Bilip ne bilmeı istegen kúnálarmyzdy keshirgeısiń!

...Sońǵy tıyndaryn sanap, qar kóshkini sıaqty toqtaýsyz ósip kele jatqan baǵalarǵa úrke qarap otyrǵan Qazaq eliniń kózi ashyq azamattaryna Oljas aǵamyz taǵy bir «zilzalany» («...bolshaıa mına zalojena pod Kazahstanom, ı chasy tıkaıýt» O. Súleımenovtiń «Qazaqstandaǵy orys, kazak jáne slaván uıymdarynyń» jıynynda sóılegen sózinen) kórsetip, uıqylaryn qashyrdy. Saıasattaǵy árqashan azshylyqtyń qamqorshysy jáne qorǵaýshysy bolyp kóriný tásilin ustanǵan Prezıdentimiz halyqtyń aldynda memlekettik sheneýinikterge saýsaǵymen ses kórsete otyryp, «oryssha berilgen ótinishterge orys tilinde jaýap berýdi» talap etti. Árıne, onyń sońynda «qazaq tildi ótinishterge qazaq tilinde jaýap bermegenderdi» de jazalaý uǵymynyń turǵany talassyz, biraq Prezıdent, nege ekenin alla biledi, ol joldardy jutyp qoıdy... Sońǵy kezderi Prezıdenttiń aýzynan shyqqan sózdi zań esebinde qabyldaıtyn jurtshylyq Prezıdent qol qoıǵan QR «Tilder týraly zańyna» (Statá 11. Iazyk otvetov na obrashenıa grajdan. Otvety gosýdarstvennyh ı negosýdarstvennyh organızasıı na obrashenıa grajdan ı drýgıe dokýmenty daıýtsá na gosýdarstvennom ıazyke ılı na ıazyke obrashenıa.) súıenemiz be, álde onyń qabaǵyn túıip otyryp aıtqan sózin zań retinde qabyldaımyz ba dep dal boldy...Qysqasy, tıyn sanaý jaıyna qaldy; qazaqtildi qaýym «osy biz zańǵa baǵynatyn quqyqtyq memleketpiz be, álde koróldiń aýzynna shyqqan sózdi qurannyń sózindeı qabyl alatyn monarhıamyz ba?» dep dal bolsa, Prezıdenttiń baspasóz hatshysy Prezıdenttiń «jutyp qoıǵan» ne «tastap ketken» sózin halyqqa jetkizýge kúsh salyp, aramter boldy, al orystildi qaýymnyń sholaq oılaıtyn azamattary «on birinshi baptyń joıylǵanyna» júz gram kóterse, tynysh jatqan Qazaq eline joq jerden jasandy másele taýyp bergen aqyn óziniń Evropasyna ketti...Sahnanyń shymyldyǵy tústi.

Sahna jabyldy ma? Joq. Menińshe, osy bir yńǵaısyz qubylystyń basty keıipkeriniń men úshin jańsaq dep tanıtyn qadamdaryna, is-áreketine baǵa beretin kez kelgen sıaqty. Moıyndaýymyz kerek, bireýmiz Oljas Súleımenovty maqtaımyz, endi bireýmiz dattaımyz. Bireýler ony «úlken mınanyń» jatqan jerin kórsetýshi retinde qabyldaıtyn bolar, al men ol kisini sol mınany - sasyq, ýly, asa qaýipti mınany - qoıýshy retinde qabyldaımyn. Men úshin anyqtaıtyn másele bireý ǵana – bul adam sol qadamǵa bilip bardy ma, álde aqylynyń jetken jeri sol boldy ma? 

Áńgime Oljas aǵamyzdyń bir ózinde ǵana emes. (Aty shyqqan adam kózge kóbirek túsedi) Bul – qoǵamdyq qubylys, al bul maqaladaǵy Oljas aǵamyz – sol qubylystyń tıptik obrazy. 

