Rústem Málikuly Syzdyqov, «Nurly bilim» teris dinı aǵymdardan zardap shekkenderge kómek ortalyǵy» qoǵamdyq birlestigi tóraıymynyń orynbasary (Qaraǵandy q.), Qaraǵandy oblysy ákiminiń din máseleleri jónindegi shtattan tys keńesshisi, QR QMDB janyndaǵy RANT múshesi.

– Jaqynda Aqtóbede bolǵan jantúrshigerlik oqıǵalar qoǵamdy taǵy da qobaljytty.  Bul ıslamofobıany bizdiń elde de kúsheıtpeı me?

– Keıingi oqıǵalar, árıne, Islam dinine kóleńke túsirgeni anyq. Álemdik aýqymdaǵy tujyrymdarǵa taldaý jasap kórsek, dúnıe júziniń, onyń ishinde otandyq ta buqaralyq aqparat quraldary «Islam – terrordyń dini» degen syńaıdaǵy birjaqty pikirge beıim turady. Shyndyǵynda, Islam – beıbitshilikke, tatýlyqqa shaqyratyn din. Ókinishke qaraı, qazirgi jaǵdaıdyń ózi sol: din máselelerinen habary joq keı adamdar álgindeı jantúrshigerlik isterge baryp, ózderin taza ıslamdamyz dep jarıalaǵan azǵantaı toptardyń áreketinen dástúrli musylman qaýymy sondaı eken dep jatady. Shyn máninde, olar dástúrden alshaq sáláfıa-vahhabıa aǵymynyń  ókilderi. Kópke topyraq shashýǵa bolmaıdy, árıne. Keı azamattar Islam dininiń saqal qoıý, hıdjab kıý tárizdi syrt kelbettik sıpattaryn quptamaıdy. Biraq, durys túsinińizder, onyń bári dástúrli din týraly bilimniń azdyǵynan jasalatyn tujyrymdar.

– Aıyptalýshylarǵa ázirge úkim shyǵarylǵan joq, tergeý júrgizilýde, alty kúdikti qashyp júr, Elbasy Aqtóbede shabýyl jasaǵandar «shetelderden nusqaý alǵan» dep málimdedi. Osyndaı máselelermen kópten aınalysyp júrgen adam retinde Siz «Bul radıkaldarǵa túrtki bolǵan ne? Aqtóbede olardyń maqsaty qandaı boldy?» degen saýaldarǵa jaýap bere alasyz ba?

– Shyntýaıtynda, Ult kóshbasshysynyń aıtqany ras, bul jerde syrttan bir yqpaldyń bolǵany anyq – qolda bar aqparatqa súıensek, oryn alǵan terrorlyq áreketke deıin ınternet-keńistikte jalǵan halıf ál-Baǵdadıdiń oń qoly ál-Adnanıdiń Sırıa men Iraktan basqa jerlerde de jıhad jasaýǵa, óz memleketinen syrtqa shyǵa almaǵandardy óz elinde zorlyq-zombylyq jasaýǵa shaqyrǵan úndeýi jarıalandy. Onyń ústine, mundaı oqıǵanyń oryn alyp otyrǵany da birinshi ret emes. 2011-12 jyldary Ábý Múnzır ásh-SHynqıtı (vırtýaldy bolýy múmkin) men Sırıa men Irak bılikterine qarsy urys qımyldaryna qatysyp júrgen qazaqstandyq Ábý Ánısa sıaqty radıkal sáláfıt kósemderiniń úndeýi bizdiń elimizdegi birneshe terrorlyq áreketke túrtki boldy.

Aıta ketý kerek, bul jastarǵa túrtki bolǵan – olardyń burmalanǵan dinı túsinigi, soqyr senimi. Din jolyndaǵy olarǵa dinı ýaǵyz aıtý kezderinde baıǵustardyń sanasyn ábden ýlaǵan, adamı qundylyqtar jaıly túsinikteri burmalanyp, «Jumaqtaǵy máńgilik ómirge» tezirek jetý týraly jalǵan senimge baılanǵan. Ondaı senim sanasyn myqtap uıalaǵan kez kelgen pende, tipti bilimdi, zıaly degen adamnyń ózi «Jumaqqa jetý» úshin bárine, maǵan deseń, ózin-ózi jaryp jiberýge, jazyqsyz adamnyń qanyn tógýge daıyn turady. Olardyń oıynsha, táýekel eter tus dál osy sıaqty kórinedi. Ony aıtasyz, olar sol áreketimen qoǵamǵa paıda ákelerine senimdi bolady.

