Adam sıaqty qozǵalatyn robot, sýda júzetin avtobýs, jınalmaly spýtnık... Bunyń barlyǵy tehnologıa jetistigi. Ǵylymǵa degen qushtarlyqtyń nátıjesi. Álemdik dańq pen telegeı tabysqa shet el ǵalymdary qalaı jetedi eken? Ǵaryshtyq tehnologıa salasynda eńbek etip júrgen jas maman Keıtaroý Okadamen suhbat osy týraly.
Keıtaroý, ózińiz bilim alǵan oqý orny jóninde aıtsańyz?
— Júz otyz jyldyq tarıhy bar Vaseda ýnıversıtetiniń jaratylystaný ǵylymdary fakúltetiniń túlegimin. Vaseda Japonıada bilim sapasy turǵysynan birinshi orynda turǵan oqý orny. Bul ýnıversıtette kezinde kórnekti ǵalymdar, ataqty qoǵam qaıratkerleri men saıasatkerler oqyǵan. Qazirgi Premer-mınıstr Noda Ioshıhıko da osy ýnıversıtette bilim alǵan. Ýnıversıtettiń shet elmen baılanysy da joǵary deńgeıde. Ásirese Qytaı men Koreıadan kelgen jastar óte kóp. Bir ókinishtisi, qazaqstandyq stýdentti kezdestirmeppin. Bolashaqta Japonıa ýnıversıtetinde Orta Azıa memleketteriniń jastary kóbeıedi dep senemin.
Ǵylymı jumysyńyz qaı salaǵa qatysty?
— Meniń ǵylymı jumysym Japonıanyń ǵaryshty zertteý agenttigi aıasynda júrgizilýde. Jerde ǵana emes, ǵaryshta da esh muqalmaıtyn, synbaıtyn elektrondy komponentterdi shyǵarý jumysymen shuǵyldanamyz. Ǵaryshqa raketamen elektrondy komponentterdi ushyrǵanda Kún sáýlesine shydamaı, birden joıylyp ketedi. Sondyqtan Kúnniń ótkir sáýlesine de tózimdi komponentterdi jasaý qazirgi zamanǵy ǵylym talaby. Bizdiń laboratorıada jasalǵan elektrondy komponent asterodıtti baqylaıtyn ǵaryshtyq apparatymen birge orbıtaǵa jetkizildi.
Siz úshin ǵylym degenimiz ne?
— Ǵylym týraly san-alýan kózqaras bar. Ǵylym memleket damýynyń basty kepili desek bolady. Biraq ǵylymdy jasaý ońaı emes. Japonıada laboratorıalarda ǵalymdar táýliktep jatyp jumys isteıdi. Olar jasalǵan jospardan naqty nátıje shyqpaıynsha tynbaıdy. Mysaly, 1999 jyly «Sony» korporasıasynyń ınjenerleri Aıbo degen ıt robot jasady. Oǵan tiri maqulyqqa tán sensorlar júıesin engizý jumysyn bitirgenshe ǵalymdar dálizde túnep júrgen. Bul ǵylymǵa ózin-ózi «qurbandaý» desek te bolady. Biraq osy «qurbandaýdyń» ar jaǵynda úlken jetistik tur emes pe? Aıbonyń 1000 danasy 20 mınýtta satylyp ketti, ári tehnologıa álemindegi ǵalamat jańalyq boldy. Ǵylym úlken tabysqa jetýdiń (qarjylyq turǵydan da) joly der edim.
Qazba baılyqqa tapshy Japonıa ǵylym bıigine qalaı kóterildi?
— Bul ǵylymı tehnologıanyń arqasy. Álemniń kóptegen qalalarynda «Toyota» avtokóligi júıtkip júr. Myńdaǵan saıahatshynyń qolynda «Canon» kamerasy bar. Japon tehnıkasy dúnıejúzine keńinen taraǵan. Biraq buǵan toqmeıilsýge bolmaıdy. Tehnologıany budan da joǵary bıikke kóterý jolynda japon ǵalymdary ter tógýde. Meniń qatarymdaǵy jastar tehnıka álemine tıtteı bólshek bolsa da jańadan engizýge umtylady. Biz jastar aǵa urpaqtyń qolymen jasalǵan dúnıeni tek paıdalanýmen shektelsek, bul memlekettiń toqyraýyna ákeler edi. Jastar enjarlyqtan boıyn aýlaq salyp, ózin memleket damýynyń qozǵaýshy kúshi retinde sezinýi kerek. Al bul moıynǵa úlken jaýapkershilikti júkteıdi.
Qazirgi japon ǵalymdary úshin qandaı másele ózekti?
