانا باستادى. ماسەلەڭكي،1990 جىلى كسرو ءالى  دە ++++++بار كەزدە رەسپۋبليكانىڭ 16 ملن.300 مىڭ جۇرتشىلىعى بولدى.سول جىلى تابيعي ءوسىم 233.5 مىڭ،رەسپۋبليكاعا كوشىپ كەلگەندەر سانى-180 مىڭ،  رەسپۋبليكادان كوشىپ كەتكەندەر سانى -272.4 مىڭ ادام بولدى. سوندا 1990 جىلى ميگراسيالىق سالدو مينۋس 92.4 مىڭ ادام بولدى. قازاقتىڭ باسقا رەسپۋبليكالاردان جانە مەملەكەتتەردەن قايتۋى 1934 جىلدان كەيىن (اشارشىلىق اياقتالاعاننان كەيىن) باستالىپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ال ورىس ،ۋكراين، بەلورۋستاردىڭ قازاقستاننان كوشۋى 1970 جىلدان باستالىپ ءارى دە توقتاماي كەلەدى. سوندىقتان جەرگىلىكتى قازاقتار  سلاۆيان تەكتىلەردى سيدىرماي قۋىپ جاتىر دەگەن ءسوز بەكەر. كسرو ساياساتى وتارلاردى كولونيزاسيالاۋ  بولسا دا بۇل ساياسات 1970 جىلدان باستاپ پارمەنىن كورسەتتى. كەلەسى فاكتور سلاۆيان حالىقتارى مەن تاتارلاردىڭ تۋۋ دەڭگەيى تىم تومەن بولدى، ال  1992 جىلدان باستاپ بۇگۇنگى كۇنگە دەيىن ورىس، ۋكراين، بەلورۋس، تاتارلار  ىشىندە دەپوپۋلياسيا ءۇردىسى بايقالدى. ياعني ولگەندەردىڭ سانى بۇل ەتنوستاردا تۋعانداردىڭ سانىنان ارتىق. اتالعان ۇلت وكىلدەرى سانى ازايىپ كەلدى.1994 جىلى 477 مىڭ ادام كوشىپ كەتتى دە ، 70 مىڭداي ادام كوشىپ كەلدى.1990 جىلدان باستاپ كەلگەندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ورالمەن ەدى.مولشەرلەپ الاعاندا ورالمانداردىڭ 60%- وزبەكستاننان،12%-قىتايدان،10%- موڭعوليادان،8 %- تۇركمەنستاننان، 4%- رەسەيدەن ەكەن.جالپى قازاقستاندا 1 ميلليون ورالمان اعايىن قونىستانىپتى. ورالماندار نەگىزىنەن بالالارىن قازاق مەكتەبىنە بەردى.ءتورتىنشى تۇجىرىم، بۇرىن قالادا قازاق مەكتەبىن ءتىپتى كلاسىن اشۋ قيىن بولدى. ءبىز شونا سماحان ۇلى، مۇحتار قازىبەك ۇلىنىڭ ەرلىگى مەن بەلسەندىلىگىن ايتىپ وتىرمىز. بۇگىنگى تاڭدا  قازاقتىڭ جارتىسىنان كوبى، 57% قالادا تۇرادى. بەسىنشى تۇجىرىم،بۇگىنگى تاڭدا وقۋشىلاردىڭ 73%-قازاقتار، 14% -ورىستار، 4% -وزبەكتەر، 1.5%-ۇيعىرلار، 1.3%- ۋكرايندەر.قازاق بالاسىنىڭ مولشەرى 87% قازاق مەكتەبىنە بارادى جانە بۇل كورسەتكىش ءوسىپ كەلەدى. التىنشى تۇجىرىم، سوڭعى جىلدارى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قازاق وقۋشىلار سانى قىسقارۋدا: 2013 جىلى-21116 وقۋشى 139 مەكتەپتە قازاق تىلىندە وقىسا، 2014 جىلى 20813 وقۋشى 136 مەكتەپتە قازاق تىلىندە وقىدى.ق ر وقۋ جانە ءبىلىم مينيسترلىگى ، پرەزيدەنت اكىمشىلىگى كورسەتكەن كەلەڭسىزدىكتى سارالاپ،  دۇرىس شارا قولدانادى دەپ ەسەپتەيمىز.جەتىنشى تۇجىرىم،قازاقتىڭ ۇلەسى 70% جاقىندادى.