Sonaý 1990 jyldardy oıǵa alǵanda jyrtyq djınsi modasy eske túsedi. Iá, jalaqy men zeınetaqy der kezinde tólenbeı, bala-shaǵany asyraý qıynǵa soqqan ótpeli kezeń edi ǵoı. Sondaı kezde bizdiń synypta bir asa aýqatty otbasynyń qyzy oqydy. Aıda «Alǵashqy «Mersedsti» meniń papam aldy» dep únemi maqtanyp júretin. Rasynda solaı edi. Qalyń kópshiliktiń turmysy qıyn, aýqattylar az kezeń edi ǵoı.
Ol kezde mektepke jazdyq emtıhanǵa qalyń báteńkemen kelgender boldy — turmysy óten tómen otbasynyń balalary. Al Aıda dúken, bazarlarǵa túsken kıim úlgileriniń bárin satyp alyp, kıe beretin. Joǵary synypta oqyp júrgende jyrtyq djınsı alǵash ret bizdiń elge sán bop endi. Álgi qyz da Qytaıdan kelgen alba-julba shalbardy birinshi bop kıdi. Sol kezde qaladaǵy asa aýqatty otbasynyń ul-qyzdary úıge qonbaı, tipti sabaqqa qatyspaı, podvalǵa túnep, temeki shegip degendeı, oılaryna kelgenin jasaıtyn. Synyp jetekshimiz solarǵa ylǵı ursyp jatatyn.
Onynshy synypqa kóshken jyly sabaqqa Aıjan kelmedi. Synyp jetekshimiz onyń bir uıǵyr jigitke kúıeýge shyqqanyn aıtyp, sonyń turmys quryp ketkenine biz kináli sıaqty, «on altyǵa tolmastan kúıeýge tıý degen ońbaǵandyq» dep bastap, ábden urysqany bar.
Keıin arada tórt-bes jyl ótkende bazardyń janynda bir qolynda bótelke, bir qolynda temeki, jatqan áıeldi kórdim. Bireýler turǵyzbaq bolyp áýrelenýde. Baıaǵy Aıdany tanydym. Ol bolsa nebir balaǵat sózderdi tóńiregindegilerge qarsha boratyp jatyr. Esime oqýshy kezdegi sánge aınalǵan jyrtyq djınsı tústi.
Iá, djınsıdiń bul túri araǵa birneshe jyl salyp, qaıta-qaıta qazaq jastaryna sán bop orala berdi, orala berdi. 2000 jyldardyń sońynda kórinbeı ketken sıaqty edi. Bıyl qaıta paıda bolypty. Qala kóshelerimen ketip bara jatyp, ońǵa burylsań da parsha-parsha djınsıli qyzdy kóresiń, solǵa qarasań da sol. Shalbarynyń o jer, bu jerin oıyp tastaǵan boıjetkender. Jýyrda bir halyqaralyq mýzyka festıvaline baryp edik. Alańdaǵy kórermenderdiń 80 paıyzy jyrtyq djınsı kıgender boldy desem asyryp aıtqandyq emes. Jastardy bylaı qoıyp, tipti 40-tan asyp, 50-ge kelgen erli-zaıyptylar, kúıeýine deıin shalbaryn jartyp-jyrtyp tastaǵandary bar.
Teginde apalarymyz «jyrtyq kıim — kıý jaman yrym» dep, balasynyń kıiminiń tıtteı jeri tesilse dereý qolyna ıne-jip alyp, tigip berýshi edi. Qazir saý shalbardyń ózin arnaıy jyrtyp kıý sánge aınalǵan. Tesigi bar kıimniń adamnyń densaýlyǵyna, onyń ómirine óte qaýipti ekenin Shyǵystyń da, Batystyń da ǵalymdary baıaǵyda-aq dáleldegen. Baıyrǵy zamannyń fılosofıalyq kitaptaryn aqtaryp otyrsańyz, qashanda bútin ári taza kıiný kerektigi týraly jazylmaı ma? Endeshe jastar, ásirese qazaq qyzdary, jat jurttyń zıandy sán úlgilerin nege sonshalyqty artyq kóredi?
Ǵalymdar, kıimniń jyrtyǵynan adamnyń densaýlyq energıasy syrtqa «aǵyp» ketip, nátıjesinde kisi aýrýǵa shaldyǵatynyn tujyrymdaǵan. Endeshe nebir túrli kıim-keshek jergilikti saýda oryndarynda tolyp turǵan zamanda jyrtyq kıimge áýes bolýdyń sebebi nede? Sánnen qalmaý ma? Tizesinen tómengi jaǵyn bylaı qoıyp, ish kıiminiń sheti kórinetindeı etip jyrtylǵan djınsı kózge ádemi kórinbeıtinin sol qyzdarǵa ata-analary nege aıtpaıdy?
Bir jaǵynan qarasań, jyrtyq kıim adamzat úshin qaı zamanda bolsyn beısharalyq, músápirlik, kedeıliktiń nyshany bolyp keldi. Álde qaryn toq, kóılek kók zamanda jyrtyq djınsıdi arnaıy satyp alyp kıgen jastar músápir ómirge aıaq basýdy murat tuta ma eken?
Dana Qamshybek
