Qazirgi tańda qazaqstandyq qoǵamdy alańdatyp otyrǵan negizgi problemalardyń biri - sáláfızm ıdeologıasynyń halyq ishinde, atap aıtqanda jastardyń arasynda beleń alýy. Bul ilim H‑Hİ ǵasyrlarda Andalýsıa (Ispanıa) jerinde bastalyp, ary qaraı HVIII ǵasyrda Nájd ólkesi qazirgi Saýd Aravıanyń soltústiginde jalǵasyn tapty. Bastapqy kezden bul ıdeologıanyń ókilderi ózge pikirge tózbeý, ózgelerge agresıalyq kózqaraspen qaraý, aldyna qoıǵan maqsattaryna qarýmen bolsa qol jetkizý sekildi sıpattarmen tanyldy.
Andalýsıa ǵulamalary ashǵarı mektebiniń túlekteri bolǵany belgili. Biraq, qazirgi sáláfılik ıdeıanyń negizin salǵan ondaǵy hanbalı mazhabynyń keıbir ǵalymsymaqtary eldegi meshitterde júrip jatqan dáristerdiń barysynda óz pikirlerin tyqpalap, ashǵarı mektebiniń tálimderin joqqa shyǵaryp, daý‑damaılardy týdyryp búlik shyǵaratyn edi. Budan keıin on úshinshi jáne on tórtinshi ǵasyrlarda Sham ólkesinde 1263-1328 jj. ómir súrgen Ibn Táımıa atalmysh ıdeologıanyń jalaýyn kóterdi. Ol ıslam álemindegi dástúrli baǵyttaǵy senim mektepteri - ashǵarı, mátrýdı tálimderin adasqan dep synap, qaralady. Atalmysh baǵytta tomdap eńbekter jazyp, bul ıdeologıany qalyptastyrýǵa úlken úles qosty. Búginde ózimiz biletin sáláfızm ıdeıasy atalmysh kezeńderden bastaý alyp, HVIII ǵasyrda qazirgi Saýd Aravıa jerinde ómir súrgen Mýhammed bın Abdýlýahhabtyń qolynda jańǵyryp, ózge dinı mektepterge qarsy erekshe agresıalyq úlgide damyp qalyptasty. Sondyqtan tarıhta bul top ýahabılik jáne ýahabıler qozǵalysy degen ataýmen tanymal.
Sáláfızm sóziniń túptórkini arab tilindegi «sáláf» ıaǵnı burynǵy ótken, burynǵylar degen sózden kelip shyqqan. Islam tarıhyndaǵy alǵashqy úsh býyn - Muhammed paıǵambardyń, sahabalardyń jáne tabıǵınderdiń kezeńderine sáláf dep aıtylady. Sonymen qatar bul úsh býynnyń ustanǵan joly naǵyz aqıqat ári durys bolyp sanalady. Qazirgi tańdaǵy sáláfıler ózderin biz alǵashqy úsh býynnyń jolyn ustanýshylarmyz, sondyqtan biz sáláfılermiz dep jarıalaýda. Bul top ózin qanshalyqty alǵashqylardyń jolyn ustanýshy - «sáláfıler» dep ataǵanymen ýahabılik qozǵalysynyń jalǵasy ekenin jasyra almaıdy.
Islam dininiń qazaq jerindegi tarıhy sopylyq mekteptiń tálimimen tikeleı baılanysty ekeni belgili. Onyń mysaly retinde, Qoja Ahmet Iassaýı táliminiń qazaq halqynyń dinı-dúnıetanymyndaǵy orny men rólin aıtýǵa bolady. Al sáláfılik-ýahabılik ilim sopylyq mekteptiń tálimin tolyǵymen derlik joqqa shyǵarady. Biz muny Medına qalasyndaǵy Islam ýnıversıtetinde jáne Paıǵambar meshitinde dáris bergen sáláfılik baǵyttyń ǵalymdarynyń biri Alı bın Mýhammed bın Sınannyń «Ál-majmýǵ ál-mýfıd mın aqıdatýt-taýhıd» kitabyndaǵy myna joldardan kóre alamyz: «Ia musylmandar, sopylyq tarıqattaryna qarsy jappaı soǵys jarıalap, olardy tolyǵymen joımaǵansha, senderdiń ıslamdaryńnyń paıdasy joq. Olarǵa qarsy ıahýdıler men otqa tabynýshylarǵa qarsy kúresýden buryn soǵysyńdar». Árıne budan avtordyń sopylyq mektepke qatysty kózqarasynyń qanshalyqty agresıalyq sıpatta ekeni kórinedi. Bul tek sopylyqqa ǵana qatysty emes. Olar mátrýdı mektebin de joqqa shyǵaryp, adasýshylyqpen qaralaıdy.