Qoǵam kenet ózgerip, qalyptasqan ómir salty, máńgilik dep tanylǵan murat-múddelerdiń (qazirgi urpaq komýnızmde ómir súredi!, kompartıa men halyq árqashan birge!, jasampaz sovet halqy máńgi jasasyn!, t.t.) jasandy, jalǵan, aldamshy uran, bos sóz, jalǵan saǵym ekendigi anyqtalǵanda, sol zamandaǵy memlekettik ıdelogoıaǵa qyzmet etkender dúbárá, dalbasa kúıde qalǵany – talassyz shyndyq. Biraq olardyń esimderi, bedeli halyqtyń jadynda jyldar boıy saqtalatyny da – ómirdiń shyndyǵy. Sonymen birge qazaq halqynyń talanty adamdardy (aqyndar, jazýshylar, ártister, t.b.) bastaryna kóterip, barynsha qurmet kórsetetin tamasha qasıetin de esimizden shyǵarmaıyq. Qazaq halqy olardy shyndyqty ashyq aıtyp, ádildiktiń jolynan taımaıtyn ór minezderi úshin, bılikke bas ımeıtin, jalpaqtamaıtyn, jaǵympazdanbaıtyn qaısar minezderi úshin, halyqtyń, qoǵamnyń múddesin qaımyqpaı jetkizetin azamattyqtary úshin syılaıtyn. Balýan Sholaq pen Mahambet, Jaıaý Musa men Mádı, Abaı men Shákárim, Júsipbek pen Mirjaqyptardyń aıtqan, jazǵan, aýyzdarynan shyqqan sózderi - ulaǵat bolsa, ómirleri – úlgi bolyp tabylatyn. Totalıarlyq júıe tolyq ornap, kompartıa sheksiz bılik qurǵan zamanda, bulardyń aýzyna qaqpaq bola almaǵan Keńes ókimeti jazalaý áreketine kóshti. 37 jyly arystarymyzdy qyryp bolyp, endi qaıtip ulttyń sózin aıtatyn eshkim qalmady-aý degende, 50-jyldary Bekmahanovtar men Esenberlınder taǵy shyqty. Menińshe, sonda ǵana kompartıa jańa tásilge kóshti. Halyqtyń únin asyp-atyp toqtata almaıtyndyqtaryn bilgen bılik talant ıelerine san túrli odaqtar jasap (jazýshylar odaǵy, kompozıtorlar odaǵy, t.t.), shyǵarmashylyq úıler salyp berip, kitaptaryn shyǵaryp, syı-sıapatqa bóledi. Osy tásil arqyly jel qaıdan soqsa, sol jaqqa japyrylatyn zıaly qaýym paıda boldy. Olarda qudaıdyń bergen talanty qaldy da, azamattyq joǵala bastady. Al qazaq, baıaǵy ádetpen, talantty jandardy - azamat dep qabyldaýdan tanbaı keledi...Bul – bizdiń balalayq aýrýymyz.

Endi qoǵam ózgerip, dúbárá kúıde qalǵan adamdarǵa (talanttarǵa) keleıik. Bular, árıne, bir mezette «qazaq ultshyly» bola almaıdy. Menińshe, bolǵysy da kelmeıdi. Onysyna tek qana táýbe deýimiz kerek, ekijúzdilik eshkimge jaraspaıdy. Burynǵy Keńestik ıdeologıany jyrlasa – bir jaǵynan, halyq túsinbeıdi, sondyqtan ondaı taqyryptar abyroı, qurmet ápermeıdi, ekinshi jaǵynan, materıaldyq paıda da kelmeıdi. Demek bulardyń joly bireý-aq – óziniń kelmeske ketken zamanda alǵan bedelin, sol ýaqytta qalyptasqan «jurttan joǵary tuǵyryn» paıdalana otyryp, kemeńger, aqylgóıdiń róline kóshý. (Árıne, aqylgóıge de jol kórsetetin joǵary oryn bar. Sondyqtan olardyń bılikpen qoıan-qoltyq jumys isteýine tań qalýǵa bolmaıdy). Kemeńger adamdar qoǵamdaǵy ózekti máselelerdi alystan (múmkin, evropadan...) baqylap, elde pikir qaıshylyǵy bolǵan jaǵdaıda adamdardyń, saıası kúshterdiń, ulttardyń arasyn bitistirý maqsatynda ataly sózin aıtady, sheshimin shyǵarady, túsinbegen jaqty túsindire biledi, shatqaıaqtaǵan jaqty mámlege alyp keledi. Ókinishke oraı, keıde bulardyń tásili – «ekeýiń de kinálisińder, sondyqtan daýdy qoıyp, bitimge kelińdermen» ǵana shekteledi. Al keıde «alystan qarap, bárin barlap» otyrǵan aqylgóıdiń «kemeńger sózi» daýlasyp otyrǵan jaqtardyń biriniń qoltyǵyna sý búrký bolyp shyǵady. Serik Abbas-shah óziniń Oljasqa qoıǵan suraǵynda «nege qozdyrǵysh áńgimeńiz bitpeıdi?» degen suraq qoıypty. «Qozdyrǵysh áńgime» - dóp basyp aıtylǵan baǵa. Qudaıǵa shúkir, daýlasyp, janjaldasyp jatqan qazaq pen orys qaýymyn kórip otyrǵan joqpyn. (Joǵarydaǵy orys tildi uıymnyń jınalysyna qazaq ultshyldarynyń kórnekti ókili Hasen Qoja Ahmettiń shaqyrylýy, qatysýy – sonyń kýási). Árıne, demokratıalyq el bolǵandyqtan, Ata zańymyzda san túrli pikirlerdiń erkin aıtylýyna kepildik berilgendikten, bizde de baıbalamshyl, bolmaǵandy – boldy dep, joqtan – bar shyǵaratyn adamdar da, uıymdar da jetkilikti. Olarǵa eki jaǵyn teń ustaı otyryp ataly sóz aıtatyn da kemeńger tulǵalar da kerek. Eń bastysy, onyń sózderi naqty, dáleldengen derekter men elimizdegi qabyldanǵan zańdardyń baptaryna negizdelýi shart. Ondaı bolmaǵan jaǵdaıda, «Qazaqstannyń astyna qoıylǵan mınanyń syrtyly» týraly sóz – halyqtyń arasynda úreı men qorqynysh týdyrý úshin arnaıy aıtylǵan daqpyrt bolyp sanalady. Umytpasam, byltyr ǵana bundaı negizsiz daqpyrtty taratqan jandardy jazalaýǵa arnalǵan bap ta bar. 