Aqtóbe oqıǵasy – zańdy bılikke qarsy terrorlyq áreket, úreı týdyrý men qoǵamdyq sanaǵa yqpal etý maqsatyndaǵy beıbastaqtyq pen qoqan-loqqynyń kórinisi. Aqtóbe óńiriniń eshqandaı da bir erekshiligi joq. 2011-12 jyldardaǵy qaıǵyly oqıǵalar kórsetkendeı, mundaı tragedıa eldiń kez kelgen óńirinde oryn alýy múmkin edi. Óıtkeni, sáláfıa-vahhabıa aǵymynyń ókilderi eldiń barlyq aýmaqtarynda bar ekeni jasyryn emes.  

– Sizderdikindeı uıymdar búkil Qazaqstan boıynsha jumystar atqarýda. Jer-jerdegi ımamdar da aldyn alý jumystaryn júrgizýde. Qoǵamdy búldirýshilermen kúreske munyń da jetkiliksiz bolǵany ma? Ne jetispeıdi?

– Birinshiden, eldegi halyqtyń basym bóligi dinnen habarsyz, dinı saýatyn ashýǵa degen qulqy da joq. Dástúrli dinderdiń negizgi tujyrymdaryn jáne olardyń teris aǵymdardan aıyrmasy nede ekenin árbir azamat bilýi tıis. Sonymen qatar, jumys istep júrgen din qaıratkerleriniń kópshiliginde (dintanýshylar, ıslamtanýshylar, saıasattanýshylar jáne túrli sarapshylar) sonsha bir tereń dinı bilim joq. Dinı salt-dástúrdi ustanatyn da, ustanbaıtyn da halyqtyń (sonyń ishinde orys tildi) dintanýshylyq saýatyn kótere bilsek, biz tolerantty, tatý, qaıyrymdy dinı sana men teris aǵymdardyń áperbaqan ıdeologıasyna qarsy tura alar ımýnıtet qalyptastyra alar edik.

Ekinshiden, keıbir elderdiń oń tájirıbesinen úlgi alyp, atalmysh teris aǵymǵa zań júzinde tyıym salý qajet. Aıtalyq, sonaý 1999 jyldyń ózinde Reseı Federasıasynyń Daǵystan Respýblıkasynda «Daǵystan Respýblıkasynyń aýmaǵynda vahhabıttik jáne ózge de ekstremıstik qyzmetterge tyıym salý týraly» Zań kúshine endi. 2009 jyldyń basynda Tájikstannyń Joǵarǵy soty da «Sáláfıa» dinı-fýndamentalıstik aǵymynyń qyzmetin zańsyz dep taýyp, onyń el aýmaǵynda áreket jasaýyna tyıym salý týraly sheshim shyǵardy.

– Ekstremıster ózgelerdi óz qataryna qandaı ádistermen tartady jáne bolashaq radıkaldardyń jasyna shek qoıyla ma? Olar kóbinese Islamnyń qandaı aıattary men qaǵıdalaryna ıek artady?

– Ideologıalyq óńdeýge alynatyn qurbandardyń áleýmettik portreti qansha ýaqyt ótse de ózgergen emes – olardyń bári durys dinı saýaty joq jastar (17-30 jas). Teris aǵymnyń jetekshileri radıkaldyq ıdeologıany olardyń sanasyna aıdaı anyq aqıqat retinde quıa biledi, sendire biletinderi sonsha, olarmen eshkim talaspaıdy da. Bul Qurannyń keıbir aıattaryn burmalap túsindirý jolymen júzege asyrylady. Azǵyrýshylar olardy  senimi adasqan izbasarlarynyń sanasyna quıý úshin, keıin sol soqyr senimdegilerdi óz maqsattaryna paıdalaný úshin Parsy shyǵanaǵyndaǵy petromemleketterdiń sáláfı ǵalymdary daıarlaıtyn radıkaldyq úlgimen qasaqana burmalaıdy.

