2015 jyly 11 jeltoqsanda QR Bilim jáne Ǵylym mınıstrliginiń keńeıtilgen májilisinde 117 joǵarǵy oqý oryndarynyń rektorlary «Qazaqstan tarıhy» pánin «Qazirgi Qazaqstan tarıhy» pánimen aýystyrýdy biraýyzdan qoldapty. «Qazirgi Qazaqstan tarıhy» bul «jańa pán» 1991 jyldan ıaǵnı tek Táýelsizdik alǵan jyldardan bergi ýaqytty ǵana qamtıdy. Sonda muqym bir halyqtyń tarıhyn tereńdetip oqytýǵa qarsy bolǵan rektorlar jastardyń keleshegine balta shaýyp, olardy otan súıgishtik sezimge tárbıeleıtin pán-Qazaqstan tarıhyn oqytý qajet emes degen sheshim shyǵarypty. Al sol jastardyń ata-anasy bul qaterli sheshimge qazaqtar ne aıtar eken? Qazaq halqy 117 rektor men mınıstrliktegi jaǵympaz jandaıshaptardan ǵana turmaıtyn shyǵar.
Al tarıh degen mazmuny tereń rýhanı uǵymnyń adam sanasynyń, dúnıetanymynyń, eldiń, ulttyń hal-ahýalynyń damýyna, qoǵamdyq qarym-qatynastardyń durys qalyptasý dárejesine tıgizer áseri erekshe. Tarıhsyz qoǵam, halyq, memleket bolýy da tipti de múmkin emes.
Al osy tarıhtyń mańyzy qandaı ekendigin Alashtyń ardaqty azamaty Mirjaqyp Dýlatov kezinde dáleldep ketken.
Ol "tarıh deıtin-burynǵy ótken zamannyń jaıynan sóılep turatuǵyn; burynǵy ótken kisilerdiń isinen habar beretuǵyn ǵylym. Qazaqtyń kóbi ony "Shejire" dep ataıdy. Bu zamannyń ǵalymdary tarıh ataýyn eń ońdy ataý dep biledi. Tarıh-túzý jóndi úıretýshi. Tarıh-halyqty túzý jónge silteýshi bolsa, oǵan dúnıede túzýshiliktiń kitaby (ádilettiliktiń barometri, qosqan men E.Q. ) tirshiliktiń jolbasshysy deýge bolady". Keleshek kúnniń qandaı bolatyndyǵyn bilýge tarıh anyq qural bolady.
Óziniń tarıhyn joǵaltqan jurt, óziniń tarıhyn umytqan ult qaıda júrip, qaıda turǵandyǵyn, ne istep, ne qoıǵandyǵyn bilmeıdi, keleshekte basyna qandaı kún týatynyna kózi jetpeıdi. Eger bir halyq óziniń tarıhyn bilmese, bir el óziniń tarıhyn joǵaltsa, onyń artynsha ózi de joǵalýǵa yńǵaıly bolyp turady. Dúnıede óńge jurttar qatarynda kem, qor bolmaıtyn, tuqymym quryp qalmasyn degen halyq óziniń shejiresin ımany dárejesinde uǵyp bilýge tıis.
