Soǵysý, lańkestik jasaý jáne eldiń beıbit ómirin buzý qaı qoǵamdada, qaı zamandada quptalmaǵan. Biraq, jer betinde jasap jatqan qanshama halyqtardyń tarıhyna kóz salsaq, olardyń ult bolyp, ulys bolyp qalyptasý barysy, ult retinde órkendeý, kórkeıý joly ońaı bolmaǵanyn, tarıhtyń nebir qıyn syndarynan ótkenin kóremiz. Ár halyq taıpalarǵa, rýlarǵa jáne jerge bólingen. Bóliný degen bir-birimen jaýlasý, qandy soǵystar júrgizý. Qazirgi, ózimiz úlken, órkenıetti ulttar sanaıtyn, kezinde alyp ımperıalarmen derjavalar qurǵan, aǵylshyndar týraly aıtar bolsaq, Aǵylshyn ımperıasy qurylǵanǵa deıingi ýaqytta, qazirgi aǵylshyndardy quraıtyn taıpalar men ýelsterdiń bastary birikpeı aralarynda qanshalaǵan qyrǵyn soǵystar men azamattyq soǵystar bolǵan. 1461 jyly qurylǵan, Iork patshalyǵyda, aǵylshyndar senetin hrıstıan dinide, olardyń basyn biriktire almaǵan. Batystaǵy ıtalıan, nemis, fransýz, portýgal, ıspan halyqtarynyńda, aǵalshyndar sıaqty, birden úlken ult bolyp qalyptasyp, ımperıaǵa aınalyp, álemdi bóliske salmaǵanyn kóremiz. Shyǵys halyqtaryda batystaǵydaı, rýǵa, jerge bóliný bolǵan. Shyǵystaǵy kórshimiz Qytaı elide, 1644 jyly, kóshpeli manjýrler qurǵan, Sın ımperıasyna deıin, irili-usaqty patshalyqtar arasyndaǵy, taıpalar arasyndaǵy jáne azamattyq soǵystardyń oshaǵy bolǵan. Japondarda da solaı bolǵan. Al, ekranymyzdan kórsetilip jatqan tarıhı kınolarynan-aq, káristerdiń óz elinde, kóptegen patshalyqtar ara soǵystardy bastan keshirgenin kóremiz.
Adamdardy tek bereke-birlikke, tatýlyqqa, baýyrmaldyqpen týystyqqa shaqyratyn, bólinýge, eldiń tynyshtyǵyn búldirýge, ózara qyrqysyp, qan tógýge qarsy turatyn, qasıtetti dinimiz, Islam túsken arab jazırasyda, kóptegen taıpalarmen rýlardyń mekeni bolǵan. Arab túbeginiń bir jartysy Efıopıa patshalyǵyna qarap tursada, sol jerdegi jergilikti taıpalar arasyndaǵy talas tartys, soǵys órti óshpegen. Rý taıpalar arasynda ǵasyrlarǵa sozylǵan soǵystar bolǵan. Qasıetti dinimiz kelip, adamdar arasyna taraı bastaǵan ýaqytta, kóptegen adamdar, rý basylary haq dindi, haq Paıǵambardy (s,ǵ,ý) kóre tura, tanyp bile tura, osy, rýlar ara tartystyń, kóralmaýshylyqtyń qurbany boldy. Allah - taǵala, Quran Kárimde: «Áı, adam balasy! Shúbasyz senderdi bir er, bir áıelden (Adam ata men Haýa anadan) jarattyq. Sondaı aq bir-birlerińdi tanýlaryń úshin ulttarmen ulystarǵa bóldik. Rasynda, Allah aldynda eń abyroılylaryń - taqýalaryń (Allahtan shynaı túrde qoryqqandaryń). Allaq barlyq nárseni tolyq bilýshi, barlyǵynan habardar» (Hýjýrat súresi, 13 aıat) - dep aıtylǵandaı, adamdar ulttarmen ulystrǵa tek bir-birimen soǵysý, kúsh kórsetý, kópteri sany az ulttardy basyný emes, bir-birin tanýlary úshin jaratylǵanyn, adamdardyń abyroıy ultymen, jerimen, rýymen emes, taqýalyǵymen ǵana joǵary ekendigin kóremiz. Allah Elshisiniń (s,ǵ,ý) has dushpany bolǵan Ábý Jahıldyń, Paıǵambarymyzdy (s,ǵ,ý) tanı tura, paıǵambardyń óz rýynan shyqqpaǵanyna bola, rýshyldyq jalǵan namystyń jetegimen, ıslamdy moıyndamaǵany belgili. Mine, osyndaı qıyn kúnderdi bastarynan ótkizgen, alǵashqy musylmandar Mekke qalasynan, Mádına qalasyna qonys aýdarady.