Teris dinı aǵymdardyń belgili qazaqstandyq kóshbasshylary óz izbasarlaryn mádenı-rýhanı-moraldyq turǵydan sáláfıa-vahhabıa aǵymynyń ekstremıstik pıǵyldaǵy radıkal ǵalymdaryna (sheıh Solıh Faýzan, Ýseımın jáne t.b.) baǵyttaýmen aınalysýda. Onda da, Parsy shyǵanaǵy elderiniń (Saýd Arabıasy, Egıpet jáne t.b.) ıdeologıalyq ortalyqtarynda áreket etýshi ǵalymdardy qoldan áspettep, qazaqstandyq jastardyń dinı sanasyna sińirip júrgen bul kóshbasshylar teris aǵym ókilderin máńgúrttendirip, keıin radıkalǵa aınaldyrady.

Parsy shyǵanaǵy elderiniń sheıhtary óz kezekterinde dinı túsinikterdi óz yńǵaıyna qaraı burmalap túsindirip, zaıyrly zańdarǵa jaý kózimen qaraýdy, úkimetti moıyndamaýdy, memlekettik rámizderdi jaqtyrmaýdy nasıhattaýda; urys qımyldary júrip jatqan jerlerge baryp, zańdy bılikke qarsy soǵysyp jatqan sodyrlyq qurylymdarǵa qosylýǵa úndeýde.

Dinı termınologıany burmalap túsindirý dindar adamdy senim (akıda) máselelerinde ábden shatastyryp, taýhıd, ıman, kúpirlik, mazhab, masıh jáne shırk uǵymdary týraly túsinigin tas-talqan etedi. Mundaı senimge boı aldyrǵan adam qazaq halqynyń tarıhyn, musylmanshylyq jolyn, er men áıel teńdigin, ar-namys erkindigin, jappaı saýattylyqty túgelimen joqqa shyǵaryp, Qazaqstannyń dástúrli musylmandaryn kápir dep aıyptaıdy jáne t.b., sonymen qatar, ortaǵasyrlyq musylmandyqty qaıta jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan ýtopıalyq umtylysqa beıim turady.

– Aqtóbe óńiri basqa jaqtardan erekshelene me?

– Joǵaryda aıtqanymdaı, dinı turǵydan Aqtóbe óńiriniń eshqandaı ereksheligi joq. Onda da basqa óńirlerdegi sıaqty túrli destrýktıvti uıymdar, sonyń ishinde sáláfıa-vahhabıa radıkaldyq aǵymy etek jaıǵan.

– Balalary radıkaldaý shyrmaýyna túsip qalmaýy úshin ata-analar nege kóńil bólgeni jón?

 – Balanyń minez-qulqynyń ǵana emes, syrt kelbetiniń de ózgere bastaýyna kóńil aýdaryp otyrý qajet. Dinı maǵynadaǵy jańa sózder aıta bastasa nazar aýdarǵan jón. Negizi, maǵynasy jaman bolmasa da, bir sózderdi jıi qaıtalasa, asa jaqsy emes. Saqal ósirip, shalbarynyń balaǵyn sholtıtyp, qara kıim kıýge áýestene bastaýy múmkin. Dástúrli Islam dini men qazaqtyń ulttyq daǵdysyna saı, minájattan soń nemese as qaıyrǵanda bet sıpamaı qoıady. «Teledıdar kórý – haram is, ıaǵnı kúná; qazirgi oqý mekemelerinde (jalpy bilim beretin, orta jáne joǵary oqý oryndarynda) oqýǵa bolmaıdy, olar kápirdiń oqýy» degen sıaqty áńgimeler aıta bastaıdy. Munyń bári balanyń jaqyndary úshin belgi bolýy kerek: bul onyń «men radıkal bolyp baram, ulttyq, moraldyq, dinı dástúrler endi maǵan jat!» degen jańa kózqarasynyń aıǵaqtary. Al osynyń bárine sebep – onyń jaqyndary da dástúrli dinniń negizderinen beıhabar. Radıkaldyq ekstremıstik aǵymdarǵa keregi de osy. Abaıdyń murasyn bilmeý, qazaqtyń alǵashqy ustazy Ybyraı Altynsarındi, dinı senim máselesinde Máshhúr Júsip Kópeevti, Shákárim Qudaıberdıevti, Mirjaqyp Dýlatovty, taǵy da sol sekildi ultymyzdyń uly tulǵalaryn tanymaý, óz halqynyń ulttyq dinı-mádenı qundylyqtaryn bilmeýdiń aqyry osyndaı qasiretke aparyp uryndyrady. «Bilimdige dúnıe jaryq, bilimsizdiń kúni kárip» degen sol. Basqa jol joq. Qazaqtyń mańdaıaldy zıalylary da bilgen negizgi dinı qaǵıdalardy bilýimiz kerek, olaı bolmaıdy eken, balalarymyz erteń dinı máńgúrtke aınalady. Sondyqtan, ata-analar óz balalarynyń qandaı dinı aqparatty qaıdan jáne kimnen alyp júrgenin baıqaýy kerek. Olar aqparatty ǵalamtordan nemese baspa ónimi túrinde (kitaptar, shaǵyn kitapshalar, gazet-jýrnaldar, t.b.) alýy múmkin.  

