HHİ ǵasyr bosaǵasyn attaǵan tusta Qazaqstan eli óz táýelsizdigin nyǵaıtý jolynda shuǵyl ózgeristerdi bastan keshýde. Tarıhı sebepter saldarynan týǵan topyraǵynan kóz jazyp, álemniń ár eline bytyrap ketken baýyrlarymyz ben olardyń urpaqtary, egemen el bolyp, kók baıraǵy jelbiregen óz Otanyna, qazaq jurtyna orala bastady. 1990 jyldary bastaý alǵan uly kósh týǵan eldiń topyraǵyna, atajurtyna degen sarǵaıǵan saǵynyshyn arqalap, «elim», «qazaǵym» dep aǵylýda.
«Nurly kósh» baǵdarlamasy boıynsha sheshiletin máseleler olardy bir núktede shoǵyrlandyrý sıaqty taǵy basqa máselelerdiń bári túgeldeı qaıta qaraýdy talap etedi», - dedi Elbasy. Qandastarymyzdyń máselesi túbegeıli sheshilýi mańyzdy ekendigin eskertip, «alystaǵy aǵaıynǵa aq tilek» hatyn joldady. Elbasymyzdyń maqsaty - taǵdyr tálkegimen tórtkúl dúnıeniń tórt buryshyna tarydaı shashylǵan qandastarymyzdy atajurtqa jınaý edi. Shetelden oralyp jatqandardyń deni - jastar. Olardyń árqaısysy ár otbasynyń arqa súıer azamaty, aıaýly qyzdary. Olar uzaq jyldar boıy atajurtyna oralýdy ańsap júrgen baýyrlarymyzdyń urpaqtary.
Ult kóshbasshysynyń ult aldyndaǵy, urpaq aldyndaǵy eń bir saýaby mol saıasatynyń quramdas bóligi – til, dil, din, ádet-ǵuryp, salt-dástúr, ulttyq birlik sıaqty ózekti máseleler bolsa, ol kózdelgen máseleler ońtaıly sheshimin tabýda. Elge oralǵan qandastarymyz ben olardyń urpaqtary demografıalyq jaǵdaıymyzǵa ıgi áserin tıgizip qana qoımaı, sonymen qatar salt-dástúrimiz, tilimiz, dilimiz jańa deńgeıge kóterilip, ǵylym, bilim salalaryna da jańa býyn, jańa tolqyn legi kelip qosylýda.
Ókinishke oraı, «áttegen-aılar» da kezdesip jatady. Biz ár qıly memleketterden qonys aýdarǵan oralman qaýymynyń tilinen, salt-dástúrinen, ózderi týyp-ósken bóten jurttyń áser-yqpalyn jıi baıqaımyz. Bóten el, basqa bolmys, áıtse de qandastarymyzdyń boıynda qoǵamdy taný, bilimge degen qushtarlyqtary basym. Basqa elden kelgen adam qashanda jasqanshaqtaý keletini, jaltaqtap tóńiregindegilerden meıirim, jyly sóz, jyly qabaq kútetini, moraldyq demeý, aqyl-keńes beretin adamdy qajet etetini belgili. Áleýmettik ortaǵa erkin beıimdelip ketýine kederginiń bir ushtyǵy osynda bolýy kerek. Et-júrekteri eljirep, adal nıetterimen týǵan elim, jerim dep kelgen baýyrlaryna qazaq jerindegi jerlesteri de, ıaǵnı, jastarymyz baýyrmaldyq tanytyp, moraldyq jaǵynan demep jiberse, qoldaý kórsetip júrse qandaı keremet bolar edi! Ekinshi sebep, tikeleı memlekettik tilmen baılanysty, ıaǵnı, alys-jaqyn shetelderden kóship kelýshi baýyrlarymyzdyń orys tilin bilmeýi. Sondyqtan da, soltústik pen shyǵystaǵy oblystarǵa oralmandardyń kóp turaqtamaı, qazaqy ortasy bar ońtústik aımaqtarǵa jaqyn ornalasýy - osyndaı tildik jáne psıhologıalyq kedergilerdi baıqatady. Alystan kelgen oralman baýyrlarymyzdyń tarıhı jaǵdaıy da múldem basqasha. Olar - baıyrǵy baı qazaq tiliniń qaımaǵyn buzbaı qaıtadan ózimizge ákelýshiler. Demek, olarmen birge qazaq tili, ata-baba salty ǵana emes, tájirıbe men álemdik ómir kóship kele jatyr deýge bolady. Qandastarymyzdyń jat elde jınaqtaǵan, túıindegen, ıgergen mádenı qundylyqtary bizge óte qajet. Mysaly, Qytaı Halyq Respýblıkasynan kelgen qazaq qytaıdan, Mońǵolıadaǵy qazaq mońǵoldan kóp nárse úırenedi. Bul – baılyq, bul - derekkóz, qazaq eline qyzmet etetin qatparly qazyna. Prezıdentimiz elimiz táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldyń ózinde-aq oralmandar máselesin memlekettik deńgeıde sheshýdi qolǵa aldy. Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń 2003 jyly Qazaqstan halqyna Joldaýy kóptegen jańa baǵyt, tyń mazmundardy qamtydy. Sonyń biri - 2015 jyly Qazaqstannyń halyq sanyn 20 mıllıonǵa jetkizý. Bul jaı sandyq kórsetkish emes, onyń astarynda úlken áleýmettik-saıası mán bar, sebebi, Qazaqstannyń ulttyq qaýipsizdigin qorǵaıtyn, áleýmettik damýyn ilgeriletetin kúsh - qazaqstandyqtar, ıaǵnı, negizgi ult - qazaq halqy. Elbasy sondyqtan óziniń Joldaýynda eldiń demografıalyq damýyn sandyq kórsetkishpen naqtylap aıtty. Qazaq dıasporasy máselelerimen aınalysatyn ǵalymdardyń paıymdaýynsha, oralmandar naryqtyq qatynas ortasynda týǵandyqtan, jastaıynan soǵan beıimdelgen. Olar basqa ortadan, syrttan kelip, óz kásibin ashyp, otbasyn asyrap, urpaq tárbıeleýmen birge basqa da ondaǵan, tipti, júzdegen adamdardy jumyspen qamtamasyz etýde. Oǵan el-jurt kýámiz. 20 jyl ishinde elge 1 mıllıonnan asa qandastarymyz oralǵan bolsa, solardyń arasynan talaı kásipkerlerdi mysalǵa keltirýge bolady. Kúndelikti qoǵamda bolyp jatqan jańalyqtardy estımiz, oralmandar tarapynan ótkizilip jatqan is-sharalardy kórip, tánti bolýdamyz. Oralman jastardyń meken etken elderindegi qalyptasqan turmys-salttaryna baılanysty tárbıesin, kásipke, naryqtyq qatynasqa beıimdelý deńgeıiniń joǵary ekendigin eskermeske bolmaıdy. Mysaly, Mońǵolıadan kelgen qyz balalar keste toqý, kıim, bas kıim tigýge sheber bolsa, ul balalar qolóner, áshekeı buıymdar jasaýdyń has sheberleri deýge bolady. Qytaı Halyq Respýblıkasynan kelgen jastar aspazdyq ónerge beıim, ár túrli dámdeýish qosylǵan taǵamdary til úıiretinine bárimiz qanyqpyz. Al, ul balalar jaǵy tehnıka tilin jetik meńgergen, aǵashtan oıý oıyp, ár túrli buıymdar jasaýdyń sheberi, sonymen qatar mal sharýashylyǵynyń da qyr-syryn jaqsy biledi. Qytaıdan, Monǵolıadan kelgen jastarymyz mata-toqyma buıymdaryn óndiretin kásipterdi jete meńgerip, ekonomıkamyzǵa tek paıdasyn tıgizýde. Elbasymyzdyń bıylǵy Joldaýynda shaǵyn qalalardy damytýdyń bir joly - shaǵyn jáne orta bıznesti damytý bolsa, oralmandardyń aınalysatyn kásip túrlerine qaraı ornalastyryp, óz jeke kásibin ashýǵa mol múmkindikter jasaý kerektigi aıtylǵan. Osylaısha, atajurtqa oralǵan baýyrlarymyz eldiń júgin birlese kóterip, bizdiń ekonomıkamyzdy, bıznesimizdi damytýǵa qosylatyn qozǵaýshy kúsh. Búgingi áńgimege taǵy bir arqaý bolyp otyrǵan - Qazaqstanda bilim alyp jatqan oralman jastardy oqytý men olardy jańa ortaǵa beıimdeýdegi keıbir tildik máseleler men áleýmettik jaǵdaılary. Jyl saıyn jaz aılarynda órimdeı jastar