Mundaı kózqaras jalpy sáláfızm ıdeologıasyn ustanatyn barlyq toptarǵa ortaq bolyp tabylady. Osynyń saldarynan qazirgi tańda eldegi meshitterde jáne basqa da dinı ortalarda sáláfızmmen sanasy ýlanǵan azamattardyń tarapynan búlikter týyndap jatqany málim. Olar tek sopylyq tálim men tarıqattardy ǵana emes, dástúrli hanafı mazhaby men mátrýdı mektebiniń tálimin ustanatyn Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasyn da adasýshylyqpen aıyptaıdy. Sáláfılik baǵyt ókilderiniń tarapynan týyndap otyrǵan bul jaǵdaı bolashaqta dinı negizdegi qaqtyǵystardyń meshitterden bastalýyna aparyp soǵýy yqtımal. Buǵan mysal retinde, 1990-jyldary KSRO qulaǵan soń postkeńestik elderdiń ishki tynyshtyǵyn buzý úshin Orta Azıa respýblıkalary men Kavkaz engizilgen atalmysh dinı-saıası doktrınanyń Sheshenstan, Ózbekstan, Qyrǵyzstan men Tájikstandaǵy qarýly qaqtyǵystardyń shyǵýyna basty sebep bolǵanyn aıtýǵa bolady. 2011-2012 jyldary Tarazda, Atyraýda jáne Aqtóbede oryn alǵan ókinishti oqıǵalardy sáláfılik ıdeologıanyń jáne «Musylman baýyrlar» qozǵalysynan bólinip shyqqan «Át-Tákfır ýál-hıjra» jamaǵatynyń áreketteriniń tikeleı nátıjeleri retinde qarastyrýǵa bolady.
Sáláfızm qazirgi álemdik jaǵdaıda jahandaný saıasaty sekildi jalpylyqty maqsat tutqan ıdeıa bolyp sanalady. Sondyqtan onyń is júzindegi jaǵdaıy men álem halyqtary arasyndaǵy taralýy ulttar men halyqtardyń erekshelikterin, qundylyqtaryn joıýǵa baǵyttalady. Bul áreket «aqıqat, taýhıd, taza ıslam jáne Quran men súnnet joly» sekildi urandardyń saıasynda iske asýda. Osylaısha sáláfızm qazaq halqynyń jáne basqa da halyqtardyń ulttyq qundylyqtaryn, ádet-ǵurpy men salt-dástúrin sharıǵat sharttarymen ólshemeı turyp bıdǵat dep esepteıdi. Sonymen qatar bıdǵatqa qarsy bar múmkindikterdi paıdalana otyryp kúresý árbir musylmannyń paryzy sanalady dep ýaǵyzdaıdy.
Qazirgi tańda elimizde ulttyq múddege qarsy sáláfızm erýshileri tarapynan júrgizilip jatqan bul úrdis qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy saqtalyp jáne ultty saqtap kele jatqan qundylyqtarynyń tamyryna balta shabýy ábden múmkin. Ǵasyrlar boıy el men jerdiń ıesi bolyp kele jatqan ulttyń ereksheligi joıylatyn bolsa, jerimiz ben baılyǵymyzdy kózdegen taraptardyń jeteginde ketý qıynǵa soqpasy anyq. Sebebi, tizgindi ózgege ustatý óz ulty men otanynyń qadir-qasıetin jete bilip, túsinbegen urpaqtyń janyna bata qoımaıdy. Osyndaı jymysqy maqsat bolmasa, 11-12 ǵasyrdan beri musylman bolyp, ıslam ǵylymdaryn jetik meńgergen uly ǵalymdardy tárbıelep kelgen Orta Azıa halyqtarynyń arasynda olardyń dini men dinı ustanymyn túgelimen derlik joqqa shyǵaratyn sáláfılik ýaǵyzdy taratýdyń ne qajeti bar edi?
Shyndyǵynda táýelsizdik alǵan kezden bastap eki on jyldy saraptap qarasaq, Shymkent, Astana, Almaty jáne elimizdiń batys ólkesinde arab elderinen kelip jumys istegen ıslam dinin ýaǵyzdaýshylar tek sáláfızm baǵytynyń ókilderi boldy. Arab musylman elderiniń jalpy dinı ustanymdaryna kóz júgirter bolsaq, bir-eki arab elinen basqa elderde sáláfızm ilimi qoldaýǵa ıe bolyp kelmegen. Osy tusta, nege bizdiń elge arab musylman elderindegi dástúrli ıslamnyń ókilderi kelip dindi ýaǵyzdamady? - degen suraq ta týady. Demek, qazaq jerindegi sáláfızm qozǵalysynyń artynda úlken saıası, qoǵamdyq jáne ekonomıkalyq maqsattary bar ekeni anyq baıqalady.
