«Buryn daýysy barlar án aıtatyn, qazir aýyzy barlardyń bári án aıtady» degen qaǵytpany búginde jıi estımiz. Jasyratyny joq qazirgi qazaq estradasy dańǵaza áýen men dúdamal án mátinderinen kóz súrinip, qulaq tunatyn jaǵdaıǵa jetip otyr. Degenmen, ónerdiń tól mádenıetimizdegi ornyn túsirmeı, ánniń qadirin baǵalaıtyn, sapaǵa erekshe mán beretin ánshiler men sazgerler de az emes. Osy oraıda ánshilerdiń áýenderin árlep, jańa jazylǵan týyndyny halyqqa daıyn ónim retinde usynatyn aranjırovka mamandarynyń, án jazý stýdıalarynyń mańyzy týraly da aıtpaı kete almaımyz. Ánshi sazger men aqyn týǵyzǵan dúnıeni halyqqa osy mamandardyń kómeginsiz usyna almaıdy. «Qamshy» portalynyń oqyrmandary úshin osyndaı aranjırovka mamany, kásibı mýzykant Mahmud Raqymjanulymen arnaıy suhbattasqan edik. Sol suhbatty da oqı otyryńyzdar.
Arǵy bettegi qazaqtardy dúnıe qazaqtary desem artyq aıtqanym emes. Sol qazaqtyń ishinde ózińdi bilmeıtin adam kemde-kem. Jalpy osy kúnge deıin qazaqtyń búgingi ánshilik ónerinde, mýzyka óńdeý salasynda óziń bir mektepsiń, ózinshe bir stıl qalyptastyrdyń. Osyndaı súıemel mýzyka jasaýdan ózińniń bir daralyǵyń, tabıǵatyń, sahnań bar. Biraq biraz ýaqyttan beri ózińdi joǵaltyp aldyq. Jalpy qazir qaıda júrsiń?
Men qazir 2 jyl bolyp qaldy, atajurtqa kelip, osy jaqqa jańaǵy óziń aıtyp otyrǵandaı qazaqı dástúrli stılimmen kelip, sonymen biraz jumys jasaıyq dedik. Bir jaǵy keler urpaq úshin, balalarymnyń bolashaǵy úshin kelip otyrǵan jaıymyz bar. Negizinen «Óner» dep kelgenimiz anyq. Bul jer ónerdiń ordasy, ónerdiń qara shańyraǵy. Kishkentaıymyzdan sonaý Qurmanǵazy men Táttimbettiń kúılerin estip óskenbiz. Ózim dombyra mamandyǵyn bitirgem, keıinirek orkestrden kishkene sabaq alyp, Qytaıdaǵy orkestrlerge, ansámblderge bólýdi, sodan keıin oranjırovkaǵa túsirip, osy aranjırovkany qazaqı dástúrge jaqyndatyp jasaý stılin úırenip, meńgerdik. Ol jerde de bizdiń suranysymyz kóp boldy. Dese de olqylyqtar bar sıaqty kórinip, Qazaqstanǵa kelsem, atajurtta da óner úırensem, mektepterden ótsem degen ıdeıamen kóship keldim.
Jaqsy, Máke. Endi mundaǵy jurtqa qaraǵanda, arǵy bettegi elge ańyz bolyp keldińiz.Al osy Qazaqstandaǵy óziń týraly bile bermeıdi. Ózińdi bir tanystyryp ótseń.
Men – Mahmud Raqymjanuly. 1980 jyly Qulja qalasy, Tekes aýdany, Sholaqterek aýylynda dúnıege keldim. Bala kezimnen, naqtyraq aıtsam, 4 jasymnan dombyra sherte bastadym. 8 jasymda gıtarany da erkin meńgerip aldym, al 11 jasymnan pıanınoǵa otyra bastadym. Onyń bári anamnyń qoldaýymen boldy, al ákem 11 jasqa tolǵan shaǵymda dúnıeden ozdy. Kishkentaı kezimnen ánge áýes boldym. Bir úıde alty aǵaıyndy, jalpy ákem jaqtan on eki aǵaıyndy boldyq. Bári de dombyra ustap, dástúrli ánge epteri bar ónerge jaqyn boldy.Sonyń ishinen ónerdi ary qaraı alyp ketken men boldym.
Osy jerde aıta ketetin bir jaıt bar: Qojeke degen atamyz bolǵan. Kúıshi. Sol kisiniń ózi ustaǵan dombyrasy qudaıdyń qudiretimen meniń qolyma kelip túsken. Sol dombyra qolyma qalaı keldi, mende solaı 4 jasymnan dombyranyń qulaǵynda oınap kettim. «Baq qonady» deıdiǵoı qazaqta. Solaı maǵan da baq qondy. Ákem ákelip bergen sol dombyra óner jolyna alyp keldi.