atamekenderine, eline degen saǵynysh, tebirenis pen tolǵanystaryn arqalap keledi. Olar búgingi tańda umytyla bastaǵan, tipti keıingi kezde kórinbeıtin qos burymdy, qolań shashty, bıazy minez qarakóz qyzdar men qazaqy qalpyn saqtaǵan ór minezdi, qajymastaı qaıratty qazaqtyń órimdeı jas jigitteri. Jastardyń basym bóligi QHR-dan kelgen. Qazaqstanǵa olar bilim alý úshin keledi. Atalmysh elden kelgen jastar ulttyq tilimizge, dástúrimizge, dinimizge syzat túsirmeı, kóziniń qarashyǵyndaı saqtap kelgen. Olar atamekenimizde bilim alsaq, elimizben qaýyshsaq, atajurtymyzdy kórkeıtken ústine gúldendirsek, ulttyq jadymyzdy jańǵyrtsaq degen patrıottyq nıet pen sezimde keledi. Uzaq jyldar boıy ata-baba topyraǵynan jyraqta júrse de, ana tilin, ulttyq salt-dástúrin umytpaǵan. Buqaralyq aqparat quraldarynan oqyp-bilip otyrǵanymyzdaı, QHR-daǵy qazaq dıasporasy qaǵajý kórip otyrǵan joq sıaqty (qazaq tilinde radıo, teledıdar, baspasóz bar). Degenmen, elge oralǵan qandastarymyzdy oılandyratyn da, tolǵandyratyn da máseleler joq emes. Birinshiden, basqa bolmysty qabyldaǵan bala bóten elde ómiriniń 19-20 jylyn ótkizdi, bul az ýaqyt emes. Meken etken eldiń ultqa tán ereksheligi, jat jerdiń jaqsy-jaman jaqtary kimge bolsa da áser etpeı qoımaıdy. Ekinshiden, qazaq tilin, salt-dástúrin, mádenıetin jańǵyrtyp, jańartyp, basqa da ustanymdaryn tolyqtyryp jatqan oralman jastardy mazalap ta, qıyndyq týǵyzyp otyrǵan - álipbı, jazý máselesi.
Atajurtym dep jalyndap, janyp kelgen jastardyń kóptegen qıynshylyqtarǵa, psıhologıalyq kedergilerge kezdesetini jasyryn emes, ásirese qujat tapsyrý kezeńderinde, sebebi qujat ataýlynyń bári orys tilinde. Resmı tildi bilmegendikten, erkin aqparat ala almaıdy. Bul kedergi olardyń qoǵamǵa tez aralasyp ketýine keri áserin tıgizedi. Kimniń bolsa da bilim alýdan buryn aldynda turatyn másele - júrgen ortanyń tynys-tirshiligimen tanysyp qalyptasý bolyp tabylady. Syrttaı qaraǵanda usaq-túıek qana qıyndyq bolyp kórinedi, degenmen, atajurtyndaǵy jastarmen etene aralasyp ketkenge deıingi aralyqta alshaqtyq, tosyrqaýshylyq sezimderiniń týyndaýy daýsyz. Osyndaı moraldyq jaǵynan azdy-kópti kederginiń bolýy zańdy jáne ony eskermeýge bolmaıdy. Ustazdyq tájirıbemdi saralaı kele, oralman shákirtterge dáris bere júrip, olardyń boıynan baıqaǵanym men oıyma túıgenimdi, oraıy kelgende oı tastaǵandy jón kórdim. Qazaq danalyǵynda «Yrys juǵysady, aqyl aýysady» degen bar. Oralman jastarymyz óz Otanynda ómir súrip jatqan jastarmen jaqyn aralasyp ómir súrýiniń qandastarymyz úshin de, jergilikti jastarymyz úshin de paıdaly tustaryn eskerý kerek. Qazirgi tańda keıbir jergilikti ul-qyzdarymyzdyń boıynan da, oıynan da qazaqy bolmystan góri «batys mádenıetine» elikteýshilik basym ekenin baıqaımyz. Sonda deımin-aý, shette júrgen jastarymyz, ıaǵnı, qarakóz qandastarymyz qalaı ǵana ana tilin umytpaı saqtap qalǵanyna tańyrqamasqa lajyń joq. Bul - erlik! Al, jergilikti jastarymyz túgili, jasamystarymyzǵa da «qolda barda altynnyń qadiri bolmaıdy» degim keledi.