– Aqtóbe oqıǵasynan keıin sáláfıt qozǵalysyna tyıym salý máselesi qyzý talqylana bastady. Keı dintanýshylar sáláfızmdi birneshe deńgeıge bóledi de, solardyń biri ortasha, ıakı ustamdy sáláfızm desedi. Sáláfızmge tyıym salý máselesine Siz qalaı qaraısyz, ol ózi ońaı ma? Jalpy, ustamdy sáláfızm degen bola ma? Sáláfızm men vahhabızm degenimiz ne ózi?  

– Aldymen «Dástúrli ıslam» jáne «Islamdyq radıkalızm» degen uǵymdardy anyqtap alǵanymyz durys bolar dep oılaımyn.

 Qazaqstandyq musylmandar úshin dástúrli ıslam – osy eldiń baıyrǵy halqy yqylym zamandarda qabyldaǵan, onyń ulttyq salt-sanasymen, mádenıetimen, dúnıege kózqarasymen etene qabysyp ketken, óz ishi túgil, ózge ult ókilderimen de beıbit, ózara tatý ómir súrýdi dáripteıtin, Otanǵa adal, qandaı da bir saıası maqsatqa umtylmaıtyn baısaldy din.

Islamıstik radıkalızm – burmalanǵan dinı ilimmen búrkenip, sonymen ǵana aqtalǵan bolatyn ushqary dinı kózqarastar men qarama-qaıshy áreketterdiń jıyntyǵy.

Qazirgi memlekettik qurylymdy ózgertýge umtylyp, sol maqsatqa qarapaıym musylmandardyń dinı nanym-senimin opasyzdyqpen paıdalanatyn, ózderin «kápirlermen» kúreskermiz dep tantıtyn radıkaldar – ıslamıstik radıkalızm.

Aıta ketý kerek, sanany radıkaldaý eki kezeńde júrgiziledi. Birinshisi – margınaldaý kezeńi – óz izbasarlaryn ıdeologıa turǵysynan dinı-mádenı máńgúrtke aınaldyrý, qundylyqtar jaıly túsinigin ózgertý, olardy sáláfıa-vahhabıa aǵymynyń ekstremıstik saryndaǵy radıkal ǵalymdaryna (Ibn Taımııa, Ibn Kaııım, Álbanı, Solıh Faýzan, Ýseımın jáne t.b.)  tabyndyrý. Onda da, Parsy shyǵanaǵy elderiniń (Saýd Arabıasy, Egıpet jáne t.b.) ıdeologıalyq ortalyqtarynda áreket etýshi ǵalymdardy qoldan áspettep, qazaqstandyq jastardyń dinı sanasyna sińiredi. Bul kóshbasshylar teris aǵym ókilderin máńgúrttendirip, keıin radıkalǵa aınaldyrady.  Buǵan qosa, osy máńgúrttendirý kezeńi jıhad pen radıkalızmniń negizgi alǵysharty sanalady. 2000-2010 jyldary «ustamdy» ýaǵyz aıtýshylardyń tárbıesin kórgen qazaqstandyq jastar esterińizde me? Mine, tap solar zorlyq-zombylyq pen nebir sumdyq táýekelge beıim bolyp shyqty.

