Eýrazıa óńirin orta ǵasyrda at tuıaǵymen dúbirletken, búgingi aıý men aıdahar bolǵan elderge, aıbar shekken qazaqtyń ata- babasy ekeni aıdaı shyndyq. Keıingi ishki alaýyzdyq ishten irip, syrttan tóngen shabýyl saldarynan bodandyq qamytyn kıdi. Arysyn aıtbaǵanda HH ǵasyrdan búgingi taýelsiz qazaqstanǵa deıin basa bıleýshilerge qarsy qazaqtar ár jerde, ár elde ulyt azatyǵy, qazaq derbes memelekettiligi úshin úlkendi-kishili sansyzdaǵan kóterilister jasady.
Ult azattyq tóńkeris tarıhyndaǵy dańyqty tóńkeristiń biri Qytaıdaǵy Akbar Esbosynuly bastaǵan ulyt azattyq tóńkerisi.
1944 jyly qyrkúıekte partızandyq uıym quryp, Qytaı İle Nylqy aýdanynyń Taýylastaı jerinde qazaǵym, elim, jerim, dinim dep atqa qonyp erkindik, teńdik týyn kótergen, atalmysh “úsh aımaqtaǵy” birinshi oqty atqan ult azattyq tóńkerisi.
Osy mezgilderde Qytaı eliniń bıligine talasyp QHR Halyqtyq partıasy(Gomındań) men QHR Komýnıster pratıasy azamattyq soǵys júrgizdi. Komýnısterdiń kósemi Maý Akbar batyrdyń bastaǵan ult azattyq tóńkerisin burmalap, jymysqy saıası tanym baıqatyp, komýnısterdiń basshylyǵyndaǵy qytaı jańa demokratıalyq tóńkerisiniń bir bóligi dep atap kórsetti. Sóıtip ony “úsh aımaq tóńkerisi” dep sıpaty túsiniksiz ataýmen atady. Biz osy maqalada osy tóńkeristiń alǵashqy oǵyn atqan Akbar batyr týraly azat áńgime aıtqymyz keldi.
Akbar 1910 jyly qazirgi QHR eliniń SHÝAR İle aımaǵy Nylqy aýdny Jaǵalastaı aýyly Taýylastaı eldi mekeninide dúnıege kelgen. Qazaqtyń orta júz Naıman-Qyzaıdan tarıtyn Abylaı hannyń qolbasshylyrynyń biri bolǵan ataqty batyr Esengeldiniń Qabanbaı atty balasynyń Botaqar urpaqtary. Batyr aýyly búginde Qytaıdyń Nylqy aýdany, Qarasý aýylyna qarasty Jalynqol, Kúzbasy jerinde sonymen birge Akbar batyrdyń týǵan jeri Taýylastaı eldi mekeninide irgesi setinemeı tirlik keshýde.
Akbar Esbosynuly bastaǵan kóterilis 1944 jyly qyrkúıekte Taýlastaıda týyldy. Bir jylǵa jetpeı jergilikti qazaq ultynan quram tapqan partızandyq tóńkeristik qosyn úkimet armıasynan Nylqyny aýdan qalashyǵyn azat etti, osy soǵysta Akbar batyrǵa oq tıip jaralandy. 1945 jyly qulja qalasyn azat etti, osy qandy soǵysta Akbar batyrdyń inisi Seıitke oq tıip jaralandy. Aǵaıyndy qos batyr quljany alǵan soń jarasynan 1945 jyly qaıtys boldy. Partızandyq toptyń basqa jetekshileri soǵysty batyl jalǵastyrdy, olar QHR Halyqtyq partıasyn(Gomındańdy) Shınjáń jerinen qýyp shyǵyp İle, Altaı, Tarbaǵytaıdy azat etti. Osylaı úsh aımaq ýaqytsha úkimetin qurdy, sovet odaǵynyń nusqaýymen Moskvada tárbıelengen uıǵyr zıalysy Ahmetjan basqaratyn bul ýaqytsha úkimet kóterisshileri Gomýndańmen 11 tarmaqty kelisimge qol qoıyp soǵysty toqtatty. Gomýndań úkimetiniń serkeleri Taıýanǵa bas saýǵalady, olardyń Shınjıańdaǵy áskerleri soǵyssyz tize búkti. Qytaı Komýnısteri sovet odaǵynyń komýnısterimen ymyralasyp úsh aımaq tóńkerisshilerin aldaýsyratyp ońaı baǵyndyrdy, 1949 jyly jańa akmıat qurý qarsańynda úsh aımaq tóńkerisshileriniń tiri basshylaryn Beıjińge jınalysqa shaqyryp, jol ortada úshaq apatynan qaza tapty dep barlyǵyn mert qyldy, bul qupıalyq álige ashylǵan joq. Ult azattyǵy jeleýin kótergen bul tóńkeris qytaıdyń jymsysa saıasatyna sińip joq boldy.
