Qyshtan jasalǵan ydystardy tek murajaı eksponaty deýge bolmas, qarpaıym keseniń ınovasıalyq tehnologıaǵa qandaı qatysy bolýy múmkin? Inovasıalyq tehnologıa degenimiz jańa dúnıe emes pe? Al, japondar ınovasıalyq jobalarǵa ejelgi dáýirde-aq kirisse kerek.
Otyz myń jyldyq tarıhy bar sonaý Dzıomon dáýirinen beri kele jatqan qysh quıý degen óner túrin qazirgi zamanaýı óndiriste meılinshe keńinen paıdalanady. Qyshtan kólemi shaǵyn ámbebap daýys kúsheıtkish, keńistikti jaman ıisten zalalsyzdandyratyn jumyrtqa, qaryndash, qalamdardyń jańa túri jasalady. Usaq-túıek zat dep mán bermeı qoıýǵa bolar edi, biraq kıotolyq sheberler jasaǵan avtokóliktiń týrboreaktıvti dvıgateli bar emes pe? Japon avtokólikteriniń motory men basqa da bólshekteriniń qurylymynan qysh quıýshynyń qoltańbasy tabylar edi. «Nıssan» zaýyty energıa tıimdiligin 20 paıyzdan 40 paıyzǵa arttyrý maqsatynda avtobólshek óndirisine Kıoto qysh quıýshylaryn jumysqa tartyp otyr.
Qysh qumyra jasaýshylardyń medısınany damytýǵa da úlken úles qosyp otyrǵany baıqalady. Mysaly, ehografıkalyq dıagnostıka apparatyn jasaýǵa ult sheberleri qatysqan. Bul kompúterlik apparattyń ereksheligi sonda, adamnyń esh jerin aýyrtpaı, ishki qurylysyn tolyǵymen aınadaǵydaı etip túsiredi eken. Qursaqtaǵy sábıdiń ósýin de atalmysh qural dál kórsetedi desedi. Dúnıejúzindegi eń jińishke medısınalyq ıneksıalyq ıne de Japonıada jasalǵan. Ushynyń dıametri 0,2 mm, joǵary jaǵy 0,35 mm. «NANOPASS-33» ınesin dástúrli sheberlerdiń biri oılap taýypty. Bul ıne álemniń medısına mekemelerinde úlken suranysqa ıe.
Shınshú sheberleriniń kómegimen jasaǵan antıbakterıalyq mata men qysh kafel aýrýhanalardaǵy operasıa bólmelerinde paıdalanylady. Antıbakterıalyq las ıisti dezınfeksıalaıtyn, quramynda qysh bar shatyrlar da medısına mekemelerine arnalsa kerek. Qyshtan tot baspaıtyn hám synbaıtyn pyshaq pen jarylmaıtyn ydys-aıaqty bylaı qoıǵanda jan-janýarlardyń súıekteriniń kóshirmeleri jasalady.
Japonıada qyshty IT tehnologıaǵa keńinen paıdalaný isi 1980 jyldary qolǵa alynǵan. Avtokólik zaýyttary, ǵaryshty zertteý ortalyqtary, ǵylymı ınstıtýttar aýyl-aýyldaǵy qumyra jasaýdy kásip etken mamandardy jumysqa tarta bastady. Qysh quıý Kúnshyǵys elinde atadan balaǵa beriletin óner retinde baǵalanady. Tarıhy 1300 jyldan asatyn áıgili alty qysh quıatyn qazan Seto, Tokoname, Iochıdzen, Shıgarakı, Tanba, Bıdzen jerlerinde saqtaýly. Dástúrli sheberlerdiń qolynan shyqqan kóptegen qumyralar HİH ǵasyrda Eýropaǵa áketiledi. Eýropa shaharlaryndaǵy murajaılardan Japonıanyń Imarı, Sasýma, Kýtanı sıaqty óner mektepteriniń týyndylaryn kórýge bolady. Japonnyń qysh quıatyn peshteri de ejelgi dáýirden tıimdiligimen erekshelense kerek. Shıchırın degen pesh túri jaı qondyrǵy eki apta boıy quıatyn qumyrany 1-2 saǵatta ázir etetin jyldamdyǵymen belgili.
Sharafat Jylqybaeva
japontanýshy