Vahhabıt-sáláfıtterdiń ádette beıbit kórinýi – margınaldandyrý men radıkaldandyrýdyń bastapqy kezeńi ǵana. Bul kezde olar ózderine sengen paqyrlardyń sanasyn ýlaýmen, akıda, Allahtyń sıpaty, taýhıd, ıman jaıly túsinikterin burmalaýmen bolady. Radıkaldandyrý boıynsha álemdik deńgeıdegi dinı sarapshylardyń (Shıraz Maıer, Nıbras Kazımı, Vael Issam, Ránıa Ábý Zeıd, Hasan Hasan, Emma Skaı, Djoel Leıbern, Dag Stoýn jáne t.b.) paıymynsha, búgingi «ustamdy» sáláfıtter erteń naǵyz soıqan radıkaldarǵa aınalady. Shynynda da, bul paıym dúnıeniń qaı buryshynda bolsyn shyndyqqa aınalyp otyr: keshe ǵana qoıdan qońyr tirshilik keship júrgendeı kóringen sáláfıt búgin qarasań, terror men zorlyq-zombylyqqa qumar radıkal bolyp shyǵa keledi.

QMDB ókilderi elden shyǵyp ketken sáláfıtterdiń ata-analarymen sóıleskende anyqtalǵandaı, olardyń eshqaısysy da shekten shyqqan radıkal bolmaǵan. Kerisinshe, sondaı baısaldy, «beıbit» sáláfıt-vahhabıtter» bolǵan. Ibn Taımıanyń «Akıda ál-Vasatyıa» kitabyn, osy kitapqa sheıh Ýseımınniń túsiniktemelerin, Ibn Abdýl-Vahhabtyń «3 negiz» kitabyn jáne basqa da osy taqylettes dúnıelerdi oqyǵan. Sheteldik (sheıh Solıh Faýzannyń «ál Ýara ýál Barasy»,  Nádir ábý Halıd, ábý Márıam Nazratýlla jáne t.b.) jáne qazaqstandyq «ustamdy» sheıhtardyń aýdıo-, beınejazba túrindegi ýaǵyzdaryn tyńdapty.

  Radıkaldanýdyń ekinshi kezeńi – bul tikeleı zorlyq-zombylyqqa, terrorlyq áreketke shaqyrý. Sáláfıa-vahhabıa aǵymynyń radıkal kóshbasshylary, mysaly, Mýhammad Hassan, Arıfı, ál-Adnanı, ábý Bákir ál-Baǵdadı jáne t.b. ár musylman jıhadqa qatysýy kerek degendi ashyqtan-ashyq jarıalaıdy,  olardyń keıbiri, tipti, jıhadty árkim óz elinde jasasyn dep azǵyryp júr.

Osyndaı asa qaýipti radıkaldyq ıdeologıa Qazaqstanda etek jaıyp ketpeýi úshin sáláfıa-vahhabıa aǵymyna ǵana emes, respýblıka aýmaǵyndaǵy barlyq dástúrden tys kúmándi dinı ilimderge (nýrsıster, sýleımanıster, gúllenıster, koranıttar, ahmadıttar, jalǵan sopylar, protestanttyq emes aǵymdar jáne t.b.) zań júzinde tyıym salý qajet dep esepteımiz.

Sáláfızm-vahhabızm degenimiz ne? Bedeldi álemdik sarapshylardyń tujyrymyna súıensek, bul kádimgi, zorlyq-zombylyq, adamdardy topastandyrý, olardyń sanasyna qasıetti mátinderden úzip-julyp alyp, ádeıi qate túsindirý jolymen bılik júrgizý aıla-sharǵysy. Osy torǵa qarapaıym halyqtyń ońaı túsýin qamtamasyz etin – sáláfızm-vahhabızm ókilderi. Birneshe dinnen qoıyrtpaq jasap, sonymen adamdardyń sanasyn ýlaý arqyly saıası aram pıǵyldarǵa paıdalanýǵa bolady.

Álemdik sarapshylardyń anyqtaýynsha, vahhabızm men salafızm – nasızm jáne gıtlerızm degen sıaqty sınonım sózder. Nasızm – ıdeologıa bolsa, gıtlerızm – dál sol ıdeologıanyń ony júzege asyrǵan adamnyń atymen atalǵan túri ǵana. Biz aıtyp otyrǵan jaǵdaıda da «sáláfızm» ıdeologıa da, al «vahhabızm» – sol ıdeologıany júzege asyrǵan Mýhammad Abd ál-Vahhabtyń tegi.