قازاق بيىك قارقىنمەن ءوسىپ كەلەدى. ەگەر دە 1989 جىلى قازاقتىڭ سانى 6 ملن.534 مىڭ، 1999 جىلى -   7ملن. 985 مىڭ، 2009 جىلى -10 ملن. 096 مىڭ،     ال 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا ەسەپتەلگەن مەمستات اگەنتتىگىنىڭ بولجامى بويىنشا -   11 ملن.497 مىڭعا جەتىپپىز.1989-2015 جىلدارى  قازاقتىڭ جالپى ءوسىمى-  5 ملن.(ناقتىراق ايتساق 4 ملن.963 مىڭ) بولىپتى. بىزگە ۇلتىق بىرەگەيلىك كەرەك. [3]ول قازاقستاندىق ۇلت ەمەس، ۇلكەن قازاق ۇلتى.باسقا ۇلت وكىلدەرىنە اكىمشىلىك كەدەرگىسىز قازاق بولىپ جازىلۋعا مۇمكۇندىك بەرۋ(قازاقشا بىلگەن جاعدايدا). ەگەر ورالمان باۋىرىمىز: مەنى جات جەردە وزبەك، قاراقالپاق، قىرعىز،ت.ب.ۇلت وكىلى رەتىندە اكىمشىلىك جولمەن جازىپ جىبەردى، ءبىراق مەن قازاقپىن دەگەنگە ازاماتتىق تا قازاقتىقتى دا بەرۋ كەرەك.  سول سياقتى يدەنتيفيكاسيانى وزگەرتۋ قۇقىعى جەكە ۇلت وكىلدەرىنە دە بەرىلۋ كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كسرو توتاليتارلىق  جۇيەسىنىڭ وزبىرلىعىنان باس تارتقانىمىز بولادى. قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى باسقا ۇلت وكىلدەرىنە دە ءوز جاقسىلىعىن تيگىزۋ كەرەك دەيمىن. ولاي دەسەك ورىس بولىپ جازىلىپ كەتكەن ۋكرايندەر، ەۆرەيلەر،تاتارلار ءتول ۇلتتىلىعىنا ورالادى. جەتىنشى تۇجىرىم، ماسەلەڭكي، وزبەك، ۇيعىر، تاجىك  مەكتەبىن ءبىتىرىپ،  ودان كەيىن نە ىسكە، نە وقۋىن  جالعاستىرۋعا جاراماي، جاعدايى ءجايسىز جۇرگەن ازاماتتاردى قايتەمىز. سول سياقتى ورىس مەكتەبىن بىتىرگەن ورىس بالالارى ءتىپتى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ  ورىس ءبولىمىن ءبىتىرىپ،  قازاقشا بىلمەگەندىكتەن وفيس قىزمەتىنە دە جاراماي جاتىر. وزبەك،تاجىك مەكتەبىنىڭ  تۇلەگى شەتىنەن كەتپەنشى مەن دۇكەنشىدەن  اسا الماي ءجۇر.ورتا مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەت الەۋمەتتىك وسۋگە ، كارەرا جاساۋعا جول اشۋعا كەرەك. سوندىقتان از ۇلتتار(ورىس مەكتەبى سونىڭ ىشىندە) مەكتەبىن جاپپاۋ كەرەك شىعار، ءبىراق ول  مەكتەپتەردە 80% ساباق قازاق تىلىندە  ءوتۋ كەرەك، سوندا عانا ۇلتتىق ازشىلىقتار  مەكتەبىن بىتىرگەندەر ءوز تالابى مەن تالانتىنا سايكەس ورنىن قازاقستاندا تابادى، ءتىپتى ءتاۋىر قىزمەتتىك كارەرا جاسايدى. سەگىزىنشى تۇجىرىم، لوكالدىق تىلدەر، ولكەلىك تىلدەر جانە دۇنيەجۇزىلىك ءتىل. تىلدىك كونيۋكتۋرا جانە تىلدىك ديۆەرسيفيكاسيا. يسپان ،اراب، ورىس ، فرانسۋز تىلدەرى ولكەلىك تىلدەر.نەمىس ءتىلى مەن جاپون ءتىلى لوكالدىق ءتىل قاتارىندا. ءبىراق بۇل تىلدەر وزىق تەحنولوگيا مەن عىلىم ءتىلى. حيندي، ۋردۋ، سۋاحيلي، باحاسا –پالەندەي دامىماعان ەلدەردىڭ ولكەلىك تىلدەر. ءىجو كولەمى بويىناشا ينديا الەمدە ءتورتىنشى ورىندا، ءبىراق ول ماڭىزدى ەمەس. تىلدىك كونيۋنكتۋرا جانە تىلدىك ديۆەرسيفيكاسيا تالابى بىزگە ءبىر- ەكى ءتىلدى عانا تاڭداۋدى دۇرىستايدى. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ ماڭىزدىسى اعىلشىن ءتىلى مەن جۇڭگو ءتىلى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنت پروگرەسسيست، وزىق ادام، زامان تالابى مەن جاڭالىقتىڭ لەبىن ۋاقىتىندا سەزەدى.مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ جۇيەسىنە اعىلشىن ءتىلىن ەڭگىزۋ نەگىزىنەن ورىس ءتىلى ەسەبىنەن بولۋ كەرەك.ەگەردە ورىس تىلىنە ەلىمىزدە قايتادان ۇستەمدىك بەرسەك قازاق ءتىلى تاعى دا شەگىنۋگە ءماجبۇر بولادى.ەگەردە ءبىز اعىلشىن تىلىنە ەرىك بەرىپ قازاق ءتىلىن قورعاساق ، اعىلشىن ءتىلى ورىس ءتىلىن ءوزى ىعىستىرادى. مەن ءوزىم ۋنيۆەرسيتەتتە اعىلشىن تىلىندە تاريح ءپانىن بەرەمىن، مەنىڭ ءبىراز ستۋدەنتتەرىمنىڭ  ورىسشاسىنان اعىلشىنشاسى ءتاۋىر. رەسەي ەكونوميكالىق، تەحنولوگيالىق باعىتتا كەنجەلەپ كەلەدى بىزگە ورىس ءتىلىن  قولداۋ ساياساتى ەمەس، قاي جەڭگەنىڭ مەنىكى دەمەي تەك قازاق ءتىلىن قولدايىق.ءبىزدىڭ عىلىم ، مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ جۇيەسىنىڭ ءبىر ەلەۋلى كەمشىلىگى ول اعىلشىن ءتىلىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. مىقتى دەپ جۇرگەن عالىمدارىمىز اعىلشىنشا ءتىل قاتپايدى، ياعني وقىمايدى.ەگەردە الەمدەگى عىلىم مەن ءبىلىم جۇيەسى اعىلشىن تىلىندە دەسەك وندا كوپ عالىمدارىمىز الەمدىك ۇردىستەن تىس جۇرگەن قاراعىمدار.بىزگە شەت تىلدەر ديۆەرسيفيكاسياسى كەرەك.ءبىز ورىس تىلىمەن وڭاشا قالدىق.قىتايدىڭ الەمدەگى ەكونوميكالىق قۋاتىن ەسەپكە الىپ وتىرىپ ءبىز جۇڭگو تەحولوگيالارىن جەرسىندىرۋ جانە يگەرۋ ماماندىعىن يگەرۋىمىز ابزال. سول سياقتى جۇڭگو قازاقتارى اتامەكەنگە جەتۋدەن بۇرىن سول مەملەكەتتەردەگى تەحنولوگيالىق ماماندىقتاردى يگەرگەنى ءجون.  بۇرىن فرانسۋز، نەمىس فاكۋلتەتتەرى بار بولاتىن ولار عايىپ بولدى.ەندى جۇڭگو ءتىلىن وقىتۋدى دا مەملەكەت شىنداپ قولعا الۋ كەرەك. بۇل ماڭىزدى باعىتتى وزىمەن ءوزىن جىبەرۋگە بولمايدى.

.......................................................................

1.ازيمباي گالي Arabica-كوفە بەز كوفەينا.2015؛ https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_literacy_rate

2. www.stat.kz؛www.nao. kz  داننىە مون رك (نوبد 2014) سرەدنەە وبرازوۆانيە ۆ كازاحستانە:سوستويانيە ي پەرسپەكتيۆى.اناليتيچەسكيي سبورنيك.استانا.2015

3. ءازىمباي عالي  ۇلتتىق بولمىس جانە سيپاتتار. 18.12.2015 http://www.shyn.kz

ءازىمباي  عالي