Osy tusta sáláfılik ıdeıanyń adam psıhologıasyna tıgizetin keri áserin de atap aıtý qajet. Bul ustanymda bolǵan adamnyń tula boıyn qorshaǵan ortasyna qarsy agresıa bıleıdi. Ózinen jáne ony qoldaýshylardan basqa ustanymdaǵy adamdardyń barlyǵyn olar musylman bola tura, sonyń ishinde týystaryn, ata-anasyn adasqan, tozaqy dep tanıdy. Aınalasyna qatysty mundaı agresıalyq kózqaras sáláfılik ıdeıanyń ókilin meıirim jáne janashyrlyq degen qasıetterden aıyrady. Sonyń nátıjesinde ol basqalarǵa qatysty túrli qatygez is-áreketterge barýy da yqtımal. Sondaı-aq, ata-ananyń qyzmeti, týystarǵa jan ashý jáne qoǵamnyń qamqorshysy bolý sekildi adamı jáne ıslamı moraldyq qundylyqtardan jyraq bolady. Sáláfızm erýshisiniń mundaı kózqarasy el ishindegi qoǵamdyq-týystyq qatynastardy ydyratyp, onyń quldyraýyna aparyp soǵady. Qoǵam ınstıtýtynyń álsireýin jáne qundylyqtarynyń joǵalýyn memleket qaýipsizdigi men onyń bolashaǵyna tóngen qater dep tanýǵa bolady.
Qazirgi tańda sáláfızmdi baısaldy (ýmerennyı) jáne radıkaldy dep bólip qaraý qajet deıtin pikir ıeleri bar. Olar ózderiniń bul pikirin sáláfızmniń zaıyrly memlekettiń prınsıpterin moıyndap, qarýly áreketterge barýdy sharıǵatqa qarsy is dep sanaıtyn, sonymen qatar memleket tek sharıǵat zańdarymen ǵana ómir súrýi qajet, olaı bolmasa qarýǵa júginý qajet dep qaraıtyn eki toby bar - dep negizdeıdi. Sondyqtan birinshi topty bizdiń memlekettik qurylymǵa qarsy kelmeıtin bolǵandyqtan baısaldy dep eseptep, kúresimiz ekinshi sáláfızmniń radıkaldy tobyna qarsy baǵyttalýy kerek deıdi.
Sáláfılerdi mundaı sanattarǵa bólýde óte saq bolý qajet dep oılaımyn. Sebebi, joǵaryda atalǵan eki toptyń da oqıtyn ádebıetteri men aqıdasy[1] bir bolyp tabylady. Bulardyń arasynda keıbir saıası ustanymdarda ǵana aıyrmashylyq bar bolyp tabylady.
Dinı negizdegi ustanymdar men senimderdiń ózgeriske ushyraýy ádette múmkin emes. Biraq, saıası kózqarastar men ustanymdardyń múdde men ahýal talabyna sáıkes qubylyp turatyny belgili. Sondyqtan sáláfızmdi qarýly is-áreketke barý nemese barmaý turǵysynan baısaldy jáne radıkaldy dep bólýge shartty túrde kelissek te, ıdeıa turǵysynan mundaı eki topqa bólý múlde qatelik bolyp esepteledi. Tek qatelik qana emes, bulaı etý memleket pen qoǵamdy sáláfızmge qatysty sheshimder men sharalardy qabyldaý máselesinde esepten jańyldyrady. Sebebi, sáláfızmniń baısaldysy da, radıkaldysy da ıslam dinindegi aqıda jáne quqyqtyq mektepterdiń eshbirin durys dep qabyldamaıdy. Sonymen qatar olardy adasqandar, bıdǵatshylar jáne tozaqylar dep sanaıdy. Kelesi kezekte mundaı adasýshylyqtan ıslam álemin tazartý úshin kúresýge shaqyrady.
Demek, qazirgi tańda saıası kózqarastary baısaldy bolyp kóringen sáláfızmniń madhalıtter[2] toby múdde talabyna sáıkes bolashaqta joǵaryda aıtylǵan negizgi maqsatty júzege asyrmaýyna eshkim kepil bola almaıdy. Osylaısha búginginiń baısaldy sáláfıleri erteńginiń radıkaly bolýy bolashaqtyń enshisinen ábden kútiletin jaıt. Sondyqtan tek elimizdi ǵana emes, búkil ıslam álemin alańdatyp otyrǵan, jastardyń sanasyn ýlap jatqan bul ıdeologıaǵa qarsy ǵylymı, aqparattyq jáne quqyqtyq turǵydaǵy tıimdi sharalardy qabyldaý erteńge keshiktiriletin sharýa emes. Sonymen qatar qoǵamǵa keletin erteńgi apattyń aldyn alýdy búginnen bastaý el, memleket jáne bolashaq urpaq aldyndaǵy mindetimiz ekenin umytpaýymyz qajet.
Erkinbek Shoqaı
[1] Dinı senim-nanymy.
[2] Ótken ǵasyrdyń 1980-85 jyldary Saýd Aravıa jerinde paıda bolǵan, Rabıǵ ıbn Hadı ál-Madhalı degen kisi qalyptastyrǵan sáláfılik top. Bul top AQSH-tyń áskerı bazasynyń Saýd Aravıa aýmaǵynda ornalasýynyń qajettiligin sharıǵat turǵysynan negizdep berdi, sonymen qatar sol eldiń bıligi tarapynan úlken qoldaýǵa ıe.
Derekkóz: mazhab.kz