Halyqaralyq, ıaǵnı ártúrli memleketterde áreket etetin bolǵandyqtan, ol birde taza dinı (dinı-mádenı-ıdeologıalyq) bolǵansyp, din bostandyǵy men sóz bostandyǵyn jamylady. Máselen, Qazaqstanda qataryna adamdar tartyp, olarǵa ıdeologıalyq ýaǵyzdar júrgizip, arab tiliniń sabaqtaryn, qaıyrymdylyq aksıalaryn ótkizedi. Odan soń jasyryn toptar («spáshıe ıacheıkı») qurady nemese tipti «jasyryn modjahedter» bolady.  Tıisinshe zańnama bolmaǵandyqtan, olarǵa bılik te eshqandaı aıyp taǵa almaıdy. Belgili bir ýaqyty kelgende álgi daıyn otyrǵandar «jahandyq jıhadtyń» ana jerden bir, myna jerden bir burq ete qalatyn urys qımyldaryna nemese bir rettik terrorlyq áreketine paıdalanylady.

Aqtóbede bolǵan oqıǵalar qazaqstandyq san túrli sarapshylardyń taldaý pikirlerine sebep boldy. Olardyń arasynan sáláfızm-vahhabızmdi jaqtaǵan sheshender de tabyldy. Sondaı ǵalymsymaqtar ádemi sózben sáláfızm-vahhabızm aǵymyn ustamdy, beıbit etip kórsetkisi keledi.  Olar ózderiniń «ustamdy» aǵaıyndaryn aqtap, bar kináni takfırıt, harıdjıt sıaqty radıkaldarǵa aýdarǵysy keledi. Onyń ústine, din salasyndaǵy ókiletti organdarda sarapshy, keńesshi bolyp otyrǵan sondaı adamdar dinı terorızm men ekstremızmge qarsy kúreste strategıalyq, taktıkalyq ádis-tásilder belgilegende ókiletti organ basshylaryn qasaqana shatastyryp, jalǵan túsinikter beredi.  Qazaqstandyq dintanýshylardyń, teologtar men basqa da qyzmetkerlerdiń, ókiletti memlekettik organdardyń máseleniń tamyryna balta shaba almaı, ıdeologıalyq azǵyrý – margınaldandyrýǵa jete almaı, tek bolǵan sumdyq oqıǵalardyń saldarymen ǵana kúresip otyrǵanynyń negizgi sebebi osy. «Jaý ketkesin qylyshyńdy tasqa shap» demeı me qazaq, Qazaqstannyń qaýipsizdigine qater tóndirýi múmkin jaǵdaılarǵa taldaý jasap, olardy qyltıyp bas kótergen jerinen qurtyp, aldyn alý sharalaryn jasamaǵasyn ne kerek. Dinı saryndaǵy terorızmmen, ekstremızmmen tıimdi kúresý úshin aldymen onyń ıdeologıalyq negizin qurtý kerek degendi Elbasynyń ózi birneshe ret aıtqan joq pa..?

Osy jerde aıta ketý kerek, 2011-12 jyldary bolǵan oqıǵalardan keıin múftıat zıalylary dinı terorızm men ekstremızmniń aldyn alýǵa jaýapty oryndarǵa sáláfıt-vahhabıtterdi ustamdy jáne radıkal dep bólý qate ekenin, bulaı qatelesýdiń saldary qoǵam úshin de, memleket úshin de qaýipti bolýy múmkin ekenin birneshe ret eskertti. Biraq soǵan qulaq asqan eshkim bolmady. Osyndaıda uly Abaıdyń sonaý HİH ǵasyrdyń ózinde aıtqan «Jattyń bir táýir kisisin kórse, «jaryqtyq» dep jalbyrap qalyp, maqtaı qalyp, óz elinde sodan artyq adam bolsa da tanymaıtuǵyny qalaı?» (40-shy qara sóz) degen sózi eske túsedi.

– Radıkalǵa aınalatyndar dástúrli ıslamı ádebıetti oqymaıdy, ımamdardyń aıtqanyn tyńdamaıdy, kerek deseńiz, olardy elemeıdi de. Durys kitaptar men kitapshalar jetkilikti shamada shyǵarylyp jatyr, jalǵan dinı aǵymdardyń qaýiptiligi týraly ýaǵyzdar da aıtylyp jatady. Teris aǵymǵa kirgender ózderin teris jolǵa tústik dep eseptemeıdi ǵoı, másele sonda. Olar ózderinikin jón, ádil sanaıdy. Solardyń kókirek kózin qalaı ashýǵa bolady? Olar shetelderden qańǵyp kelgen áldekimderge emes, ózimizdiń ımamdarǵa qulaq asýy úshin ne isteýge bolady?