— Menińshe adam ómir súrý úshin úsh nárse kerek: azyq, energıa jáne súıispenshilik. Úshinshisin shetke ysyryp qoıaıyq. Al tamaq qashanda mańyzdy. Qorektený barlyq tirshilik ıeleri úshin qajet nárse. Bul týraly táptishtep aıtýdyń qajeti joq. Japon ǵalymdary energıany tıimdi paıdalanýǵa qatysty tereń zertteýler júrgizýde. Qazirgi ǵylym, tehnologıa qarqyndaǵan zamanda energıasyz tirshilik etý múmkin emes. Energıanyń qajettiligi kúnnen kúnge artýda. Halyqaralyq energetıka agenttigi men Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń 2009 jylǵy málimetine súıensek, ıadrolyq energıany eseptemegende Japonıanyń ózin ózi energıamen qamtamasyz etý kórsetkishi 4 paıyz ǵana. Osy oraıda biz ózin ózi energıamen qamtamasyz etý máselesinen bólek energıany saqtaý júıesin jasaýymyz kerek. Japon ǵalymdary osy jolda izdenister jasaý ústinde.
Japon tehnologıasynyń basty ereksheligi nede?
— Qoldaný tıimdiliginde bolar. Árbir tehnıka óniminiń minsiz jáne qoǵamǵa paıdaly bolýy kózdeledi. Japonıada tehnologıanyń qorshaǵan ortaǵa zıandy bolmaý jaǵy oılastyrylady. Ekologıaǵa tıtteı bolsa da zalaly tıetin zat satýǵa jiberilmeıdi.
Tehnologıaǵa qatysty qandaı aqparat kózderin qoldanasyz?
— Keıingi kezde kitap oqýǵa ýaqyt tapshy ekeni ras. Men aqparatty negizinen baspasóz quraldarynan alýǵa tyrysamyn. Gazet-jýrnaldardy kúndelikti oqımyn. Internetten jumysyma qajetti degen aqparatty ǵana izdeımin. Menińshe, halyqqa ǵylymı bolsyn, qoǵamdyq bolsyn, jańalyqtardy jetkizýde baspasóz quraldarynyń orny bólek. Tehnologıa kún saıyn emes, saǵat saıyn damyp jatyr. Kitap baspadan shyǵyp úlgergenshe el kerekti aqparatty gazet-jýrnaldan oqyp, ǵalamtordan kórip alady emes pe?
Japon tehnologıasyna zor jańalyq ákelgen tulǵalardan kimdi atar edińiz?
— Ǵylym men tehnıkany dúnıejúzilik deńgeıge kótergen tulǵalar óte kóp. Álemdik ǵylym sondaı alyptardyń qolymen jasaldy ǵoı. Mysaly, «Sony» korporasıasynyń negizin qalaǵan Ibýka Masarý — japon elektronıkasynyń atasy. Ǵalymnyń Vaseda ýnıversıtetinde oqyǵanyn maqtanyshpen aıtýǵa bolady. Ibýka Masarý radıo tranzıstor, teledıdardyń birneshe túrin, beınemagnıtafondy álemde tuńǵysh óndirgen ınjener.
Sodan soń Masýshıta Koýnoskeni el «Panasonic» korporasıasynyń irgetasyn qalaǵan ónertapqysh, ekonomıs retinde biledi. Injenerdiń dúnıeden ozǵanyna jıyrma jyldan assa da, ol týraly áli de kitaptar jazylýda. Japonıada Masýshıtany bilmeıtin kisi tappaısyz.
Avtokólik áleminde aty erekshe atalatyn tarıhı tulǵa — Honda Soýıchıroý. «Honda» avtokóligin oılap tabý jolynda kúsh-qaıratyn aıamaǵan. Honda zaýytyn salǵanda qaltasynda kók tıyny bolmapty. Ol búkil ómirin qorshaǵan ortaǵa zıany tımeıtin avtokólik qurastyrýǵa arnaǵan.
Japonıada kóptegen robot túrleriniń joǵary oqý oryndarynyń ǵylymı ortalyqtarynda jasalatynyn bilemiz. Mysaly, hatshy robot pen kúzetshi robot Tokıo tehnologıalyq ýnıversıtetinde qurastyryldy ǵoı.
— Japonıada barlyq joǵary oqý oryndary janynda ǵylymı zertteý ınstıtýttary jumys isteıdi. Ǵylymı jobalarǵa ýnıversıtet stýdentteri qatysady. IT tehnologıa salasyndaǵy ǵylymı jańalyqtar ýnıversıtet aıasynda kóptep ashylýda. Bir tehnıka ónimin jasaý úshin kóptegen usaq bólshekterdi qurastyrý kerek. Bul jalǵyz ınjener mamannyń kúshimen bitetin sharýa emes. Keıbir joǵary oqý oryndary ǵylymı-tehnologıalyq jobalardy korporasıalarmen berlesip júzege asyrady. Japonıada bir robotty jasaýǵa korporasıa ujymy jumyla kirisedi. Bir ınjener robottyń pishinin oılastyrsa, ekinshisi ony sensorlarmen jabdyqtap, qımylǵa keltirý isine jaýapty. Laboratorıadaǵy ǵalymnan bastap korporasıa basshylaryna deıin belsene atsalysady. Robotty ujymdyq eńbektiń jemisi dep aıtsaq bolady. Árbir usaq bólshektiń sapasy qatań tekserýden ótedi. Japon ǵalymdarynyń ónim sapasyna degen jaýapkershiligi óte zor.
Áńgimelesken Sharafat Jylqybaeva
