Jýyrda týysqan inim Shymkenttegi jekemenshik ınstıtýtty támamdady. Dıplomyn qorǵap, emtıhandaryn túgel tapsyrdy. Bar qyzyq dıplom alar kezde bastaldy. Kez kelgen joǵary oqý ornynda bitirýshi túlekter ketý qaǵazyn (obhodnoı lıst) toltyratynyn bilesizder ǵoı. Mine, osy ketý qaǵazyna kýratordyń, kitaphanashynyń, dekanat pen kafedradaǵy jaýapty adamdardyń qolyn qoıdyrý ájeptáýir mashaqaty bar jumys. Eń qıyndaý ári túsiniksizdeý sharty – kez kelgen túlek dıplomyn almaı turyp, jumysqa turǵany nemese jumysqa qabyldanatyny jóninde dekanatqa anyqtama ákelýge mindetti. Bir ańǵarǵanymyz, bul úrdis Shymkenttegi joǵary oqý oryndarynyń bárinde bar eken. Tipti, memlekettik bilim ordalary da túlekterinen osy suranys hatty talap etedi.
Jaz ortasynda muǵalimderdiń eńbek demalysyna ketetini ras. Túlekterdi shyǵaryp salý úshin keıbireýleri túske deıin jumys isteıdi. Eger túski úziliske deıin qol qoıdyryp, tıisti qujattardy rettep úlgermeseńiz, dıplom alýyńyz kelesi kúnge shegerile beredi. Al, naǵyz jumys izdeıtin shaqta bos sendelý tıimsiz. Muǵalimder men kitaphanashylardyń bedeli kóteriletin sát – osy. Bul kúnderi «apaı, kabınetińizge kelip tur edim, qol qoıyp berińizshi» degen maǵynadaǵy ótinishterdi jıi estısiz. Kitap qaryz bolmaq túgili, ýnıversıtet kitaphanasyna kirip kórmegen keıbir jigitterdiń kitaphanashy apaıdy eriksiz kútip turǵan kezderin de kórdik. Óıtkeni, ketý qaǵazynda kitaphanashynyń da qol qoıatyn orny bar. Kýrator da oqý orny ǵımaratyn jóndeý jumystaryna dep tıyn-teben alǵan soń qolyn qoıyp beredi.
Já, bular túk emes. Áli dıplomyna qol jetkizbegen stýdent jumysqa qabyldanǵany týraly anyqtamany qalaı alady? Qazir dıplomy, eńbek ótili bar azamattardyń ózderi jumys tappaı sandalyp júrgende oń-solyn endi tanı bastaǵan bozbalanyń bári jumysqa turýy múmkin be? Amaly taýsylǵan stýdent tamyr-tanystary jumys isteıtin mekemelerdi jaǵalap, jalǵan suranys qaǵazyn alady. Keıbireýleri ózgeshe jol tabýy da múmkin. Shaı-pulyn berip degendeı... Sonda biz kimdi aldap júrmiz? Árıne, «pálenbaı túlegimiz jumyspen qamtyldy» dep jalǵan esep berý oqý oryndarynyń ımıji úshin óte qajet shyǵar. Qazir qaı oqý ornyna habarlassańyz da sol ýnıversıtet nemese ınstıtýttyń túlekterine kóptegen mekemelerdiń «talasyp júrgenin» estısiz. Túlekteriniń osaly joq. Kolejerde de sol jaǵdaı. Alaıda, shyn máninde jas mamandardyń bári jumysqa ornalasty ma? Másele osynda. Eger túlekterdiń bári birden eńbekpen qamtylyp ketse, «ana dırektor 500 myń surady», «anaý bas dáriger 400 myń surady» deıtin sypsyń áńgimeler aıtylmaıtyn edi ǵoı.
Qarapaıym muǵalimdikten bastap eden jýýshy bolyp jumysqa turýdyń ózi qıyn ekenin, keıbir basshylardyń syıaqy dámetetinin jurttyń kópshiligi biledi. Endeshe, oqýyn endi bitirgeli turǵan jas mamandardyń 100 paıyzyn mekemelerdiń bári qushaq jaıa qarsy alady degenge sený qıyn. Árıne, túrli memorandýmdar arqyly óz stýdentterine qamqorlyq kórsetip, jumysqa joldaıtyn oqý oryndary bar. Ony joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Máselen, OQMPI-diń kásiptik baǵdar jáne bitirýshilerdi jumyspen qamtý basqarmasynyń basshysy Sholpan Arzymbetovanyń aıtýynsha, bul oqý ornynda túlekterdi jumyspen qamtý kórsetkishi óte jaqsy.