Mádına qalasynda da, irili usaqty rý taıpalardyń soǵystary áli toqtamaǵan kez bolatyn. Mádınadaǵy bir rýdan taraıtyn eki úlken taıpa Hazraj ben Áýs arasyndaǵy bolǵan Býs soǵysy 120 jylǵa jalǵasqan eken. Mádınada Islam dniniń qanat jaıýýymen, Mádınalyqtardyń jańa dindi qabyldaýy arqasynda, Hazraj ben Áýs taıpalary uzaq jyldyq óshpendilikti tastap, alǵash ret beıbit kelsimge qol qoıady. Mekkeden qonys aýdarǵan Muhajyrlarmen Ansarlar arasynda baýyrlastyq ornaıdy. Ansarlar Muhajyrlarǵa óz baýyryndaı qarap, úılirine turǵyzyp, tamaqpen asyraıdy. Ansarlar osy isterimen musylmandardyń bir-birine baýyr ekenin, bóliný deginniń joq ekenin dáleldeıdi. Birte-birte ıslam dini qanatyn arab jazırasyna tolyq jaıǵan ýaqytta, Mádınadan Mekkege qaraı túıege minip jalǵyz jolǵa shyqqan áıel adam esh alańsyz jetetin bolǵan. Mine, bul naǵyz Islam dini tynyshtyqtyń, beıbitshiliktiń dini ekeniniń, onda adam tonaý, kisi óltirý sıaqty buzaqylytyń bolmaǵanynyń kórinisi edi!
Bizdiń qazaq halqynyń senimine Islam dini dendep engenimen, rýshyldyq, jershildik, jikshildik dertterinen aryla almaǵan. Qazaqta eń kúshti kórinis tapqany - rýshyldyq derti bolatyn. Jaratýshy Allah Quran Kárimde: «Barlyqtaryń Allahtyń jibine (dinine) jarmasyńdar, sondaı aq ózara bólinbeńder» (Ál Ǵımran súresi, 103 aıat) - degen, Quran aıatyn ár qazaq, basshylyqqa alǵanda, qazaqtar arasynda rýshyldyq derti bolmasta edi. Rýshyldyq qazaqtar ómiriniń barlyq salasynda kórinis tapty. Qazaqtaǵy eki úlken, bitpegen daý - jer daýymen jesir daýy rýshyldyqtan kelip shyqqanyn tarıhshylarymyz dáleldeýde. Jesir daýy - rýdyń namys emes, sol rýdy bılegen jýandardyń namysy bolaǵanyn, jýandar ara jerge, malǵa talas, barymta-syrymtadan kek qaıtarýdyń quraly bolǵanyn bilemiz. Keshegi «Qunanbaı» kınosynda beınelengen, Qunanbaı atamyzdyń kereı men arǵyn arasyndaǵy jesir daýyn, jýandardyń soǵysamyz, el shaýp kek qaıtaramyz degen yńǵaıyna beremeı, jesir qalǵan áıelge qun tóletýi sonyń dáleli bolsa kerek. Jeti ataǵa deıin qyz alyspaý, qan tazalyǵyn saqtaý sıaqty qazaqtyń danalyǵy, ıgi dástúri, dertke aınalyp qazaqtyń basyna shoqpar bop tıgeni qanshama. Juńǵarlar qazaqtyń jerine basyp kirgende, bastary birigip, bir jeńnen qol shyǵara almaı, birigip toıtarys bere almaǵandyqtan, Aqtaban shubyryndy bolyp kóship, qyrylyp, bir mıllıon bir júz myń qazaqtan aıyryldyq. Orystardyń qazaqtardy jaýlap alý barysyda, osy rýlar ara talas-tartysty qozdyryp, berekesin joıyp jaýlap alǵanyn tarıhymyzdan bilemiz. Bul týraly keshegi kórkem ádibıetterde de jerine jete jazyldy, Abaı joly, Kóshpendiler, Qan men ter t,b. Rýshyldyqtan bile bilsek, az zardap shekken joqpyz. Sonyń kesirinen, orysqa bodan boldyq. Keshegi kesir bolǵan Keńes úkimeti, bar asylymyzdan, udttyq qundylyǵymyzdan, qasıetti dinimizden aıyrdy.