Bilim kilti - shyǵarmashylyq izdeniste. Oralman jastarymyzdyń (QHR-dan kelgen) sóz baılyǵy, sózdiń maıyn tamyzyp, qulaqtyń quryshyn qandyryp salatyn áni, kúmbirletip dombyranyń qulaǵynda oınaǵan kúıi, myń buralyp bıleıtin bıi, sýyrypsalma aqyndyǵy kimdi bolsa da eleń etkizbeı qoımaıdy. Bul - maqtanysh!
Oqytý prosesinde olardyń bilimge qulshynystary, ǵylymǵa degen qushtarlyǵy, mádenıet, ádebıet, ónerge yqylastary, jańalyqqa jany qumar izdenimpazdyqtary, eńbeksúıgishtikteri kez-kelgen adamdy súısindiredi, qarap turyp yrza bolasyń. Osy aıtylǵan jaqsy qasıetter árbir jastyń boıynan tabylyp jatsa, aqyl juǵysyp, yrys aýysqany osy emes pe?!
«Ár eldegi qazaq ár eldiń tilin myqtap ıgerse, ol - bilim. On shetel tilinde sóılese tipti jaqsy, biraq on shetel tiline orap, ana tilin tunshyqtyryp kómip tastasaq, ol - keshirilmes kúná. Sol sebepti de, memlekettik til bizdiń memleketimizdi qulatpaı ustap turatyn bir myqty dińgek ekenin urpaqtarymyz bilip ósýge tıis», - degen edi Elbasy N.Á. Nazarbaev. Jer sharyn mekendegen júzdegen ulttar men ulystardy, elder men halyqtardy oılantatyn eń negizgi máseleniń biri - týǵan tildiń taǵdyry men qoldaný aıasy.
«Úninen, tilinen, jerinen, dininen aıyrylǵan halyq jer betinen joıylyp ketedi» degen uly babamyz Ábý Nasyr ál-Farabı sózin eskersek, jahandaný jaǵdaıynda árbir qazaqty tolǵandyratyny haq. Iá, ótkensiz bolashaq joq. Ótkenimizge úńilsek, qazaq halqy tarıhtyń talaı taýqymetin de, qasiretin de tartqan. Áıtse de, jer betinen joıylyp ketpedi, tarıh tasasynda eleýsiz qalmady. Shekteýdiń sheńgelinen shyǵa almaı, bótenniń bodaýynda bolsaq ta, ulttyq bolmysymyzdan ajyramadyq, ultqa tán qundylyqtarymyz saqtalyp qaldy. Oǵan dálel de joq emes. Qalada qazaq mektebine jarymaǵanymen, aýylda kónekóz qarıalar tilin de, dinin de, saltyn da, dástúrin de dáriptedi, sanasynan da syzyp tastamady, sonyń arqasynda qazaq qazaqtyǵyn saqtady. Sanada saqtalǵan salt-dástúrdiń ornynyń ereksheligi sol - qazaqtyń áni-kúıi, óneri ólgen joq, bir sózben aıtqanda, rýhymyz sónbedi.
Sóz basynda aıtqanymdaı, qazir jahandaný úrdisi júrip jatyr, ıaǵnı, onyń maǵynasy - tutastaný degendi bildiredi jáne ol eki sıpatta júredi, álemdik jáne memlekettik deńgeıde. Qazaqty tutastandyratyn nárse - ulttyq sana-sezim. Oralman baýyrlar qaı elde turǵandaryna qaramastan, ultym - qazaq dep sezinetin bolsa, osy sana búkil qazaqty biriktiredi.