– Radıkaldyq teris aǵymdardyń álemdik kóshbasshylary óz izbasarlarynyń aldynda qalyptasqan resmı dinbasylardy, olardyń ilimin, ádebıetin, taǵy basqasyn qaralaýǵa úlken kúsh salady. Resmı din ókilderine qatystynyń bárine: ýaǵyzdaryna, kitaptaryna, sabaqtaryna, jıyndaryna, t.b. olarda qatań túrde tyıym salynǵan. Radıkaldyq aǵymdardyń jetekshileri óz shákirtterine olardy adasqandar, kúnáharlar, tipti saıtannyń quldary dep túsindiredi. Iaǵnı, aqıqat jolymen kele jatqan tek biz (radıkal aǵymdardyń kóshbasshylary) desedi.

Bul jerde tosylyp qalmaý úshin din salasyn ókilderi dinı, quqyqtyq, tarıhı bilimin tereńdete túsýi qajet. Óıtkeni, teris aǵym kóshbasshylary dástúrli Islam dininiń qaǵıdattaryna kúmán keltirip, daý shyǵarǵan kez kelgen jaǵdaıda oǵan tizgindi berip qoımaıtyndaı bolý kerek.

Qazaqstandaǵy sáláfızm-vahhabızm problemasy eshqaıda ketpegenin, tek «demin ishine alyp, áldebir qýysqa jasyryna qalǵanyn» eskerýimiz kerek. Ol endi basqasha aılaǵa kóshti. Radıkal ıslamısterge ózderin sáláfıt-vahhabıstershe ustamaýǵa keńes berilip otyr, óıtkeni, buǵan oń qabaq tanytaıyn dep otyrǵan eshkim joq. «Sáláfızm-vahhabızm» termıniniń ózi keıbir dinı «sarapshylar» men resmı tulǵalardyń qoldanysynan shyǵyp qaldy. Qazir «tablıǵı jamaǵat» týraly syn aıtýǵa bolady da, sáláfıt-vahhabıtter týraly kerek emes sıaqty. Munyń saldary da oqystan bolýy ǵajap emes.

Sáláfıt-vahhabıster endi hanafıtter, ıaǵnı dástúrli musylmandar sıaqty kórine bastady. Biraq ıdeologıalyq nanym-senimderi sol baıaǵysynsha. Degenmen, sáláfıt-vahhabıtterdiń keı kóshbasshylary ǵaıyptan taıyp hanafı-matýrıdıt bolyp shyǵa keldi.  Endi olar dinı ekstremızm men terorızmge qarsy kúres boıynsha aldyn alý sharalaryn júzege asyratyn qoǵamdyq birlestikterdiń «bilikti» mamandaryna aınala bastady. «Qoıdy qasqyrǵa baqtyrý» degenińiz osy shyǵar...

          Qazaqstan musylmandaryna shetelderden jasalatyn kez kelgen yqpal qaýipti bolatynyn esten shyǵarmaǵan abzal. Óıtkeni, qazaqstandyqtar sheteldik ýaǵyz aıtýshynyń dinı-saıası saryndaǵy sózderine eredi, sheteldik dinı ortalyqtarǵa qarap boı túzeıdi. Bul, endi, memleket qaýipsizdigine qater tóndiredi. Qazaqstan musylmandary Máskeýdiń, Er-Rıad pen Ankaranyń meshitterine emes, Astana men Almatynyń meshitterine boı usynýy tıis.

Bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda ekstremıstik jáne terorıstik áreketteri úshin otyrǵan azamattar, sondaı-aq, urys qımyldary júrip jatqan jaqtarǵa ketkender sáláfızm-vahhabızm ıdeologıasyn ustanýshylar ekenin ómirdiń ózi dáleldep otyr. Aıta ketý kerek, solardyń ishinde dástúrli ıslamnyń birde-bir ókili joq.

Konfesıaaralyq ta, konfesıaishilik te azamattyq kelisimdi, memlekettiń saıası-áleýmettik turaqtylyǵyn saqtap qalý úshin el halqy Memleket basshysynyń saıasatyn qoldaı bilýi kerek. Elbasymyz barlyq dinı máselelerdi sheshýdi Qazaqstan musylmandarynyń dinı basqarmasyna (QR múftıaty) júktegeni belgili.  Qasıetti Quranda Alla Taǵala bylaı degen: «Áı múminder! Allaǵa boı usynyp, Paıǵambarǵa ári ózderińnen bolǵan ámir ıelerine boı usynyńdar. …» (Án-Nısa: 59). Qazaqstandyqtar úshin ózimizden bolǵan ámir ıesi, árıne – Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev.