Akbardyń halyqty bastaǵan erligin, batyrlyǵyn jyrlaǵan Jumadil Mamanulynyń “Akbar-Seıit” dastany Qazaqstanda “Eki birdeı bozdaǵym” degen atpen jaryq kórdi. Qurmanáli Júnisqannyń “Akbar batyr” romany jaryqqa shyqty.
Qytaı komýnısteriniń kósemi Maý “úsh aımaq tóńkerisi” Qytaı tóńkerisiniń bir bólegi dep ataǵannan keıin Akbar batyrǵa “halyq batyr” ataǵy berildi. Batyr urpaqtary tıisti qamqorlyqqa alyndy. Búginde batyr urpaqtary batyrdyń qabyryn ońtaıly jerge kóshirip, basyna óz qarajattarymen úlken eskertkish ornatýyna, batyrdy keıingi urpaqtyń sanasyna sińirýine, keńinen nasıhattaýyna qazirgi qytaı bıligi túbegeıli qarsy.
Búgingi qytaı totanıtarlyq júıedegi memeleket, jalpy halyq sanynyń úsh paıyzyn ustaıtyn az ulttyr qytaı jeriniń kóp bólegin ustap otyr, al qytaıdyń ejelgi ata qonysyndaǵy qytaılar munyń dál kerisinshe, sondyqtan da, az ulttar qonystanǵan adam az, jeri keń jerlerge qytaılardy qonystandyrý saıasatyn júrgizýde. Munda adamdar sanasyn bir júıege baǵyttap, bir kózqaraspen ómir súrgizip, uqsas oılaıtyn ult jasaý basty maqsat ekeni anyq kórindi, osy ıdeıany júzege asyrýda, batyrǵa eskertkish ornatý tompaq bolyp turǵany shyn. Jeke tulǵalardyń táýelsiz sana sezimi boıynsha oılaýyna, erik bermeıtin, tek basqarýdy kózge ustaǵan memeleket apparttary qalyptasqan. Memeleketti taptyq ústemdiktiń quraly retinde paıdalanatyn Markstik kózqarasqa óte sáıkes keledi. Eldiń naqtyly jaǵydaıyn, saıası sanaǵa baǵyttaıdy. Qoǵam ornyqtylyqǵyn syltaý etip halyqty qatty ustaıdy Shınjáńnyń basty haýpi ulttyq bólshekteýshilik pen diniı búlinshilikten keledi. Ulttyq bólshektenýshilikti túbirinen joıý úshin jergilikti ultshyldyqtyń tutanýyna negiz bolatyn, sol ulttyń jaddynda saqtalǵan ult azattyq, teńdik qozǵalysyna, ulttyq din, til qatarlylardy túbirnen qurtý saıasatyn qoldanyp otyr. 1989 jyly Beıjińde týylǵan stýdentter tóńkerisinen keıin demokratıa máselesi kóterildi, alaıda oǵan áli erte, biraq saıası demokratıany jandandyrý zaman talaby, onsyz damý bolmaıdy. Qytaı saıası túzilistegi bir partıadan kóp partıaǵa, jalpy hayqtyq saılam arqyly saılaý júrgizýge oıysyýdy kózge ustaýda. Osy kezde az ulttardyń táýelsiz oılaryn ortaǵa salyýyna saıası atmosfra ázirlenedi. Bul qytaı ulty úshin múlde tımsiz. Sondyqtan da qytaı bıligi qysqa birneshe on jyldan qaltyrmaı tili bir, dini joq Jýńhýa jańa ultyn jasaýǵa at salysýda. Bolashaqta ult máselesin týdyrýǵa negiz bolatyn ulttyq paryqty, ult azattyq sanasyn túbegeıli joıý, adamdar sanasynan ulttyq sezimdi óshirip tek Beıjińge tabynatyn taza otanshyldyq sezimdi qalyptastyrýǵa baryn salýda.