Ulttyq tarıhymyzdy shırek ǵasyr zerttep kele jatqan ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń doktory, profesor N. Muhamethanuly: «Qaı elde, qandaı tildik ortada jasaǵanyna qaramastan, qazaqtyń bári – bir qazaq. Olardyń kez-kelgeninde qazaqtyń darhandyǵy, jomarttyǵy, baýyrmaldyǵy, sánqumarlyǵy sıaqty jaqsy qasıetterimen birge daraqylyq, maqtanshaqtyq sıaqty unamsyz qasıetterine deıin bar. Sondyqtan, biz bir mentalıtetti qazaqty birneshege bólmeı, uqsastyqty, ortaqtyqty, birlik pen tutastyqty álemdegi búkil qazaqtyń birden-bir Otany - qazaq eli, qazaq jeri ekenin dáriptep, oǵan qyzmet etý - ısi qazaq balasynyń boryshy ekenin ishtegi, syrttaǵy búkil aǵaıynnyń sanasyna sińire bilýimiz kerek», - deıdi. Iá, shynynda da solaı. Eń keregi - qandastarymyz qasymyzda bolyp, birligimiz jarasyp, kezdesken qıyndyqty jeńý úshin aýyzbirshilikte bolyp, bir-birimizden kemshilik izdemeı, jaqsylyǵymyzdy ǵana kórip, qýanyp júrsek, óz týǵan topyraǵymyzda irgemiz sógilmeı ult bolyp uıysyp, birlik pen berekeniń jalaýyn birigip kóterip ótkenge ne jetsin, shirkin!
Adamdar arasyn alystatatyn da, jaqyndatatyn da jaǵdaılar qoǵamda bolady. Biz mundaı nárselerden aýlaq bolyp, basymyzdy biriktiretin, bar qazaqty tutastandyratyn tustarymyzdy izdeýimiz kerek.
El aýzynda «júz ret estigennen, bir ret kórgen artyq» degen bar. Birneshe jyl «bilim berý salasynyń brendi» sanalatyn Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Shetel azamattaryna arnalǵan daıyndyq fakúltetinde (sol kezde), QHR-dan, Mońǵolıadan kelip, bilim alýshy shákirtterge dáris berdim. Aıtarym kóp, toqeterine toqtalaıyn.
Jyldar óte kele, oralman jastar tilindegi erekshelikter, onyń sebepteri, ana tiliniń saqtalý qupıasy qyzyqtyrdy, tolyǵyraq bilsem degen osy qyzyǵýshylyq ǵylymı taqyryp tańdaýyma ıtermeledi. Sebebi, Qazaqstannan tys jerlerde ómir súrgen qandastarymyzdyń til aıshyqtaryn zerdeleý - ult keshegisi men bolashaǵyna asa qajetti másele. Sonymen, qazaq dıasporasynyń tiline qatysty «Oralmandardyń aýyzeki sóıleý til erekshelikteri» atty taqyryp boıynsha ǵylymı jumysymdy aıaqtap, kandıdattyq dısertasıa qorǵadym. Kóp uzamaı, ǵylymı jumysymnyń aıasynda Qytaı Halyq Respýblıkasy Úrimji qalasyna issaparmen baryp qaıttym. İle-shala 2012 jyly «Túrki halyqtary men memleketteriniń tarıhı-mádenı murasy jáne ıntegrasıalyq úderisteri» baǵdarlamasy boıynsha «Eýrazıalyq polıetnıkalyq keńistiktegi qazirgi túrki tilderiniń damý úderisteri» atty ǵylymı ujymdyq monografıa avtorlarynyń biri boldym. Ǵylymı jobany jazý barysynda issaparda bolǵan kúnderi jınaqtaǵan málimetter men túıindegen oı-pikirler, kózben kórip, óz qulaǵymmen estigen syr-suhbattar, qytaı jerindegi qazaq ǵalymdarynyń ǵylymı eńbekterine qatysty aıtylǵan tujyrymdar basshylyqqa alynyp, sonyń negizinde ǵylymı jobadaǵy naqtylyq pen derekkóz retinde yqpaly zor boldy.