Sońǵy eki jaldyń ishinde Qostanaı, Aqmola, Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar jáne Qaraǵandy oblystaryndaǵy qalalar men aýdandarda, joǵarǵy oqý oryndarynda orystildi azamattarmen 70-ten asa dóńgelek ústelder men kezdesýler ótkizippin. Árıne, qoǵamdyq múddemen qatar ár adamnyń jeke múddesi bar. Qazaq tilin ózi nemese balalary, nemereleri bilmeıtin jáne bilgisi kelmeıtin jandardyń memlekettik tilge degen kózqarasyn da jaqsy túsinemin. Biraq pikirtalastyń da ózi zańy bar ekenin umytpaıyq. Eshqandaı dálelsiz, dereksiz aıtylǵan sózder – qulaǵyn tars jaýyp alyp, «tek meniki durys» degen erke balanyń aıqaıy sıaqty. Eń bastysy, «orystildilerdiń múddesin qorǵaýshylardyń» (Bul sóz tirkesin tyrnaqshaǵa alyp otyrǵanym túsinikti shyǵar. Joǵarydaǵy jıyndaǵy aıtylǵan sózder shyn mánindegi orystildi qaýymnyń múddesi emes, saıası oıynnyń tóńireginde júrgen toptardyń qazaq tiline degen byqsyq qarsylyqtary ǵana) dálelsiz pikirlerinen men bir ǵana nárseni túsindim: Olarǵa, keshegi jıynǵa jınalǵan Oljas aǵamyzdyń múddelesterine «memlekettik mekemeler men ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili qazaq tilimen qatar qoldanylady» degen sóz de jaqpaıdy, «orystilindegi aryz-ótinishterge orys tilinde jaýap berý kerek» degen pikir de qanaǵattadyrmaıdy. Sebebi, bul sóılemderdiń astarynda qazaq tili men orys tiliniń teńdigi tur. Olarǵa «orystildiler óz tilderin ǵana bilýleri kerek, al basqalar orystildilerdi túsiný úshin sol tildi meńgerýi, sol tilde sóıleýi qajet» degen zań ǵana kerek. Áli esimde, Aqmola oblysynyń Sandyqtaý aýdanyndaǵy orystildi qaýymmen kezdesýdiń ústinde «Tildik kemsitýshilik» (dıskrımınasıa) degendi qalaı túsinesizder?» degen suraq qoıdym. Dóńgelek ústelge qatysýshylardyń ishindegi 30-dardaǵy jas jigit: «Men dúkenge kirip orys tilinde nan suraǵanda, maǵan dúkenshi qazaqsha jaýap berse, osy jaǵdaıdy orys tilin kemsitýshilik dep sanaımyn» dep jaýap berdi. «Jaqsy, – dedim men – al eger qazaqtildi azamat dúkenge kirip qazaq tilinde surasa, oǵan dúkenshi orys tilinde jaýap berse, bul qazaq tilin kemsitýshilik bolyp tabylady ma?» degen suraǵyma, «Joq» degen jaýap aldym. «Eki jaǵdaı da birdeı emes pe, nelikten tek qazaq tilindegi jaýap – tildik kemsitýshilik bolyp sanalady?» degen suraǵyma «barlyǵy orys tilin biledi ǵoı» degen keńestik kezeńniń jaýabyn aldym... 

Ókinishke oraı, joǵarydaǵy keńestik psıhologıa sol ýaqytta ómir súrgen jandardyń barlyǵynda bar. Múmkin, Oljas aǵamyzdyń orystildi qaýymnyń «janaıqaıyn» jaqsy túsinip, odan da artyq sózderdi aıtýǵa ıtermelegen sol túsinik bolar. ..

Alla, bilip ne bilmeı istegen kúnálarmyzdy keshirgeısiń!

Dos KÓSHİM

(jazba men sýret feısbýktaǵy paraqshasynan alyndy)