Odan ary qaraıǵy óner jolyń týraly da aıta otyrsań.
1996 jyly İle qazaq avtonomıalyq obylysy, Kúıtúń qalasyndaǵy oblystyq kórkem óner mektebine oqýǵa tústim. Ol jerde «Dombyra» mamandyǵynda 3 jyl bilim alyp, syrttaı pıanınodan da sabaqtarǵa qatystym. Kásiptik óremdi keńeıtý úshin. Ol jerdi bitirgen soń Tekes aýdanyna baryp, oıyn- saýyq úıirmesine jumysqa turdym. Jumys istep júrip, mekemeniń qoldaýymen obylystyq án- bı úıirmesine bir jyldyq úırenýge attandym. Ol jerden ulttyq aspaptardy bólý, ansámbldik orkestrdi bólý, orkestrdi notaǵa túsirý sıaqty dúnıelerdi úırenip shyqtym. Sodan keıin aýylǵa qaıta oralyp, ózimizdiń 17 adamnan turatyn ansamblimiz bar, solarmen baılanys jasaı júrip, ánderdi, kúılerdi notaǵa túsirip, qazirgi zamanǵy, tehnıkalyq zamandaǵy mańyzdy dúnıe aranjırovkaǵa qaraı bet buryp, 2003 jylǵa deıin sonymen jumys jasadym. 2003 jyldan bastap Úrimjidegi «Jańa áýende» jumys isteı bastadym.
«Jańa áýendegi» qanat qaqqan jas ánshilerge ustaz retinde, aǵa retinde, ózimniń bilýimshe, sahnaǵa shyqqan árbir qazaq balasyna kómek kórsetip, biraz talanttyń baǵyn ashtyń ǵoı.
Iá, endi umytpasam sol «Jańa áýende» júrgende bir myńnan astam ánniń súıemeldeýin jasadym. Onyń da sátti shyqqany bar, sátsiz shyqqany bar, meniń stılim qazaqı, halyqtyq dástúrge keletindikten oılaǵanymdaı shyqpaı qalǵandary da boldy.
Jaqsy, biz osyny basynan-aq aıtyp jatyrmyz qazaqı stıl dep. Sen óńdegen ánderdi bir estigennen-aq taıǵa tańba basqandaı tanımyz.
Qazaqstanda múmkin bilmeıtin de bolýy kerek. Meniń jasaǵan aranjırovkamnyń arasynda kóbinese dombyra júredi, saz syrnaı men shańqobyz júredi, soqpaly aspaptardan daýylpaz da, syldyrmaq asataıaq, qońyrala asataıaq ta júredi. Munyń bárin men ózim qosamyn. Qolymda barlyǵy bar. Osylaı óńdelgen ánderim arǵy jaqta jaqsy tanyldy. Qazaqstanǵa múmkin jetpegen de bolar.
Endi sol ánder týraly da aıta otyrsań?
Qandaı ánder bolǵanda bári de dástúrli ánder. Onyń báriniń atyn atap, túsin tústep bere almaımyn. Óıtkeni, 2004 jyldan beri qanshama ánderim jaryq kórdi. Solardyń bárin eńserip alǵa shyqqan ánim "Qara jorǵa" boldy. Bul ándi 2004 jyly jasadym. Tórt jigit oryndady. Mereı Turdaqyn degen dosym sózin jazdy.
«Qara jorǵa» negizinde bı, onyń ózindik mýzykasy burynnan bar. Ol kúı «Salkúreń» dep atalyp kelgen. 1964 jylǵa deıin sol kúıge bılep júrdik. Sol kezdiń ózinde Baǵdat Estemes degen kompozıtor aǵamyz sol kúıdi óńdep, kádimgi mýzykaǵa aınaldrǵan, al Qymbat degen bıshi apamyz «Qara jorǵany» alǵash ret sahnaǵa alyp shyǵýshy bolǵan. Biz sol san ret ózgeriske ushyraǵan kúıdiń eń alǵashqy túp nusqasyn paıdalanyp, osy ándi ómirge ákeldik. Menen keıin de biraz ánshiler baryp jasatyp ketti osy ándi.
Bir kezderi ulttyq arnadan da jaryq etip bir kóringeniń bar. Sol kezde qýanyp qaldyq shynymen. Myna bir óziń aranjırovkaǵa 3-4 aspaptyń únin qosady ekensiń. Bul aspaptarda oınaýdy arnaıy oqydyń ba?