Tarıhtyń aıtatyny mynaý: bizdiń burynǵy babalarymyzdyń kim ekendigi, olardyń dúnıede ne istep, ne bitiretindigi, qandaı quty barlyǵy, ol qutty ne orynǵa jumsaǵandyǵy; istep júrgen isiniń qaısysynan paıda, qaısysynan zardap kórgendigi; burynǵy babalarymyzdyń dosy-dushpany kimder bolǵany, ne sebepten baǵy taıǵandyǵy jáne osyǵan uqsas isterdiń barlyǵyn tarıh túsindirip turady. Burynǵy babalarymyzdyń basynan keshken jaqsy-jaman qandaı ýaqıǵa bar bolsa, onyń báriniń ózindik sebebi bolǵan. So sekildi keleshekte bizdiń basymyzǵa túsetin sondaı bir oqıǵalar osy kúnde qylyp júrgen isimizdiń nátıjesi bolmaq. Tarıhty oqysaq, onda qandaı isten qandaı nátıje týatynyn anyq bilemiz. Jaqsy isten - jaqsylyq, jaman isten - jamandyq týmaqshy. Eger tarıhty oqyp bilsek, paıdaly istiń qandaı ekenin bilemiz. Zalaldy isten qashamyz. Burynǵynyń ońdy isinen úlgi almaqshymyz. Osy kúnde istep júrgen isimiz, qylǵan jumysymyz, minez-qulqymyz, sózdiń bári keıingilerge tarıh bolyp qalady". Kúni búgin dúnıede eshbir nárseniń asyly bilinbeı qalǵan joq. Ár nárseniń túbi tekserildi, asyly bilindi. Bilimi artyq, kózi ashyq jurttar dúnıedegi adam balasynyń asylyn, násilin tekserip bolyp, barlyǵyn kitapqa jazdy. Bóten jurttar qatarynda ala bóten bizdiń qazaq halqynyń asyly tekserilip, tarıhy tolyq jazylǵan joq. Búgin Azıa kartasynyń tórtten birine ıe bolyp turǵan qanshama mıllıon qazaqtyń tarıhy kómeski qalyp ta turǵan jaıy bar.
Tarıh ǵylymynda qansha tarıh jazýshylar shyǵyp, qanshama kitap jazyp shyǵardy. Solardyń arasynda qazaqtyń asylyn anyq qyp aıtatyny joq. Arabsha, túrikshe, oryssha biz kórgen kitaptarda qazaq týrasynda jazylǵan sózderdiń bári de haqıqatqa harab, ship-shıki ótirik. - dep jazýy tegin bolmasa kerek.
(M.Dýlatov. Túrik balasy. "Qazaq", 1913j. №2, №7)
Qazaq zıalysynyń tarıhqa bergen bul sıpttamasy, Qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan tarıhyn ol jerdi mekendeýshi barlyq ult ókilderiniń, ıaǵnı respýblıka azamattarynyń barlyǵynyń oqyp bilýin mindetteıdi. Sondyqtan bul pán memlekettik mańyzy bar úlken shara retinde baǵalanyp, barlyq joǵary bilim beretin oqý oryndarynda oqytylyp otyr. Biz ótkenimizge úńilip odan sabaq almasaq, onda keleshektegi baǵyt-baǵdarymyzda qatelikterge uryndyratyn jaǵdaılarǵa jol berýimiz múmkin. Sondyqtan osy qaǵıdany tereń túsinip, ony baǵalaı bilýimiz qajet jáne Otan tarıhyn Joǵarǵy oqý oryndarynda oqytýdy toqtatý toqtatpaýdy halyqtan suraýy kerek edi.
Al usynylyp otyrǵan Qazirgi zaman tarıhy-Táýelsizdik tarıhy jaǵympazdardyń jazǵan jalǵan shatpyraǵy, ol da ýakyt synynan óte almaı keńes dáýirindegi GERONTOKRATTAR (jasy jetken adamdardyń bıligi) júrgizgen jalań saıasattyń tarıhy sekildi "aqtańdaqtarǵa" toly bolatynyna kepildik berem.