– Stýdentterdiń kóbi ózi óndiristik praktıkadan ótken mektepterge jumysqa ornalasady. Biz jumyspen qamtý ortalyqtarymen, bilim uıalarymen tyǵyz qarym-qatynastamyz. Árbir túlegimizdiń jumysqa ornalasýyn qadaǵalaımyz. Eger jumys taba almaı júrse baǵyt-baǵdar beremiz. Bul mektepke emes, basqa mektepke baraıynshy dep ótinetinder de bar. Barlyq ótinishti jaýapsyz qaldyrmaýǵa tyrysamyz. «Serpin» baǵdarlamasy arqyly da jastardy jumyspen qamtýdamyz. Jalǵan suranys hattar qabyldanbaıdy. Ondaı kózboıaýshylyqqa jol joq. Eger kóz jetkizgilerińiz kelse, bizdiń mamandar jumys isteıtin mekemelerge túgel habarlasyp shyǵýlaryńyzǵa bolady. Instıtýt ujymynyń maqsaty – tek bilim berip qana qoımaı, jastardy ózderi qalaǵan mekemelerge qyzmetke ornalastyrý, – deıdi ol.
Ras, bilimdi jas eshqashan jerde qalmaıdy. Eger árbir oqý orny kózboıaýshylyq úshin emes, óz abyroıy men bedeli, jastardyń bolashaǵy úshin jumys istese quba-qup. Isine adal ujym ǵana osylaı ashyq oı bólise alady. Al, óńirdegi qaptaǵan oqý oryndary osylaı shynaıy esep bere ala ma? Túlekteriniń qanshaýy jumys tapqanyn bilgen, saraptama júrgizgen durys-aq. Biraq, bul málimetti jas maman jumysqa kirisken birneshe aıdan keıin surasa da bolmaı ma? Óıtkeni, túlekterdiń arasynda qaıda bararyn oılanyp nemese áliptiń artyn baǵatyndary da bar ǵoı. Solardan kúshtep aldyn ala jumysqa turatyny týraly suranys hat aldyrý qanshalyqty durys?
Qyzyq munymen bitpeıdi. Keıbir oqý oryndarynda endi dıplom alǵaly turǵan túlekterden turǵylyqty mekenjaıy týraly anyqtama surasa, taǵy bireýleri stýdentten zeınetaqy esepshotyn ashýdy talap etken. Tórt jyl boıy oqyp, dıplomyna áreń qol jetkizgen túlekterdi osyndaı túrli syltaýlarmen sandaltýdyń astarynda ne jatyr? Para dámetý me, álde... Mundaı «maıda-shúıdege» júgirgisi kelmeıtin keıbir túlekterdiń «basqa jol» izdeıtini de túsinikti.
Eń qynjyltatyny jáne alańdatatyny – biz jastardy qazirden bastap jalǵan esep berýge úıretýdemiz. Áıtpese, jumys tabý qıyn zamanda stýdentten jumysqa ornalasqany nemese ornalasatyny týraly anyqtama talap etý mazaq qoı!
Biz osy másele boıynsha Shymkenttegi birqatar oqý oryndaryna habarlastyq. Basym bóligi bul derekti joqqa shyǵarmady, tıisinshe, biz shynymen jumysqa ornalasqan túlekterdi ǵana tirkedik dep aqtaldy. Mardan Saparbaev atyndaǵy ınstıtýt, Shymkent ýnıversıteti jáne ózge de oqý oryndaryndaǵy jaǵdaılar bir-birine qaraılas.
Qyzyq. Jurt «jemisin jeımin ǵoı» degen nıetpen dıplomyn kútip júrse, oqý oryndary basshylarynyń áreketteri «aldymen jumysqa tur, dıplomdy sosyn alasyń» degenge uqsaıdy.
«Garant» aıaldamasy mańynda oqý oryndaryn jarnamalap turǵan qyzmetkerlermen sóılestim. Solardyń birinen «keıin tórtinshi kýrsta inimnen suranys hat surap júrmeısizder me?» dep surap edim, estigenim «áýeli oqýyn bitirsin. Jumysqa ornalasqany týraly anyqtamany bylaısha ala salýǵa bolady ǵoı» degen jaýap boldy.
Iá, bylaısha ala salýǵa bolady. Kóptegen ákimder, basshylar jylyna myńdaǵan adam jumyspen qamtyldy dep esep berip jatady. Biraq, turǵyndardy jumyspen qamtýǵa jaýapty mekemeler oqý oryndarynyń jalǵan derekterine súıenip júrmegenine kim kepil? Siz qalaı oılaısyz, aǵaıyn?
Ǵabıt SAPARBEKOV, «Ońtústik Qazaqstan»
