Sypataı Álibekuly qazirgi Jambyl oblysyna qarasty Merki topyraǵynda ómirge kelgen. Ákesi Álibek momyn, etik tigip, órim órýmen aımaǵyna aty tanylǵan adam bolǵan. Al balalary – Andas ta, Sypataı da namysqoı, ór keýdeli jigit bolyp ósedi. Sypataıdyń keskini týraly halyq aqyny Kenen Ázirbaev: «Zor deneli, qulaǵy súıemdeı, omyraý júni bir túp qamystaı, qulaǵyna turǵan qyraýdy qamshysymen qaǵyp túsiredi eken. Sózge de sheshen, tapqyr bolypty» dep sýretteıdi.

Jalpy, Sypataı batyrdyń elge sińirgen eńbegi jaıynda birshama tarıhı qujattar men el arasynda estelikter saqtalǵan. Sypataı jerin, elin irgeles, kórshiles basqynshylardan qorǵady, el ishindegi bolyp turatyn daý-damaılardy «qara qyldy qaq jaryp» degendeı ádilettikpen sheship otyrdy. Kórshiles, aǵaıyndas qyrǵyz elimen ara­daǵy qatynas birqalypty bolmaǵany málim. Tartys-talas jaıylym, jer úshin bolyp otyr­ǵan. Ejelden qazaqtardyń qonysy sanalyp kelgen jerlerge kóz tikken qyrǵyz manaptary men qazaqtardyń qaqtyǵysy birde báseńsip, endi birde múlde órship otyrǵan. Mundaı qaqtyǵystyń biri tarıhta «Jaıyl qyrǵyny» dep atalady. Qoqan handyǵyna qarsy kúreste ­Sypataı batyrdyń erlik isteri tarıhı qujattarda qattalynyp qalǵan. Ýaqytsha basyp alynǵan jerlerden basqynshylar ysyrylyp, ataqonys qaıta qalpyna keltirilip, órisin keńeıtip otyrǵan. Qaqtyǵys qantógissiz bolmaıtyny málim. Osyndaı asa shıelenisti jaǵdaıda asa mámilegerlik kerek, al ondaı qyzmetti ­Sypataı oıdaǵydaı atqara bilgen, qarsylasyn bátýáli kelisimge kóndirip otyrǵan. Osy kezeńderdegi Sypataı bıdiń eńbegin zamandastary asa joǵary baǵalap, onyń tulǵasy el arasynda asqaqtap, súıispenshilikke bólenedi. Súıinbaı aqyn eldiń qamyn oılaǵan Sypataı bıdiń qazaq eliniń birligi men jeri úshin júrgizgen saıası, mámilegerlik qyzmetin asa joǵary baǵalap óz jyrynda bylaısha tógildire sıpattaıdy: Sypataı dýlattaǵy er kisi edi, Aqyly darıadaı kól kisi edi. Janystan ótip ketken áziz Tóle, Seńkibaı, Shoıbekpenen teń kisi edi. Tarıhı derek, tarıhı málimet, ári tarıhı qujatqa súıene otyryp, Jambyl babamyz Sypataıdyń erligin tanydy, nar tulǵasyn kórsetetin qasıetiniń arnalaryn sıpattady. Kimiń bar Sypataıdaı tóńirekte, Arǵymaq mingizedi at kerekke. Erligi men jomarttyǵy jannan asqan, Paıdasy tıip jatyr kúnde kópke. Kim maqtamas qaıyrymdy er Sypataıdy, Dáýletimen oraǵan Alataýdy. Qansha halyq aralap júrsem-daǵy, Jalǵanda kórgenim joq ondaı jandy. Sypataı sıaqty erler zamanynda burynǵy kezderdegideı «qylyshtyń júzimen, naızanyń ushymen» eldikti saqtap qalý múmkin emestigine kózderi jetip, kórshiles eldermen qarym-qatynasty beıbit