Elbasy da óz sózinde: «Soqyr fanatızm bizdiń beıbitsúıgish halqymyzdyń psıhologıasy men diline múlde jat. Ol Qazaqstannyń musylmandary ustanatyn hanafı mazhabyna qarama-qaıshy», – degen bolatyn.

Budan shyǵatyn qorytyndy, biz, Qazaqstan musylmandary kez kelgen máselede óz Prezıdentimizge baǵynýǵa tıispiz. Al dinı máselelerde QR múftıatyna boı usynǵanymyz abzal. Ár halyqtyń óz Prezıdenti, óz múftıaty bar emes pe. Mysaly, Saýd Arabıasy Koróldiginde óz koroli men óz múftıaty bar. Túrkıanyń óz Prezıdenti men óz múftıaty bar. Pákistan men Úndistannyń da óz Prezıdentteri, óz múftıattary bar, taǵysyn-taǵy. Sol elderdiń halqy óz Prezıdenti men múftıatyna baǵynyp otyr. Al bizde, shyntýaıtyna kelgende, keı musylmandar dinı rásim jasaǵanda (mysaly, namaz oqyǵanda), dinı (saıası) máseleler týyndaǵan jaǵdaıda, Prezıdentimizge nemese QR múftıatyna emes, Saýd Arabıasy, Túrkıa, Pákistan, Úndistan, taǵy basqa jaqtardaǵy dinı ekstremıstik ǵalymdarǵa júginip jatady. Keıbir musylmannyń margınaldandyrý toryna túsip, keıin radıkaldanyp jatýynyń bir úlken sebebi de osy. Hanafı atyn jamylǵan sáláfıt-vahhabıtter din máselesinde Memleket basshysyna baǵynýǵa shaqyrǵan hanafı mazhabynyń uly ǵalymdarynyń ata jaýy. Sáláfıt-vahhabıtter hanafı mazhab jolyn ustanbaıdy, alaıda ózderin «beıbit», «qaıyrymdy», el Prezıdentine qarsy shyqpaıtyn «hanafı» etip kórsetkisi keledi.

Biraq, musylman halqynyń óz dinine degen tabıǵı berilgendigin qazaqstandyq musylmandardyń bir bóligin sheteldik dinı ortalyqtarǵa boı usyndyrýdy maqsat etken teris aǵym ókilderi aram pıǵyldaryna paıdalandy. Mundaı saıası maqsattar boıynsha, keleshekte Qazaqstan musylmandarynyń bir bóligi óz elindegi ishki qarsylasqa aınalýy tıis edi jáne olar jaılaǵan aýmaq Eýrazıany jahandyq geosaıası qaıta bólý kezinde hantalapaıǵa túsedi.

Qoryta kele aıtarymyz: ásirese HH ǵasyrdyń sońy men HHİ ǵasyrdyń basynda Qazaqstanǵa kóptep kelgen sheteldik ýaǵyz taratýshylar qazaq halqyna jat radıkaldyq saryndaǵy ıslamdy ákelýshiler bolatyn. Qazaqstanǵa dáriger (Rabbanı), arab tiliniń muǵalimi, bedeldi dintanýshy ǵalym (Sh.Aláýtdınov, E.Kýlıev, A.Nıazı, V.Porohova jáne t.b.) keıpinde ótken, sheteldik qaıyrymdylyq qorlary qarjylandyrǵan sheteldik mısıonerler qazaq jastarynyń arasynda dinı radıkalızmniń taralýyna negizgi sebepkerler boldy.  Terorızm qasireti Qazaqstandy da aınalyp ótpeı otyrǵan qazirgideı ýaqytta shetelderden kelip ketken qańǵybas mısıonerler bizdiń halqymyzdyń ulttyq tynyshtyǵyna qandaı lańnyń uryǵyn salyp ketkenin kózimiz kórip otyr. Biz onyń taqsyretin áli talaı tartamyz. Tek, áıteýir, ondaı ońbaǵan ýaǵyzshylar Qazaq jerine endi eshqashan aıaq baspaıdy dep úmittenemiz.

– Salıqaly suhbatyńyz úshin úlken rahmet!

Suhbattasqan: Aqbota Musabekqyzy