Kezinede, Halıfa Altaı atamyz: «Ár kún bes ret meshitke jınalyp, Allah Taǵalanyń huzyrynda turyp jalbarynýlary arqyly aralaryna bereke-birlik kirip, qoǵamdyq baılanys, qarym-qatynas nyǵaıady. Zeket, taǵy basqa sadaqalar ózara kómektesýdiń, joq-jitikke qarasýdyń, qamqorshylyq etýdiń negizgi áleýmettik dánekeri, talas kótermeıtin bir ıgiligi» - dep edi. HHİ ǵasyrǵa jetip, ǵylym men tehnıkanyń damyǵan dáýirine qadam basqan ýaqytta, rýshyldyq derti oblys, aýdan, aýyldarda qaıta qylań berýde. Árkim óz rýyn joǵary sanaý, basqa rýlardy kemsitý (tanysań adaımyn, tanymasań qudaımyn nemese naıman - betmen t,b.), ınernet betterinde, áleýmettik jelilerde, toı tomalaqtarda, aıtylýda. Osydan eki jyl burynǵy, Almaty qalasynyń, Abaı dańǵylynyń boıymen, qoldaryna plakat ustap, «Kishi júz» dep urandatyp ótken myńdaǵan adamdardyń sherýi kýá. Odan qalsa, ata-babam batyr bolǵan dep (ózderi sol batyr babalarynyń dástúrimen dinin ustanbasada), ata-babasyna arnap, as berý, kesene turǵyzý, músinin quıý t,b. kóbeıip, joq jitikke kómekteskenniń ornyna, ysyrap etýde. Bul ǵana emes, jerge bóliný (ońtústik, soltústik, shyǵys, batys degendeı), oblysqa bóliný, qala, aýyl, shala, shetten kelgen qazaqtar dep bóliný kóbeıýde.
Egemendik alyp, es jınaǵanda, asyl dinimizde qaıta keldi. Dinge erkindik berildi. Biraq, sol erkindiktiń tizginin jat aǵymnyń qolyna berdik. Rýǵa, jerge bólingeni az bolǵandaı, endi dinge bólinýde. QMDB-yn moıyndamaý, olardy hrıstandyqtyń mqsylmandyq úlgisi dep sanaý,olardyń pátýalaryn teriske shyǵarý, meshitte ımamdardyń ýaǵyzyna qulyqsyzdyq tanytý, Vahhavızm, Salafızm, Zikirshiler aıta berseń túgemeıtin, jat, teris pıǵyldaǵy radıkaldy aǵymdar. Áıtpegende, keshegi Aqtóbedegideı, oqıǵa shynaıy musylmandar arasynda oryn alamas edi. Qasıetti Quranda: «Fıtna (búlik) shyǵarý, adam óltirýdende aýyr kúna» (baqara súresi, 217 aıat) degendeı, beıbit elde, lań týdyryp, tynyshtyqty ketirý shynaıy musylmannyń isi emes ekeni aıqyn. Eldiń sanasyna úreı salý, musylmandyqty qorqynysh etip kórsetý de musylmannyń isi emes. Keshe ǵana o dúnıege attanǵan bosshy Muhammed Álıde, adamdar ara teńdikti, ádildikti, tazalyqty hrıstıannan emse, ıslamnan taýyp edi ǵoı! Qurmetti baýyrlar, QMDB aıtqan jolmen júreıik, ımamdardyń ýaǵyzyna qulaq asaıyq. Islam dini musylmandardy qalaı biriktirdi, solaı birigeıik. Musylmandar bir birine baýyr ekenin úmytpaı, berekemen ómir súreıik. Qasıetti ramazanda, tek jaqsylyqtar jasaýǵa jazsyn!!
Qasen Áýbákirden