«Aıtpasa sózdiń atasy óledi» degen QHR-daǵy qazaq dıasporasy tildik ahýalyna toqtalaıyn. Qazaq tili tarıhı sebeptermen shekara attaǵan tilge aınaldy. El ekige bólinip qonystanǵanymen, tegi bir tamyrdan taraǵan ortaqtyqtar bar, degenmen, eki eldiń qoǵamdyq mádenıetiniń, geografıalyq ortasynyń yqpaly bolmaı qoımaıdy. Qytaı qazaqtarynyń tiline kóńil bólgen birshama qazaq ǵalymdarymen kezdesip suhbattasýdyń sáti tústi. Solardyń biri - Shyńjań til-jazý komıtetiniń dosenti, ǵalym Nurǵabyl Sultansháripuly myrza. «Jońgo Shyńjań qazaqtary men Qazaqstan qazaqtary tiliniń fonetıkalyq ózgeshelikteri» atty ǵylymı eńbektiń avtory. Ǵalym bul maqalasynda eki aımaq halqy tilindegi birshama dybystyq erekshelikterine toqtalyp, belgili bir dárejede tildik aıyrmashylyqtar qalyptasqanyn tilge tıek etti. Qytaı jerinde ómir súrip jatqan basqa da qazaq ǵalymdarynyń birqatarymen kezdestim. Olardyń paıymdaýynsha, Qytaıda turatyn qazaqtar tilinde asa úlken ala-qulalyq joq.
«Álemniń ár jerinde qonys tepken qazaqtyń «qazaq» bolyp qalýynyń birden-bir kýási - onyń saqtalǵan tili» degen til zertteýshi ǵalymdar pikirine, QHR-daǵy qazaqtar negizinen tildik tutastyǵyn saqtap qalǵan degen tilge qatysty aıtylǵan tujyrymǵa óz tarapymnan qosylyp, tolyqtyrǵym keledi.
İssapar barysynda Úrimji qalasynda mektepterdi aralap, oqytýshy-ustazdarmen pikir alystym. Qarakóz balalar sabaqty qytaılarmen birge oqıtyn kórinedi. Qytaı tiliniń qıyndyǵynan bárin túsinip qabyldaı almaıdy, osy jaǵdaıdan soń úlgermeýshilik týyndaıdy. Ulttyq mektepterde ana tilinen basqa sabaqtar qytaı tilinde júrgiziledi. Qytaıdaǵy qazaqtardyń til taǵdyryna bul máselelerden basqa da faktorlardyń áseri barshylyq. Eń bastysy - shet jerde júrgen qarakóz jastarymyzdyń atamekenderine, qazaq eline degen saǵynyshtary, yqylastary bir sát te tolastar emes. Iá, qandaı da bir nárseniń qadir-qasıetin óz basyńa túsip, óz janyńa batqanda ǵana túsinesiń. Ol - shyndyq!
Qaı memleketti almaıyq, ár eldiń ózine tán salt-sana, ádet-ǵurpy bar, óz zańy, óz múddesi bar. «Bizdiń qazaqtyń dostyǵy, dushpandyǵy, maqtany, myqtylyǵy, mal izdeýi, jurt tanýy eshbir halyqqa uqsamaıdy», - dep edi uly Abaı. Demek, qazaqtyń qaıda da qazaq ekenin eskersek, Otanyn ańsap, elim dep eńirep, qazaǵym dep soqqan júrekteriniń saǵynysh lúpilin túsinýge bolady. Men ony osy joly issaparda júrip tereń túsinip, ózim arqyly sezindim. Qazaǵymnyń darhandyǵyn, peıiliniń keńdigin odan da tereń, odan da joǵary baǵaladym. Óz topyraǵymda, óz shańyraǵymda jaıqalyp, erkin tynystap, erkelep júrgenim úshin ózimdi sheksiz baqytty sanadym.
Qandastarymyz qaı elden kelgenine qaramastan, ultym - qazaq dep sezinetin bolsa, osy sezim búkil qazaqty biriktiredi. Uly sezimge syzat túspesin! Ár qazaqtyń sanasynda ultyna degen adaldyq bolsa, salt-dástúrimizge qanyq, dinimizge berik bolsaq, boıymyzda namysymyz bolsa ǵana birligimiz jarasqan máńgilik Qazaq eli bolamyz!
Rysken ÁBİSHEVA
Almaty qalasy