Búgingi qytaı bıliginde otyrǵandar naǵyz ultshyldar, olar Marksızmshilder emes, alaıda olar Markstik ıdeıany qalqan etedi. Sonydqtan az ult batyryna eskertkish ortantý búgingi qytaı bıliginiń irgesine kezi kelgende jarylatyn bomba qoıǵanmen birdeı sharýa. Akbar batyrdyń dáriptelýine qytaı bıliginiń taǵy bir rýqsat bermeıtin sebebi, batyrdyń tóńkeris alaýyn ne úshin tutatqany, ony qalaı damytqany syndy máseleniń shynaıy shyndyǵy, ıaǵynyı tóńkeristiń aqıqı sıpaty.
Akbar batyr parasatty da aılaly, partızandyq soǵys tásilin jettik meńgergen edi, munda halyqty artyna erte bilý sebebi mańyzdy. Akbar1938-1939 jyldar orys komýnıstik úkimetinen qarý-jaraq alsada, qara halyqtyń sasálızimniń ısi murnyna da kelmeıtin, prlotrıat tabynyń sanasynda kóleńkesi joq edi, qazaqtar tek, myltyǵyn qoqańdatqan qara qytaılardy bul ólkeden qýyp shyǵý, ata mekendi kápirlerden azat etý, musylmandy saqtaýda Akbar batyrdyń artynan erdi. Mine tóńkeristiń shyn sıpaty osy edi. Buny kim bolsada sál oı jiberse sezetin shyndyq. Akbar batyr ulttyq tóńkeristiń alǵashqy oǵyn atty, tý ustady, jaýǵa bas bolyp atoı salyp, janyn berdi, batyrdyń ǵumyrlyq tarıhy taza qazaq azattyǵy úshin kúresken, elim dep eńiregen ulyt azattyq tóńkeris tarıhy. Ult qaharmany Akbar rýhy búgingi táýelsiz qazaq eliniń táýelsizdik úshin kúresken erlik tarıhymen tamyrlas. Bul erlik qazaq qasterleıtin, kúsh alatyn rýh. Erkindik-teńdik, táýelsizdik jolynda janyn qıǵan óshpes te ólmes rýh, ol naǵyz qazaq rýhy. Bul rýh bizdi quldyq sanadan aryltatyn tap-taza káýsar. Akbar rýhy qazaq tarıhynda altyn áriptermen jazylýǵa tıisti. Alaıda bul áńgime táýelsiz qazaq elinde qazirge tilge alynǵan joq. Akbar batyr týraly áńgimeniń táýelsiz jańa betterin ashý egemen el azamattarynyń, ult azattyǵyn túsinetin, qasterleıtin jandardyń azamattyq paryzy. Bul úshin Akbar batyrdyń ult úshin jasaǵan erlik isteri, boıamassyz harektiri, qaharmandyq ǵumyry jazylýy kerek, nasıhattalýy tıis.
Akbar batyrdyń táýelsiz qazaq elindegi ekinshi ómiri bastalýyna sol elde turyp jatqan babasynyń batyrlyǵyn janymen sezetin batyr urpaqtary bastamashy bolyp, sodan soń táýelsizdikti janynan artyq kóretin qara orman qazaq halqy at salyssa, batyrdyń azat eldegi, azat rýhyn kók týmen birge jelbirep máńgige qanat qaǵar edi. Búginde batyrdyń áýletinen 50 deı tútin ata jurt qazastanda tirlishilik etýde, qalǵan qytaıdaǵy batyr urpaqtary tarıhı otandaryna kóship kelip Batyr babasynyń rýhyn jyrlaýǵa haqyly!
Seıit Esengeldi