Joq, bulardyń bárin oqyǵan joqpyn. Tek dombyrany ǵana kásibı túrde oqyp shyqtym. Qazaqta aıtady ǵoı «Óz tilińdi bilseń, basqa tildi meńgerý qıyn bolmaıdy»,- dep. Sol sıaqty óziń súıetin kásibińniń tilin bilseń, qasıetti dombyranyń tilin bilseń, kez-kelgen aspapta oınaı beresiń. Men ózim mysaly shet eldiń aspaptaryn múlde qosqym kelmeıdi. Kimge bolsa da sony nasıhattaımyn.
Osy áńgimemizge tuzdyq bolsyn, qazirgi ánderdi estiseń qandaı ánine bolsa da bireýine ózbekshe, bireýine úndishe bılep kete beremiz. Nege? Ol mýzykalarda qazaqılyq joıylǵan ba? Osy turǵydan qandaı aqyl-keńes aıtar edińiz?
Aqyl aıtpasam da óz kózqarasymdy aıta keteıin: qazir bizde toı bıznes pen shoý-bıznes ekige bólingen. Shoý-bıznesti qazirgiler qazaqı úlgide emes, eýropalyq úlgide damytyp, eýropalyq dárejege jetkizý úshin kóterip barady Bul da kerek, árıne. Al myna toı bızneste qazaqı ulttyq ánderimizdi jańǵyrtyp, sony bızneske aınaldyrsaq kerek dep oılaımyn. Óz aramyzda damytyp, ary qaraı alyp ketsek.
Qazir endi kóp ánshiler dástúrli ánderdi estradaǵa alyp shyǵamyz dep buzyp alyp jatqandar bar ǵoı.
Oǵan men de túbegeıli qarsymyn. Halyq áni – ol bir ulttyń amanaty. Amanatqa qıanat jasaý degen bolmaý kerek. Ony aparyp taqul- tuqylǵa, qıqyl- shıqyl salý ol ánniń qunyn azaıtady. Ol múmkin qulaqqa jaǵymdy estiletin shyǵar, biraq ol az ýaqytta umyt bolyp ketedi. Ondaı jaǵdaıda ándi óńdemes buryn kompozıtor aǵalarymyzdan aqyl suraý kerek. Dástúrli ánge dástúrli aranjırovka jasap jatsaq nege kelispeske?
Óziń bir sózińde qaı elde bolsa da halyqqa amanat bolyp qalǵan kóp ánderimiz bar, sonyń negizinde «Amanat» degen prodúserlik ortalyq ashtyq dep qaldyń. Sol jóninde aıtyp ótseń.
Biz byltyr sáýir aıynda Áziljan degen aǵamyz bar, ol kisiniń myqty prodúser ákesi bar sol kisilermen birige otyryp sondaı bir prodúserlik ortalyq qurdyq. Ortalyqtyń negizgi maqsaty da dástúrli ándi dáripteý,shet elderdegi qazaq halqynyń halyq ánderin jınaý. Osy ýaqytqa deıin 15 teı án jazdyq. Aldaǵy ýaqytta qarajat jaǵy jetip jatsa konsertimizdi bersek degen oı bar.
Shákirtteriń bar ma tárbıelep otyrǵan?
Iá bar.Meniń ustanymym boıynsha shákirtim dástúrli ónerge jaqyn bolýy kerek. Birinshiden dombyranyń qulaǵynda oınaýy kerek. Qytaıda júrgende 10 shaqty shákirt tárbıeledim. Olardyń aqy bergeni bar, bermegeni bar. Ondaǵy negizgi másele aqsha emes, shákirtimniń durys tárbıelenýi. Olardyń ulttyq múddeni kóbirek oılaǵany.
Ult úshin, qazaq úshin, qazaqtyń óneri úshin biraz eńbekter jasap jatyr ekensiń. Ol úshin raqmet! İsińe Alla razy bolsyn deımiz! Osy oraıda artyńyzdan ergen inilerińizge qandaı baǵyt-baǵdar berer ediń?
Meniń bar tilegim de berer aqylym da dástúrli ándi qurtyp almasaq eken. Bizdiń halyqtyq ánder óńdeýge kele bermeıdi. Olardyń bári dombyranyń, qobyzdyń únimen kelgen eken, solaı bolyp qalýy kerek. Qansha jerden dástúrin saqtaı otyryp óńdeýge tyryssaq ta ol bári bir óz qunyn joǵaltyp alady. Sondyqtan da bolar, qaı ánnen bolsa da ulttyq áýez, ulttyq boıaý izdep turamyn. Jas ánshiler de osyny nazarda ustasa eken deımin.
Bolashaqqa josparlaryń qandaı endi?
Meniń bolashaqtaǵy josparlarym da týra osy. Halyqtyq ánderdi joǵaltpaýǵa, qaıta onyń órkendep, damýyna úles qosý. Amanat etilgen osy ónerdi qıanat jasamaı, bolashaq urpaqqa taza kúıinde jetkizý.
Suhbattasqan: Erlan Tóleýbaı