jolmen – mámilegerlikpen iske asyrýǵa kúsh saldy. Osy turǵydan alsaq, HİH ǵasyrdaǵy tarıhı qujattardan belgili bolyp otyrǵanyndaı, halqymyzdyń pat­rıot azamattary elimizdiń irgesin Reseı, Qy­taı, Qoqan han­dyǵy men qyrǵyz manaptarymen kelissóz júrgizý arqyly bekemdep, olar­dyń agresıalyq áreketterin tejep, el-jur­­­ty­myzdyń tirshiligine qolaıly jaǵdaı týǵyzýǵa, qaýip-qatersiz ómir súrýlerine kúsh saldy. Budan basqa jol da joq edi, sebebi hal­qymyzdyń sany da, kúsh-qýaty da, áleýmet­tik, ekonomıkalyq áleýeti de álsiz edi. Qoqannyń hany Qudıarǵa aıtqanyn my­sal­ǵa keltirip kórelik. Áı, Qudıar, Saýdager bolsań satarsyń. Qasap bolsań soıarsyń, Raıymnan qaıtpaımyn, Qalyńdyq basy bir tillá, Beremin dep aıtpaımyn. Ómiri altyn kórmegen, Maldan basqa bilmegen, Kedeı qaıdan tabady, – dep salyq tóleýge murshasy kelmegen qazaq kedeılerine ójet te ádil Sypataı arasha túsedi. Batyrdyń hanǵa aıtqanynan sol dáýirdegi halyqtyń aýyr tur­mysy kóz aldymyzǵa keledi. Qoqan handyǵy baıyrǵy turǵyndardy alym-salyqtan, zeket salyp tizege basýdan kóz ashtyrmady. Olar ózderinen basqa qýatty da qudiretti de kúsh joqtaı sezindi. Osy kezeńde elimiz soltústikten Reseı patshalyǵynyń otaryna aınalsa, ońtústik jaqtan Qoqan han­dyǵynyń josyqsyz ezip-janshýyna túsken qazaq halqy eki ókpesinen birdeı syǵymdalǵan kúı keshti. Basqynshylar qanaýdyń neshe alýan túrlerin alyp keldi. 1860 jyly Qoqannyń hany Qudıar: «Ver­nyıǵa joryqqa shyǵam, aınalasyndaǵy qazaqtardy qaratyp alam, qarjy bólip, qol jına, qosyl» degende, Sypataı: «Ondaǵy óz aǵaıyndarymmen atyspaımyn, shabyspaı­myn» dep elin kóshirip alyp ketkeni belgi­li. Bul Reseı patshalyǵy men Qoqan han­dy­ǵy­nyń arasynda bolar aıqastan, ıaǵnı eki bir­deı basqynshydan óz elin beker qyrǵynǵa ushy­ratyp almas úshin, elge qamqor bolǵan azamat Sypataı bıdiń parasattylyǵy, danalyǵy men erligi edi. Qaıyrymy qarashaǵa sondaı jaqsy, Qandyrar sýsyndatyp qant pen shaıǵa. Baılyq, baqyt tek onyń erliginde, Erlikpen el namysyn berdi kimge? Mine, osyndaı almaǵaıyp jaǵdaıda ­Sypataı batyr qalaıda qan-qasapqa jol bermeý jaǵyn oılady, eldi bosqa qyryp almaý amaldaryn qarastyrdy. Sypataı batyrdyń erlik isteri belgili aqyn Shyryn Mamaserikovanyń «Sypataı» atty poemasynda da jyrlanady. Sypataı batyrdyń qyrǵyzdyń batyry Báıtikpen birigip Qoqan hanynyń ozbyrlyq áreketine qarsy soǵysqanyn jyrǵa qosa otyryp, «Ózenge aınaldyrdy kóp bulaqty…» dep halyqqa pana bolǵanyn, dańqy Asparaǵa, búkil Uly júzge áıgili bolǵanyn tebirene jyrlaıdy. Sypataı batyrdyń erlik pen órlikke toly beınesi óskeleń urpaq jadynda saqtalady.

Nurlan QUMAR