"Qazirgi Qazaqstan tarıhy" degen ataýdyń ózi múldem qate ataý. Sonda 21 ǵasyr jańa ǵasyr tarıhy burynǵy eski dáýir bolyp qalýy kerek pe? Bul ne degen "tapqyrlyq" Sonda Qazirgi zamandy bizdiń el 1991 jyldan bastaı ma? Al onyń aldyndaǵy 1990 jyl sonda burynǵy zamanǵa jata ma? Mundaı jyl sanaý tarıhı kezeńderge bólý qandaı ǵylymı negizderge súıenildi? Al sol "Qazirgi Qazaqstan tarıhynda" nege memlekettiń tarıhyna qatysty Arqankergendegi qandy oqıǵa týraly aıtylmaıdy, Nege QR Parlamenti Májilisi depýtattary ózderin ózderi taratyp ózderi qaıta "saılanyp" alǵany týraly aqparat joq... Jańa ózendegi 2011 jylǵy jeltoqsandaǵy munaıshylar men halyq narazylyǵyn qarýmen basý kisi ólimderi turaly shynaıy faktiler jáne taǵy da mańyzdy tarıhı oqıǵalar joq. Bul atalǵan oqıǵalardyń bári Otan tarıhyna jáne sońǵy «Táýelsizdik tarıhy» kezeńine jatady. Al burynǵy oqytylyp kelgen "Qazaqstan tarıhy" mektepte oqytylady sodan keıin qysqartyp otyrmyz qaıtalanbaý úshin degen ýáj aıtypty. Rektor myrzalar 1991 jylǵy sizder aıdar taǵyp at qoıǵan "Qazirgi Qazaqstan tarıhy" da kezeńi 1991 jyldan bergi kezeńde mektepterde oqytylyp keldi. Oǵan ne aıtasyzdar?
Búginde Qazaqstandaǵy jaǵympazdyq saıasatpen tamyrlasyp alǵan tarıh ǵylymy qazaq halqynyń tabıǵı damý talaptaryna jaýap beretindeı sharalar júıesin iske asyrýǵa Bilim mınıstrligi saýatsyzdyqqa jol berip, qulyqsyzdyq tanytýda. Búginde qyzyl ımperıa mura etip qaltyrǵan jalǵan sosıalısik qoǵam múddelerin absolúttendirip, ult múddelerin aıaq asty ete otyryp, ony ulttyq murattardy talqandaý úrdisterimen qatar júrgizýi jalǵasýda. Táýelsizdik jyldardaǵy tarıhı oqıǵalardy ásirelep kórsetý isi, jaǵympazdanýdyń etek alýy búkil qoǵamdyq organızmdi jalǵandyqpen qorektendirip, kózboıaýshylyqqa ákelýde. Júrip jatqan qoǵamdyq prosesterdi teris, jalǵan túsindirý, jasandylyqpen áýestenýshilik etek alyp, ony jurtqa kúshpen moıyndatý iske asyrylýda. Mundaı qysymshylyqty basynan ótkizip sanasyna jalǵandyqty sińdirgen halyq búgin de sol kózqarasynan aryla almaǵandyqtan, órkenıetke umtylý jolynda ulttyq qundylyqtardy tańdaýda jaltaqtyq kórsetip otyr.
Amerıkandyqtardyń uranyna aınalǵan sol eldiń áıgili jazýshysy Mark Tvenniń: "Eger azamat óz eliniń saıası kıiminiń tozǵandyǵyn kóre tura, ony tozdy dep aıtyp, ony jańartýǵa at salyspasa, ol óz Otanynyń satqyny" degen sózi búginde bizdiń biren-saran qandastarymyzdyń aýzynan shyqsa da ol jalpy jurttyń sanasyna jetpeı jatyr. Al mundaı ultjandylyq tanytatyn zıaly qaýym ókilderi bári bolmasa da kópshiligi keńestik dáýirdegi ádiske salyp buǵyp otyr. Ol dáýirden qalǵan úreıdi boılarynan shyǵarýǵa dármensiz kúı keshýde.
Tarıh degenimiz-halyqtyń zerdesi. Ol bolyp ótken, ony túzete almaısyń jáne onyń bir túsin ekinshisimen aýystyryp, almastyryp jańadan jaza almaısyń. Biz ony búkil qaıshylyqtarymen jáne qaıǵyly betterimen qosa, ol qandaı bolsa naq sondaı, búkil alýan túrli, tutas kúıinde qabyldaýǵa tıispiz.
Tarıh ǵylymy qasıetti- ǵylym. Ol bura tartýdy da, ásirese boıaýdy da?, "aqsaqty tyńdaı, ótirikti shyndaı" etkendi de kótermeıdi. Onyń ólshemi – shyndyq, aqıqatqa júginý. Al «Qazirgi Qazaqstan tarıhynda» osy AQIQATTAR bar ma?
Qýandyq Esenǵazy
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, profesor.
